«یک جامعه وقتی به بلوغ سیاسی می رسد که فرهنگ سیاسی آن یک فرهنگ مدنی و مشارکتی باشد نه فرهنگی مبتنی بر شایعه، بدبینی و توطئه اندیشی. امروز فرهنگ سیاسی افراط گراها در کشور ما به گونه ایست که خودی و غیرخودی می کنند و برای خود رویه هایی درست کرده اند که اساس آنها بر تبعیض است به همین دلیل افراد جامعه هم ترجیح می دهند برای امرار معاش خود لزوما دنبال فرهنگ مدنی و احترام متقابل نروند بلکه به دنبال پارتی بازی و دور زدن همدیگر باشند.» این جملات نظر دکتر حمیدرضا جلایی پور، استادیار جامعهشناسی دانشگاه تهران و عضو اصلی انجمن جامعهشناسی ایران، درباره بلوغ و فرهنگ سیاسی کشور است.
به گزارش جماران به نقل از شفقنا جلایی پور اظهار کرد: ایران برای رسیدن به بلوغ سیاسی سرمایه های بسیاری دارد، اما به همان میزان دارای نقطه ضعف و مشکلاتی هستیم که این رویه را به تأخیر می اندازد.
جلایی پور معتقد است: با وجود اینکه مردم ایران دیانتشان را عین سیاستشان می دانند ولی از قبل دینداری خود به رشد سیاسی نرسیده اند چرا که افراد رفتار خود را با تفسیرهای متفاوتی از مذهب تنظیم می کنند. برخی مذهب را منبع معنویت، رحمانیت الهی، اخلاق و همچنین رستگاری در آخرت می دانند و عده ای تعریف چکشی از مذهب دارند.
متن گفت وگوی شفقنا با دکتر جلایی پور را می خوانید:
* طبیعی است جامعه ای که به بلوغ فرهنگی نرسد به اهداف توسعه ای نیز نخواهد رسید و از رشد باز می ماند. کارشناسان بلوغ فرهنگی را در کنار بلوغ سیاسی مطرح می کنند و این دو را مستلزم یکدیگر می دانند اما در تعریف از این نوع بلوغ دیدگاه های متفاوتی وجود دارد؛ از بلوغ سیاسی جامعه چه تعریفی می توان ارائه داد؟ چه عناصر و ملزوماتی در رسیدن جامعه به بلوغ سیاسی مؤثر و ضروری است؟
جلایی پور: بلوغ سیاسی را می توان در سه سطح فردی، میانی و کلان مورد بحث قرار داد. بلوغ سیاسی در سطح خرد، یعنی یک فرد در زمینه مسایل عمومی و اساسی مربوط به حکمرانی را خوب درک کند و نسبت به آن احساس مسولیت کند، حقوق خود را بشناسد و به وظایف خود نیز التزام داشته باشد و باری به هر جهت نباشد. بلوغ سیاسی در سطح میانه مربوط به بلوغ گروه ها، تشکل ها و احزاب می شود و سطح کلان هم منظور رسیدن «جامعه سیاسی» به بلوغ است.
یکی از وظایف شهروندان بالغ این است که قانون را رعایت کنند و کاری نداشته باشد که دیگران در مواجهه با قانون چه می کنند. به نظرم یک فرد بالغ سیاسی کسی است که نسبت به کشورش حساس است، برای مسایل مهم کشور فکر و حساسیت دارد و راه مدارا و در عین حال اصلاح را پیش می گیرد. ممکن است یک نخبه حرف های جالبی داشته باشد ولی وقتی رقیب خود را تحمل نمی کند و حقوق او را رعایت نمی کند، آن فرد دیگر بالغ سیاسی نیست.
