جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

السفیر: گفت و گوی میان عربستان و ایران نزدیکی تاکتیکی می باشد

کد خبر: ۵۵۹۸۲
السفیر: گفت و گوی میان عربستان و ایران نزدیکی تاکتیکی می باشد

"گفت و گوی میان عربستان سعودی و ایران و تفاهم نامه های ناشی از آن به معنای دستیابی به راه حل همیشگی نبوده و تنها یک راه حل تاکتیکی بر پایه محاسبات دو طرف به شمار می آید، این گفت و گو به معنای تقسیم یکسان نفوذ میان الریاض و تهران و یا حتی دستیابی به فرمول مشهور نه برنده و نه بازنده نیز نمی باشد، بلکه به معنای مدیریت کشمکش به گونه ای است که دو طرف دستاوردهایی هر چند نابرابر داشته باشند، در همین حال هر چند حسن روحانی پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته از تمایل خود برای گفت و گو با عربستان سعودی جهت کاهش تنش های منطقه ای خبر داد، اما گفت و گوی میان دو کشور به دلیل تمایل دو طرف برای انتخاب زمان مناسب برای آغاز آن، یک سال کامل به تاخیر افتاده، چرا که الریاض و تهران هر کدام به نوبه خود تلاش می کنند گفت و گوها زمانی آغاز شوند که برای منافع خود مناسب بوده و یا دست کم برای طرف مقابل نسبتا نامطلوب باشد."

به گزارش جماران به نقل از "شفقنا، دکتر "مصطفی اللباد"، تحلیلگر برجسته مصری و رئیس مرکز پژوهش های منطقه ای و راهبردی "الشرق" در "القاهره"، در مقاله ای تحلیلی که تحت عنوان "گفت و گوی میان عربستان سعودی و ایران، نزدیکی تاکتیکی می باشد" روی پایگاه اینترنتی روزنامه لبنانی "السفیر" قرار گرفته، با اشاره به اینکه کشمکش میان عربستان سعودی و ایران در یک دهه اخیر اصلی ترین کشمکش منطقه "خاور میانه" بوده و بسیاری از کشمکش های داخلی سایر کشورهای منطقه را نیز در بر گرفته، ضمن بیان اینکه احتمال دارد هر چه زودتر گفت و گوهای میان دو کشور آغاز شود، تاکید کرده که در حال حاضر "الریاض" و "تهران" برای کنترل بحران های موجود در عراق و یمن و مقابله با تهدیدهای ناشی از این بحران ها، به شدت به کمک یکدیگر نیاز دارند، جایی که در مقاله خود آورده است:

«کشمکش میان عربستان سعودی و ایران در یک دهه اخیر به اصلی ترین کشمکش منطقه ای در "خاور میانه" تبدیل شده، به گونه ای که کشمکش های داخلی سایر کشورهای منطقه شاخه ای از این کشمکش اصلی بوده و نتایج سیاسی و منطقه ای آنها نیز در آن تاثیر می گذارد، این مسئله در مورد کشورهای لبنان، سوریه، عراق و یمن صدق می کند که تمامی آنها شاهد کشمکش هایی با ریشه های داخلی و شاخه منطقه ای هستند که نمی توان آن ها را نادیده گرفت.

در حالی که چهار ماه پیش در مقاله ای تحت عنوان "ایران و عربستان سعودی به سوی آرامشی ضروری" به صورت مفصل به این مسئله پرداخته و بر اهمیت فاکتور منطقه ای در کنترل کشمکش های داخلی تاکید کردم، حال در این مقاله به تجزیه و تحلیل انگیزه های عربستان سعودی و ایران از نزدیک شدن به یکدیگر، پس زمینه های این نزدیکی و انتظارات دو طرف در رابطه با مسائل مورد اهتمام در مرحله کنونی می پردازم.

در این راستا باید تاکید کرد که مذاکره و گفت وگو یک ابزار جادویی برای حل و فصل مشکلات نبوده، بلکه ابزاری جهت چارچوب بندی مشکلات و تفاهم سیاسی بر سر آنها می باشد، بدین معنی که تفاهم های به دست آمده از گفت و گو همچون بازی های یک سر برد و یک سر باخت، یک برنده کامل و یک بازنده کامل نخواهند داشت، بلکه تنها نفوذ کشورها را به تفاهم نامه هایی تبدیل می کند که بازتاب دهنده دقیق معادلات قدرت منطقه ای کنونی می باشند.

