سپاه قدرتمند سوم عراق از دهلران در شمال تا آبادان در جنوب را زیر سنگینترین حملات گرفته و طی 20 روز نبرد، فشاری مضاعف بر مدافعان خرمشهر که بیشتر آنها از مردان لشکر 92 زرهی اهواز، سپاه خرمشهر، نیروهای مردمی، گردانهای تکاوری دریایی، ژاندارمری، دانشجویان افسری و پرسنل هوانیروز بودند، وارد آورد.
روبهروی این نیروها لشکر3 زرهی عراق، تیپ ورزیده 33 نیروی مخصوص، لشکر 11 پیاده و سایر گردانهای کمکی سپاه سوم بودند. فرماندهی نیروهای مسلح ایران چندین بار سعی کرد تا با ارسال کمک به نیروهای مدافع، توان شهر را تقویت کند اما لشکرهای شمالی سپاه سوم راه را بر آنها بسته و در نبردهایی سنگین، ضمن نابودی تانکهای نیروهای زرهی ایران کاروانهای امدادی را نیز متوقف کردند. از اینجا بود که مجدداً نگاهها به نیروی هوایی دوخته شد. البته فرماندهان ارشد هوایی نظیر سرهنگ فکوری، سرهنگ بهرام هشیار و سرهنگ محمود قیدیان میدانستند که درچنان منطقه کوچکی که مملو از نیروهای خودی و عراقی است نمیتوان به سادگی پروازهای مؤثر پشتیبانی هوایی انجام داد بویژه آنکه لشکرهای عراقی برخلاف روزهای اول جنگ اکنون سایتهای موشکی سام را با خود به خطوط مقدم آورده و از هر 10 پرواز ارتفاع پایین، یکی بدون بازگشت بود اما به هرحال دستور باید اجرا میشد.
در روز 19 مهر نیروهای عراقی از کارون عبورکرده و بین نیروهای شمال و جنوب ایران در دشت خوزستان عملاً فاصله انداختند اما فردای آن روز تایگرهای پایگاه وحدتی با بمباران سنگین خوشامدی تلخ به این مهمانان ناخوانده گفتند. صدها تانک و نفربر عراقی نابود شده یا صدمه خوردند و یک اف- 5 ایران نیز سقوط کرد. خلبان اردستانی و خلبان نادری آن روز ضربه سنگینی به تانکهای منتقل شده به شرق کارون زدند اما آنچه (شهید) اردستانی را بشدت عصبانی کرد، انبوه تانکهای روی پل بود که درانتظار انتقال به شرق رود بودند. او به نادری گفت که باید به پایگاه بازگشته و با لود مهمات (بارگیری مهمات) دوباره بازگردیم.
صدام که تسخیر خرمشهر و آبادان را حتی مهمتر از جان هزاران سرباز و خلبان خود میدانست، تنها از شدت حمله به سایر مناطق نبرد نکاست و نیروها را به جناح جنوبی منتقل کرد و در حرکتی احساسی و نه منطقی، 40 فروند سوخو و میگ را زیر چتر حمایتی میگهای 23 برای نابودی نیروهای ایرانی مستقر در شمال خرمشهر فرستاد. این هواپیماها تازه کار خود را شروع کرده بودند که ناگهان یک دسته اف- 14 از راه دور آنها را به موشکهای قدرتمند فونیکس بستند. با سرنگونی 3 میگ عراقی دسته مذکور به سرعت منطقه را ترک کردند.