* بلوغ سیاسی در سطح میانی چه زمانی حاصل می شود، اهمیت این سطح از بلوغ سیاسی نسبت به سطح فردی بیشتر است یا بلوغ سیاسی در سطح خرد، مقدمه ای برای بلوغ در سطح میانی است؟
جلایی پور: بلوغ سیاسی در سطح میانه و سازمانی، این است که ما در کشورمان سازمان ها و گروه هایی داشته باشیم که این سازمان ها چند کار انجام دهند. یکی اینکه بتوانند کادرسازی کنند و جوانان را به عضویت بگیرند و در فرایند عمل حزبی افراد را صاحب تجربه کنند. دوم اینکه پس از آموزش، افراد در مسایل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، معضلات را شناسایی کرده و برای حل آنها راهکار و برنامه ارایه دهند. به تعبیر کلی بلوغ سیاسی در این سطح با غنی شدن و پختگی احزاب و تشکل ها و جبهه های سیاسی همراه است.
سوم اینکه احزاب بالغ باید بتوانند در رقابت های انتخاباتی برنامه های خود را ارایه دهند. چهارم اینکه وقتی در انتخابات پیروز شدند، ملتزم به اجرای برنامه هایشان باشند و وقتی که موفق به پیروزی در انتخابات نشدند، یک اقلیت باشند برای اینکه 4 سال بعد دوباره بتوانند به اکثریت تبدیل شوند. اگر یک تشکل و سازمانی اینگونه کار کند یک سازمان بالغ و پخته ای است.
ایران برای رسیدن به بلوغ سیاسی در سطح احزاب چندین مشکل دارد. و همین مشکلات باعث می شود احزاب به مرحله بلوغ نرسیده و در سطح گرایشات و جبهه بندی سیاسی بمانند. یکی از این مشکلات این است که در ایران با بیمارستان سازی یا مدرسه سازی یا دانشگاه سازی مشکل ندارند ولی با حزب سازی مشکل دارند. به همین دلیل گاهی شاهد هستیم، افرادی در پست های مسوولیتی کشور قرار می گیرند ولی فاقد کادر تربیت یافته سیاسی هستند مثل زمان دولت نهم و دهم. این افراد به دلیل همین ناپختگی طبیعتا مسوولیت های پایین تر را به کسانی می سپارند که شایستگی لازم را ندارد و اینگونه می شود که کشور هر روز در زمینه های مختلف با مشکلات جدیدی روبه رو می شود.
* بلوغ سیاسی در سطح کلان ...
جلایی پور: "جامعه سیاسی" بالغ این است که دو الی سه حزب اصلی درآن بتوانند با هم رقابت کنند. این احزاب و برنامه هایشان برای مردم شناخته شده باشد. دولت، مجری حاکمیت قانون به طور برابر برای همه شهروندان اعم از لر، کرد، فارس، عرب، بلوچ، ترک، پیر، جوان، زن و مرد باشد. قضات بی طرف باشند. رسانه ها و اجتماعات و گفت و گو آزاد باشد. حزب رقیب را نابود نکنند.
اما یک "جامعه سیاسی" نابالغ، جامعه ای است تک حزبی و تک گرایشی است تنها یک شعار و یک صدا رسمی است. مردم در آن شهروند نیستند بلکه محتاج حکومتند. تکثر جامعه پذیرفته نمی شود.
به طور کلی من فکر می کنم درباره بلوغ سیاسی باید در این سه سطح فردی، میان و کلان بحث کرد. ما در هر سه سطح در ایران سرمایه هایی داریم اما به همان میزان دارای نقطه ضعف و مشکلاتی نیز هستیم.