بر این اساس، گفت و گوی میان عربستان سعودی و ایران و تفاهم نامه های به دست آمده از آن به معنای راه حلی همیشگی نبوده و تنها یک راه حل تاکتیکی بر پایه محاسبات دو طرف می باشد، این گفت و گو همچنین به معنای تقسیم یکسان نفوذ میان "الریاض" و "تهران" و یا حتی دستیابی به فرمول لبنانی مشهور "نه برنده و نه بازنده" نمی باشد که هرگز به جایی نرسیده و در هیچ مسئله منطقه ای و یا بین المللی نتیجه ای عملی در بر نداشته است، بلکه به معنای مدیریت کشمکش با ابزارهای نرم تر بوده، به گونه ای که دو طرف دستاوردهایی داشته باشند هر چند که احتمال دارد این دستاوردها به دلیل وضعیت موجود و بر اساس منطق درگیری، با هم برابر نباشند.

"فاکتور زمان در گفت و گوی میان عربستان سعودی و ایران"
هر چند که "حسن روحانی"، رئیس جمهوری کنونی ایران پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته از تمایل خود برای گفت و گو با عربستان سعودی جهت کاهش تنش های منطقه ای خبر داد، اما گفت و گوی میان دو کشور یک سال کامل به تاخیر افتاد، علت این تاخیر نیز تمایل دو طرف برای انتخاب زمان مناسب برای آغاز گفت و گوها بود، چرا که معادلات قدرت در هنگام گفت و گو بدون شک بر تفاهم های به دست آمده از آن تاثیر خواهد داشت.

به همین دلیل نیز عربستان سعودی و ایران هر کدام به نوبه خود تلاش کردند گفت و گوها را در زمانی آغاز کنند که برای منافع خود مناسب بوده و یا دست کم برای طرف مقابل نسبتا نامطلوب باشد.

باید گفت که عربستان سعودی با آغاز گفت و گوها به موازات تحرکات بین المللی گسترده در رابطه با انتخاب "حسن روحانی" به عنوان رئیس جمهوری جدید ایران در سال گذشته موافق نبود، چرا که این کار باعث افزایش مشروعیت منطقه ای "تهران" می شد و در نتیجه "الریاض" تلاش کرد تا این مسئله خیلی زود اتفاق نیفتد.

با این حال، در نتیجه مذاکرات میان ایران و کشورهای عضو گروه "5+1" (پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد یعنی آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه و چین به همراه آلمان) بر سر پرونده هسته ای این کشور که در اصل مذاکرات میان "تهران" و "واشنگتن" به شمار می آمد، وضعیت عربستان سعودی در برابر ایران متزلزل شد، چرا که نزدیکی میان ایران و آمریکا به عنوان تامین کننده اصلی امنیت ملی عربستان سعودی، جایگاه این کشور در منطقه و در مذاکرات با ایران را تضعیف می کند.

در واقع، با برگزاری هر دیدار میان ایران و کشورهای عضو گروه "5+1"، نگرانی عربستان سعودی نسبت به منجر شدن مذاکرات میان آنها به توافق نامه ای بر سر پرونده هسته ای ایران و به دنبال آن توافق منطقه ای میان "تهران" و "واشنگتن" بیشتر می شد، چرا که چنین توافقی به ضرر "الریاض" و نفوذ منطقه ای آن می باشد.

به همین دلیل نیز عربستان سعودی به این تخمین و برآورد خود ادامه داد که زمان مناسب برای گفت و گو با ایران فرا نرسیده، چرا که بدون شک هر دو طرف هنگام گفت و گو روابط خود با آمریکا را برای گرفتن امتیازات بیشتری از طرف مقابل به کار خواهند گرفت.