در22مهر نیروی هوایی و هوانیروز مجدداً نیروهای لشکر سوم را مورد حمله قرار دادند که متأسفانه یک تایگر و چند بالگرد ارتش منهدم و چند خلبان به شهادت رسیدند. 23 مهر روزی مهیب برای طرفین بود. زیر نظر، (شهید) فلاحی جانشین رئیس ستاد مشترک و (شهید) سرهنگ فکوری فرمانده نیروی هوایی تیپ 2 دزفول، واحدهایی از لشکر 21 و گروه رزمی 37 با عبور از کرخه برای ساعاتی نیروهای عراقی را وحشتزده کرده و به عقب راندند. در صبح 24 مهر هواپیماهای عراقی مانع کمکرسانی نیروی دریایی و هوانیروز به آبادان شدند اما با از راه رسیدن انبوه شکاری بمبافکنهای پایگاههای سوم (همدان)، چهارم (وحدتی) و ششم (بوشهر) خلبانان عراقی میدان را خالی کرده و بالعکس این هواپیماهای ایرانی بودند که یگانهای درحال پیشروی عراق را بمباران میکردند. سرگرد براتپور که بیشک یکی از 10 خلبان برتر ایران در جنگ است، در نزدیکی مارد در شمال شرق خرمشهر فرمانده یکی از دستهها بود که به همراه خلبانان صابونچی و سلیمانی به دنبال بمباران دشمن بودند. دود غلیظ در منطقه اجازه نمیداد تا آنها گردان زرهی دشمن را پیدا کنند، این درحالی بود که موشکهای حرارتی سام در مقیاس وسیع به
سمت آنها شلیک میشد. براتپور بالاخره دل به دریا زده و ارتفاع را بسیار کم کرد تا آنکه واحد زرهی دشمن را پیدا کرد و با علامت او، 3 فانتوم بمبهای خود را یکی پس از دیگری روی گردان مذکور ریختند اما باقیمانده یگان مذکور سعی کردند تا با تمرکز آتـش روی لیدر گروه (براتپور) او را ساقط کنند. دو فانتوم دیگر شکلگیری دیوار آتش را مشاهده کردند و گمان بردند شماره یک گرفتار خواهد شد اما سرگرد براتپور با مانوری سنگین از انبوه گلولهها گذر کرده و به همراه سایرین به پایگاه همدان بازگشت. جالب اینکه به همراه گردان مذکور دو خبرنگار بی.بی.سی بودند که از مانور حیرتانگیز خلبان ایرانی فیلم گرفته و حتی آن را از شبکههای تلویزیونی پخش کردند.
در روزهای 26 و27 مهرماه نیز نبردهای هوایی بین طرفین برای کسب برتری نظامی ادامه یافت و در 28 مهر تامکتهای ایران دستههای میگ عراقی را فراری داده و یکی از آنها را منهدم میکنند. دو روز بعد در شمال آبادان 2 میگ 23 در نبرد نزدیک هوایی اسیر چنگال قدرتمند عقابهای ایرانی میشوند و در شمال منطقه نبرد فانتومهای بوشهری اقدام به بمباران گسترده نیروهای عراقی میکنند.
ماه خونین برای نیروی هوایی
ماه مهر در حالی به پایان میرسد که نهاجا با انجام هزاران سورتی پرواز ویژه (sm) اگرچه موفق به متوقف کردن نسبی ماشین جنگی عراق و نابودی اقتصاد آن کشور شد اما به یک روایت 74 هواپیمای خود را با 56 خلبان با ارزش از دست داد و پروازهای برون مرزی سبب اسارت 28 خلبان دیگر شد.
سرتیپ خلبان نمکی، از فرماندهان سالهای دفاع مقدس در میزگرد تحلیلی نقش نیروی هوایی در جنگ میگوید: هیچ فرماندهی علاقه نداشت به این سرعت نیروهای خود را از دست بدهد اما شهید فکوری بشدت تحت فشار بود. غرب و جنوب ایران در حال از دست رفتن بود و این بهایی بود که نیروی هوایی برای تغییر استراتژی عراق باید میپرداخت.
وی میافزاید، بسیاری از خلبانان که درماه اول شهید شدند درجات نظامی بالایی داشته و میتوانستند پرواز نکنند. آنها توان اداره یک پایگاه را داشتند اما عشق به میهن سبب شد سختترین مأموریتها را بپذیرند.
بمبارانهای سنگین نیروهای عراقی سبب شد تا نفس لشکرهای سپاه سوم به شماره افتاده و آنها تمام تمرکز خود را روی خرمشهر متمرکز کنند.