* بلوغ سیاسی به ویژه در کشور خودمان که شما اشاره کردید نواقصی دارد، ربطی به فرهنگ کشورمان هم دارد؟
جلایی پور: این مساله را می توان در سطح کلان بحث کرد. جامعه سیاسی در سطح کلان وقتی به بلوغ سیاسی می رسد که فرهنگ سیاسی آن یک فرهنگ مدنی و مشارکتی باشد نه یک فرهنگ مبتنی بر شایعه و بدبینی و توطئه اندیشی. فرهنگ مدنی یعنی اینکه ما افراد این جامعه به غریبه ها بی اعتماد نباشیم آنها را انسان و شهروند بدانیم. دولت با همه افراد چه کسانی که نمی شناسد و چه کسانی که آشنا با وزیرها و وکیل ها هستند، به یک صورت برخورد کند. امروز فرهنگ سیاسی افراط گراها به گونه ای است که خودی غیر خودی می کنند و برای خود رویه هایی درست کرده اند که اساس آنها بر تبعیض است. جامعه را به دو بخش سواره و پیاده-محذوف تبدیل کرده اند. در این صورت است که افراد جامعه ترجیح می دهند برای امرار معاش خود لزوما دنبال فرهنگ مدنی و احترام متقابل نروند بلکه به دنبال پارتی بازی و دور زدن همدیگر باشند. لذا فرهنگ سیاسی یک رابطه متقابل با بلوغ سیاسی دارد. کشور ما در رسیدن به فرهنگ سیاسی مدنی و بلوغ سیاسی دچار مشکل است و به همین دلیل فساد ساختاری در کشور ما کولاک می کند. درمان این معضل را ابتدا از حکومت باید شروع کرد بعد آموزش و پرورش و صدا و سیما و بالاخره خانواده ها و بعد در افکار عمومی.
* از نظر شما، نسبت، رابطه و تفاوت بلوغ فرهنگی با بلوغ سیاسی چیست و کدام یک بر دیگری تقدم دارد؟
جلایی پور: من بحث تقدم و تاخر را قبول ندارم. جامعه یک مجموعه ایست که عوامل مختلفی همزمان روی هم در آن اثر می گذارند؛ مثلا اگر دولت دنبال رعایت حقوق برابر شهروندان باشد، همین مساله بر روی تربیت مردم اثر می گذارد. اگر فرزندانمان در آموزش و پرورش خوب آموزش مدنی ببینند، همین مساله بر روی فرهنگ سیاسی مدنی و مداراگری اثر می گذارد لذا وقتی ما راجع به موضوعات اجتماعی بحث می کنیم باید به این نکته توجه داشته باشیم که همزمان چند عامل روی هم تأثیرگذار هستند.
مگر اینکه بحث شما ناظر به سطح خاصی باشد؛ مثلا بحثی که در مورد بلوغ سیاسی می کنید، اگر در سطح خرد باشد نقش خانواده، آموزش و پرورش، تبلیغات، صدا و سیما، رسانه ها، حلقه ها و محافل اجتماعی مهم است. اگر بحث و منظور در سطح کلان باشد، آن زمان مسایل دیگری مانند محتوای قانون اساسی، نحوه اجرای قانون، سیاست گذاری حکومت و رفتار مقامات پر قدرت مهم می شود.
* مردم ایران مردمی مذهبی هستند و طبق مذهبشان دیانتشان را عین سیاست می دانند اما شواهد نشان می دهد که در عمل اینطور نیست و از قِبل دینداری به رشد سیاسی نرسیده ایم. علت این مساله را چه می دانید؟
جلایی پور: مذهب مانند نهادهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی، یکی از نهادهای مهم جامعه ماست. بحث این است که افراد جامعه، گروه های میانی و مولفه های کلان کشور، رفتار خود را با چه تفسیری از مذهب تنظیم می کنند. برخی افراد در آموزش هایی که دیده اند، مذهب را منبع معنویت و رحمانیت الهی و اخلاق و هنجارهای سامان بخش و همچنین رستگاری در آخرت می دانند و معتقدند که بشریت می خواهد از دین برای منظورهای مذکور استفاده کند و خود را در مسیر قرب الهی قرار دهد اما گاهی عده ای تعریف چکشی از مذهب دارند که امروز می توان به داعش اشاره کرد. داعشیان بحث مذهبی می کنند و می گویند که ما خلیفه اسلامی هستیم و همه دنیا باید خلافت ما را قبول کنند و هر کسی از هر مذهبی با ما مخالفت کند، او را از سر راه خودمان بر می داریم و خلافت اسلامی را برقرار می کنیم. آنان زورگویی خود را به نام مذهب انجام می دهند ولی در اصل دارند یک نظام توتالیتر و تمامیت خواه به نام دین درست می کنند و در عمل جوانان را از دین فراری می دهند.