این در حالی است که در ماه مه گذشته موضع عربستان سعودی تغییر یافت، جایی که "سعود الفیصل"، وزیر امور خارجه این کشور از "محمدجواد ظریف"، همتای ایرانی خود دعوت کرد تا به عربستان برود، چرا که به نظر می رسید مشکلاتی در مسیر مذاکرات هسته ای میان ایران و کشورهای عضو گروه "5+1" وجود دارد و این مسئله "الریاض" را در مذاکره با "تهران" در جایگاه بهتری قرار می داد، با این حال وزیر امور خارجه ایران نیز به همین دلیل و به بهانه برنامه ریزی های از پیش تعیین شده، به دعوت همتای عربستانی خود پاسخ مثبت نداد، عامل دیگر پاسخ منفی "محمدجواد ظریف" به دعوت "سعود الفیصل" نیز این بود که می بایستی در ابتدا پیروزی هم پیمانان ایران در انتخابات پارلمانی عراق در قالب تشکیل دولت جدید جلوه پیدا کند تا "تهران" در مذاکره با "الریاض" از موقعیت قدرتمندتری برخوردار باشد.

این چنین بود که عربستان سعودی و ایران به دلیل اهمیت فاکتور زمان از دادن پاسخ مثبت به دعوت طرف مقابل خود داری کردند، با این حال پس از "پیروزی های نظامی" گروه "داعش" که تهدید مشترکی برای "تهران" و "الریاض" به شمار می آید، موضع دو طرف کاملا تغییر یافت.

"داعش و محاسبات تهران"
"حسین امیر عبداللهیان"، معاون وزیر امور خارجه ایران در حالی هفته گذشته به عربستان سعودی سفر کرده و با هدف بررسی مسائل منطقه ای، دیداری با وزیر امور خارجه این کشور داشت که این نخستین سفر یک مسئول بلندپایه ایرانی به عربستان سعودی طی یک سال گذشته به شمار می آید.

در واقع، در نتیجه عقب نشینی های پی در پی نیروهای ارتش عراق و تسلط عناصر وابسته به گروه "داعش" بر مناطق گسترده ای در غرب و شمال این کشور، زیان های وارد شده به ایران برای من و همگان روشن بود، جایی که دو ماه پیش در مقاله ای تحت عنوان "تحولات عراق راه زمینی میان تهران و بیروت را قطع می کند" به این مسئله اشاره کردم.

درست است که توان نظامی گروه "داعش" در معرض شک و تردید قرار دارد و "پیروزی های" برق آسای این گروه طی فصل تابستان سال جاری نیز با علامت های سوال زیادی احاطه شده است، اما با این حال پایان دادن به بحران "داعش"، نیازمند تخریب سیاسی پایگاه عشایری آن پیش از حمله نظامی می باشد.

روشن است که گروه تکفیری "داعش" در اوج گیری مشکوک خود از مظلومیت عشایر و سایر اعراب اهل تسنن عراق در قبال دولت مرکزی در "بغداد" سوء استفاده کرده (مظلومیتی که در مورد برآورد آن اختلافات زیادی وجود دارد) و در نتیجه سرآغاز و الفبای هر گونه راه حل سیاسی برای بحران کنونی این کشور، در احیای دوباره جایگاه اهل تسنن در ساختار دولت مرکزی (و نه تغییر ماهیت قدرت در بغداد) نهفته است، چرا که با این کار می توان گروه مذکور را از پایگاه عشایری و منطقه ای خود محروم ساخت، این در حالی است که ایران برای قانع کردن عشایر اهل تسنن عراق به پذیرش چنین راه حلی سیاسی، به عربستان سعودی و روابط گسترده این کشور با عشایر مذکور نیازمند است.

در همین حال، هر چند که تعادل عمیق تر در دولت مرکزی عراق همچنان به سوی ایران و هم پیمان های منطقه ای آن متمایل است، اما انتخاب "حیدر العبادی" به جای "نوری المالکی" به عنوان نخست وزیر جدید عراق بیشتر از هر طرف دیگری برای تسلی خاطر عربستان سعودی بود.

"داعش و محاسبات الریاض"
با وجود آنکه برخی تحلیلگران به دلیل شباهت میان عربستان سعودی و گروه "داعش" در استفاده از روش مجازات سر بریدن، ریشه های اندیشه گروه مذکور را مربوط به این کشور می دانند، اما با این حال "داعش" مرزهای میان عراق و عربستان سعودی را مورد تهدید قرار داده و در واقع مشروعیت سعودی در منطقه را چه در چارچوب جریان سلفی و در میان جریان های سنی و اسلامی تضعیف می کند.

بر همین اساس، عربستان سعودی و ایران هدف مشترک جدیدی پیدا کرده اند که همان مقابله با گروه "داعش" می باشد که هر دو کشور را تهدید می کند، با این اختلاف که "تهران" بیشتر از "الریاض" در معرض تهدید این گروه قرار دارد.