شمارش معکوس برای سقوط خرمشهر
نیروی هوایی روز اول آبان را به انهدام پادگانهای عراق و توپخانه این کشور بویژه توپهای اطراف خرمشهر اختصاص داد اما تقریباً برای تمامی نظامیان باتجربه مسلم شده بود که خونین شهر آخرین روزهای مقاومت خود را میگذراند. مقامات سیاسی کشور از فرماندهان نظامی میخواستند تا جایی که امکان دارد، از خرمشهر دفاع شود. نیروهای مسلح نیز در حال انجام این خواسته بودند، اگرچه برخی فرماندهان چشمپوشی موقت از خرمشهر را تا آمادهسازی لشکرهای ارتش و گردانهای سپاه و انبوه نفرات داوطلب بسیجی ضروری میدانستند، اما در هر حال در دوم آبان 59 برتری مطلق نفرات و تجهیزات سپاه سوم در کنار نفرات تیپ 33 کماندویی شکل نبرد را به شکل غمانگیزی به زیان مردان گردانهای لشکر 92 زرهی اهواز، دانشجویان دانشکده افسری و نفرات از جان گذشته شهید جهانآرا تغییر داد.
حضور وحشتناک نیروی هوایی عراق از اوایل صبح دوم آبان نشان از عزم جدی نیروهای عراقی داشت. عراقیها با بمباران گسترده یک واحد توپخانه ارتش، گام اول را برداشتند. هواپیماهای بمبافکن وحدتی نیز برای انهدام کاروان تدارکاتی پل اروند، با 7 فروند میگ 21 در حال پشتیبانی از لشکر 12 و تیپ گارد ریاست جمهوری مواجه شدند. اف- 5های دزفول که انتظار حضور این تعداد هواپیمای دشمن را نداشتند و اصولاً موشکهای هوا به هوا حمل نمیکردند، در یک درگیری ناخواسته، مقهور میگها شدند و 2 فروند تایگر و یک میگ 21 در مقابل چشمان نگران نفرات زمینی دو طرف سقوط کردند.
خوشبختانه هواپیماهای عراقی توانایی کافی برای پشتیبانی از نیروهای خودی در خط مقدم را نداشتند. پشتیبانی نزدیک هوایی در خط مقدم یکی از حساسترین نبردها برای خلبانان است. اگر اندکی غفلت شود، نیروهای خودی از بین میروند و ناگفته پیداست چه حجمی از سلاحهای کالیبر کوچک و بزرگ در یک صحنه نبرد حاضر هستند تا یک هواپیما را از بین ببرند، بنابراین هواپیماهای دشمن بیشتر به دنبال ممانعت از حضور هواپیماهای ایرانی در حمله به ستونهای تدارکاتی بودند.
در روی زمین، نفرات مدافع خرمشهر عملاً تنها و جداافتاده از سایر نیروها بشدت تحت فشار بودند. نیروهای مدافع خرمشهر در ماه اول جنگ به شرح زیر بودند:
گردان 232 تانک از تیپ یک لشکر 92، گردان 165 مکانیزه از تیپ یک لشکر 92، گردان 151 دژ، هنگ ژاندارمری آبادان، مردان سپاه خرمشهر، نیروهای مردمی، دو واحد آتشبار 175 میلیمتری و 130 میلیمتری، گردان ساحلی ژاندارمری خسروآباد، دانشجویان سال سوم دانشکده افسری، گردان شجاع تکاوران دریایی، 370 نفر از کارکنان هوانیروز. این نیروها که شاید به زحمت به 5 هزار نفر میرسیدند در برابر لشکر 3 و تیپ 33 نیروی مخصوص، 34 روز مقاومت کردند.
در حقیقت شرایط از زمانی بدتر شد که لشکر 11 پیاده عراق (نیروی کوهستانی) با طی 1100 کیلومتر خود را از محل استقرار سپاه یکم در شمال به جنوب رساند. این نیرو با الحاق به لشکر 3 زرهی و لشکر 5 با عبور از کارون و جاده آبادان ـ اهواز بشدت نیروهای مدافع را تحت فشار قرار دادند.