حال که بحث به مساله گروهای تروریستی چون داعش کشیده شد، باید از حضرت آیت الله سیستانی تشکر کرد، ایشان در این روزها که عراق دارد در بحران داعش می سوزد به عنوان یک مرجع عالی مقام شیعه از حقوق همه عراقی ها اعم از کردها، شیعه ها و سنی ها دفاع می کند. تفسیری که آیت الله سیستانی در این زمینه از دین دارد دقیقا مانند همان تفسیری است که مرحوم آخوند خراسانی داشت. عراقی ها می توانند در زیر سایه چنین تفسیری از دین بهتر زندگی کنند، اما تفسیری که داعش و داعشیان از دین دارند، موجب بدبختی مردم شده است. لذا دین هم می تواند به بلوغ سیاسی و صلح و هم به تضاد و ناامنی کمک کند این به تفسیر گروه ها و افراد از دین بستگی دارد.
*بیش از 3 دهه از انقلاب اسلامی ایران که یک حرکت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی بود، می گذرد و ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه 3 نسل متفاوت را تجربه کرده است. نسل ها در رسیدن به بلوغ سیاسی چه تفاوت هایی با یکدیگر داشته اند؟ اگر تفاوتی وجود دارد، ناشی از چیست؟
جلایی پور: من زیاد بحث شکاف نسل ها را به نحوی که در عرصه عمومی مطرح می شود، قبول ندارم. ما در شهرهای ایران تفاوت نسلی داریم نه شکاف نسلی. این تفاوت نسلی در بین پدر و مادرها و فرزندان می تواند خود را در زمینه های مختلفی چون انتخاب غذا، موسیقی و تفریح نحوه لباس پوشیدن و نحوه حرف زدن (و ...) نشان دهد. ببینید افراد با تفاوت ها راحت می توانند زندگی کنند ولی با شکاف و تضاد زندگی مشکل می شود. تفاوت نسلی در ایران حتی همانند شکاف طبقاتی نیست. به طور کلی من در ایران از تفاوت نسلی دفاع می کنم مگر اینکه کسی در مطالعات خود نشان دهد که ما شکاف و تضاد نسلی داریم.
* این تفاوت نسلی ناشی از چیست؟
جلایی پور: زمانه و تناسب تکنولوژی و امکانات زندگی تغییر کرده و انقلاب ارتباطات رخ داده، شهریت غلیظ شده است. دوره ما تازه تلفن آمده بود، همه روی زمین می نشستیم اما امروز ایمیل، اینترنت، تلویزیون و ماهواره آمده است روی مبل می نشینیم. به تناسب گسترش ارتباطات، توسعه تکنولوژی و تجربیات جدید، نسل ها با یکدیگر متفاوت شده اند. غیر امور عینی امور ذهنی هم تغییر کرده است. در زمان ما می گفتند اگر انقلابی عمل کنید، همه چیز سریع درست می شود، اما نسل جدید فهمیده که اینطور نیست و مسایل باید به مرور و اصلاحی و به تدریج درست شود. نمونه آن حضور جوانان در انتخابات اخیر ریاست جمهوری سال 92 بود. نسل جدید می دانست که مشکلات بحرانی شده دوره احمدی نژاد خود به خود حل نمی شود و باید فردی که می تواند بهتر عمل کند را انتخاب کنند تا مسایل به مرور حل شود لذا از میان شش نامزد به روحانی رای دادند.
مساله بسیار مهم دیگر که به آن توجه نمی شود، این است که امروز تعداد اعضای خانواده ها کم شده و فرزندان مهم شده اند یک سرمایه گذاری بلندمدت شده اند؛ توجه پدر و مادرها به فرزندان بیشتر شده از راحت خود می گذرند و روی آنها سرمایه گذاری می کنند؛ این در حالیست که مثلا 40 سال قبل در هر خانه ای هفت هشت تا فرزند وجود داشت و توجه والدین و فراهم کردن امکانات نسبت به امروز بسیار کمتر بود بچه ها در کوچه بزرگ می شدند و در یک اتاق همه می خوابیدند لذا نقش "محله" مهم بود الآن محله کمتر مهم است به جای آن خانواده و دوست در مدرسه و چت اینترنتی مهم شده است.