در همین حال، تحولات اخیر یمن بیش از پیش عربستان سعودی را به انجام گفت و گو با ایران سوق داده، چرا که "حوثی ها" به عنوان هم پیمانان "تهران" خلا قدرت ناشی از سرنگونی "علی عبدالله صالح"، رئیس جمهوری پیشین یمن و اختلافات و درگیری های میان هم پیمانان سنتی "الریاض" در این کشور استفاده کرده و حضور نظامی و سیاسی خود را نه تنها در مناطق شیعه نشین شمال یمن، بلکه در سراسر این کشور افزایش داده اند.

این در حالی است که تمایل آشکار "حوثی ها" به الهام گرفتن از الگوی "حزب الله" در زمینه ورود به قدرت در لبنان باعث شده زنگ خطر در عربستان سعودی به صورت واضحی به صدا درآید.

"لبنانی کردن کشمکش های عراق و یمن"
باید گفت که نیازی به نشستن در کنار میز مذاکرات میان عربستان سعودی و ایران، شنیدن فایل های صوتی گفت و گوهای میان دو طرف و یا خیره شدن به چهره مذاکره کنندگان از نزدیک وجود ندارد تا به نتیجه گیری ها و احتمالات قابل پیش بینی در رابطه با تجزیه و تحلیل عوامل منطقه ای، انگیزه های دو طرف مذاکره کننده و اهمیت زمان مذاکرات رسید.

در واقع، اقدامات نظامی به تنهایی برای شکست دادن گروه "داعش" کافی نبوده و ایران برای مبارزه سیاسی با این گروه تکفیری در عراق از طریق فعالسازی تضاد موجود میان "داعش" و پایگاه عشایری اهل تسنن آن، به کمک عربستان سعودی نیاز دارد که از روابط مستحکمی با عشایر مذکور برخوردار است.

این بدان معنی است که ایران در مقابل کمک عربستان سعودی، در دولت مرکزی عراق مکان بیشتری را برای اهل تسنن در نظر خواهد گرفت و کنار زدن "نوری المالکی" از قدرت نیز تنها مقدمه ای پیش از آغاز گفت و گوهای میان "الریاض" و "تهران" به شمار می آید.

در سوی مقابل، عربستان سعودی نیز برای جلوگیری از فروپاشی های امنیتی بیشتر در یمن به عنوان همسایه جنوبی خود، نیازمند کمک ایران می باشد، چرا که اوضاع یمن باعث سردرد مزمن "الریاض" شده و تبدیل به مشکلی گشته که اقدامات نظامی سعودی ها طی سال های گذشته نیز نشان داده اند که نمی توان آن را از راه نظامی حل و فصل کرد.

این مسئله نیز بدان معنی است که عربستان سعودی در مقابل کمک ایران، تعادل قدرت در یمن را همانند لبنان خواهد کرد، به گونه ای که در کنار هم پیمانان "الریاض" که چندین دهه است در یمن حکمرانی می کنند، "حوثی ها" نیز برای نخستین بار بخشی از قدرت را در دست خواهد گرفت.

در همین حال، به دلیل آنکه مذاکرات نمی تواند مواضع عربستان سعودی و ایران در قبال سوریه را به هم نزدیک کند، در مرحله کنونی تفاهم تاکتیکی میان دو طرف تنها در رابطه با عراق و یمن خواهد بود و تا زمانی که تعادل قدرت در سوریه به نفع یکی از دو طرف درگیر تغییر نکند، نمی توان در مورد این مسئله چیزی را پیش بینی کرد.

این در حالی است که به دلیل تاثیر مستقیم تحولات سوریه بر لبنان بنا به برخی مسائل جغرافیایی، تاریخی و مذهبی، گفت و گوهای میان عربستان سعودی و ایران، اوضاع لبنان را نیز در بر نخواهد گرفت، کشوری که به نظر می رسد الگوی در پیش گرفته شده در آن در زمینه تقسیم قدرت، با حمایت مشترک "الریاض" و تهران" در کشورهای شاهد درگیری منطقه ای از قبیل عراق و یمن نیز تعمیم خواهد یافت!»

ترجمه از "شفقنا"

انتهای پیام

دیدگاه شما