عراقیها که تجربه جنگ شهری را نداشتند در برابر از جان گذشتگی افسران جوان و درجهداران و تکاوران ورزیده دریایی عملاً زمینگیر شدند. افسران و درجهدارانی نظیر زارعیان، امیری، کابلی و خسروی از هر خانه ویران شده و خرابهای نفرات دشمن را شکار میکردند. مرکز عملیات، پادگان دژ بود و بمبارانهای غیردقیق عراق به رزمندگان اجازه داد تا 24 روز پادگان را سرپا نگاه دارند،
اما سقوط پادگان، فرماندهان سپاه، ارتش و تکاوران را از عملیات سازمانیافته باز داشت. نفرات گردان دژ آنقدر در دفاع از پادگان دفاع کردند که نفراتشان به 48 نفر و سپس 19 نفر رسید. آنگاه که گلوله نفرات گردان تمام شد، نوبت تانکهای عراقی بود که با بیرحمی از روی پیکر مدافعان عبور و جنگ خرمشهر را خاتمه یافته اعلام کنند، اما نیروهای مردمی، نفرات سپاه خرمشهر و باقیمانده نیروهای ارتش مسجد جامع شهر را آخرین سنگر اعلام کردند.
اکنون زدن یک هدف بزرگ برای نیروی هوایی عراق چندان سخت نبود. بمباران گسترده مسجد و راههای منتهی به آن. نفرات زمینی را در روز 3 آبان بشدت تحت فشار قرار داد تا آنجا که تمامی نیروهای باقیمانده از هر کمکی قطع امید کردند.
قرار گرفتن تانکهای عراقی در بلوارهای اصلی و هجوم سیلآسای هزاران سرباز عراقی شکـی برای فرماندهان نظامی نگذاشت که خرمشهر در حال سقوط است. صدام که اخبار مربوط به عملیات سپاه سوم را لحظه به لحظه پیگیری میکرد خرسند از اتفاقات رخ داده دستور داد تا در اقدامی بیسابقه دهها فروند رهگیر میگ 23 با حضور در آسمان شهر مانع حضور تایگرها و فانتومها شوند. مدافعان به مانند نور شمع در برابر باد آرامآرام رو به خاموشی رفتند تا در نهایت با شهادت آخرین نفرات سپاه و ارتش، سقوط شهر رقم بخورد.
خلبان فانتوم، ناصر رضایی میگوید: بدترین خاطره من از جنگ مربوط به چهارم آبان بود. زمانی که مطلع شدیم خرمشهر مملو از نیروهای دشمن است. در آنجا قرار شد در دستههای دو فروندی نقاط تجمع دشمن در شهر را درهم بکوبیم.
او میافزاید: کشتارگاه، بلوار اصلی، گمرک و میادین اصلی شهر در تصرف دشمن بود و من با چشمانی اشکبار خرمشهر عزیز را بمباران میکردم.
اما درست از همان روز نیروی هوایی و سایر نیروهای مسلح تمام توان خود را روی نجات آبادان متمرکز کردند. نیروی دریایی اقدام به رساندن نیروهای کمکی از دریا به آبادان کرد و نیروهای کمکی لشکر 77 خراسان، سپاه، لشکر 21 حمزه و سایر نیروهای مردمی به آبادان منتقل شدند. این درحالی بود که دسته دسته هواپیماهای عراقی شکار اف- 14 شده و سایر بمبافکنهای ایران از ارتفاع بالا اقدام به بمباران لشکرهای یک، 5 و 10 میکردند.
نتیجهگیری
متأسفانه برخی به اشتباه گمان میکنند نیروهای مسلح، مدافعان خرمشهر را در ماه اول جنگ رها کرده و تلاشی برای نجات آنها نکردند در حالی که اینگونه نبود و با توجه به هجوم وسیع دشمن در گسترهای به طول هزار و 200 کیلومتر نیروهای غیر آماده ایران نمیتوانستند تمام توان خود را روی خرمشهر متمرکز کنند.
هنوز هم در برخی کتابها نیروی هوایی متهم به کمکاری در دفاع از خرمشهر میشود. استناد منتقدین نیز مشاهدات عینی است درحالی که اکثر نبردهای هوایی و بمبارانهای ارتفاع پایین در اطراف شهر انجام میشد و طبیعی بود که با چشم غیر مسلح قابل دیدن نباشد. به هر تقدیر خرمشهر نخستین و آخرین شهر بزرگ ایران بود که به دست متجاوزان افتاد و موتور نیروی زمینی عراق نیز پس از آن خاموش شد.
منبع: ایران