دولت دکتر روحانی بعد از انتخابات 24 شکل یافت و افرادی که با ایشان کار میکنند عموما قبل از انتخابات درگیر امور دیگری بودند. تعداد کمتری از آنها قرار بود وزیر شوند و به همین دلیل هم در شکلدهی به جریان انتخابات تعیینکننده نبودند. فضای اعتدال از میان دوگانه اصولگرا و اصلاحطلب درآمد و به همین دلیل هم ضمن اینکه رنگ و بوی هر دو را دارد از هر دو متمایز است. به میزانی که از هر دو فاصله میگیرد به خودش نزدیک میشود و به میزانی که به یکی نزدیک، از دیگری دور میشود. اغلب نزاعهایی که الان هم در حوزه سیاست جاری است ریشه در این جابهجایی دارد. دولت اعتدال به میزانی که شعار اعتدال میدهد و رفتار اعتدالی دارد ماندگار خواهد بود وگرنه راهکار، سیاست دیگری تحقق خواهد یافت اما سوالی که توسط مسوولان صفحه «سیاستنامه» روزنامه اعتماد مطرح شده که قرار است در این یادداشت به آن بپردازم کمی نیاز به توضیح دارد.
واقعیت این است که قرار نبود فضای اعتدالی بر اساس مبارزه انتخاباتی طولانی ظهور کند. همه این امور از زمان جدی شدن فضای انتخاباتی است که کمتر از یک ماه به طول میکشد. به این لحاظ هم هست که بدنه اجتماعی دولت اعتدال یک ماهه است. یعنی این بدنه کمی ناقص است. دلیل ناقص بودنش هم به کوتاهی زمان حضورش برمیگردد. عدهیی البته از روی ناشیگری صحبت از «مکتب نیاوران» میکنند. اگر مکتبی در نیاوران شکل گرفته بود باید الزامهایی سیاسی، فرهنگی، اقتصادی قبل از انتخابات فراهم می ساخت و فضای قبل از انتخابات را تحت تاثیر قرار میداد. ما میدانیم که این گونه نبود. شرایط قبل از انتخابات بوی دو ساحت فروپاشی از یک طرف و ثبات و بازتولید دولت اصولگرا می داد و لاغیر. این گونه تصور میشد که اگر دولت اصولگرا در هر شکل و قالبی نتواند مستقر شود ساحت دیگر آن فروپاشی است. من پیش از این هم در تحلیلهایم نشان داده بودم که هر دو پیشداوری غلط است نه ما به سمت فروپاشی میرویم و نه بازتولید اصولگرایی.
مسیر جامعه میل به اصلاحطلبی است
مسیری که در حال طی شدن بود گذر از اصولگرایی و میل به اصلاحطلبی بود نه البته ظهور اصلاحطلبی با شکل و شمایل قبلی. معنی این جهتگیری به معنی تحقق تغییر در سیاست و روابط اجتماعی است. جامعه تشنه تغییر بود. در این مسیر بود که شعار اعتدال معنی یافت. در این صورت «اعتدال» به معنی تغییر وضعیت و رسیدن به شرایط مناسب برای حرکت تلقی شد. اعتدال در پی گذر از افراطگرایی در اغلب ساحتها، شرایط و موقعیتها بود و دیدیم که این امر محقق شد. سوال این است که مدعی و حافظ این فضا چه نیرویی است؟ این نیروی اجتماعی چه مختصاتی دارد؟ آیا در وضعیت نیروی اجتماعی تغییری صورت گرفته است؟ به نظر میآید نیروی اجتماعی طرفدار اعتدال و مخالف افراط گرایی، ترکیبی از زنان، جوانان و قومیتها با داعیه زندگی بهتر بود. تصویری که این نیروها از زندگی بهتر پیدا کرده بودند به واسطه بخش فکری طبقه متوسط ساخته شده بود. طبقه متوسط هر چند که در هشت سال دولت اصولگرا تحت فشار بود اما دست از کار نکشیده است. این طبقه سعی کرد تا نگاه به جهان، جامعه، زندگی و سیاست را تغییر دهد تا در مقابل سیاستها بایستد. به همین دلیل هم بسیاری مدعی بودند که طبقه متوسط در
ایران جان داده است اما این طور نبود. من بارها از موضع پنهان طبقه متوسط در ایران پردهبرداری کرده بودم. مدعی بودم که طبقه متوسط در ایران بهترین شرایط را در فراهم کردن الزامها و مقدمات تغییر به دست آورده است. نیروهای این طبقه با کار روی ارزش زندگی و حضور در جامعه جهانی، کاهش تنشها و تعارضها، شرایط تغییر را فراهم ساخت. این شرایط بود که به شکلگیری اعتدالگرایی کمک کرد و در نهایت هم دکتر روحانی به صحنه آمد و رقبا را به کناری زد. در این صورت در زمان کوتاه نیروی اصلی تغییر متوجه کار و تلاش شده و از شرایط رفتاری عقلانی را رقم زده است.
نیروی اجتماعی که نقش عمدهیی در شکلگیری و ظهور دولت اعتدال داشت همراه با آن باقی است. این نیرو گستردهتر شده است تا کاهش یابد. بر حجم و داعیه آن افزوده شده است. علت اصلی افزایش نیروی متوجه دولت اعتدال، به انتظاراتی است که در جامعه شکل گرفته است. همه یا بیشتر افراد و گروههای اجتماعی که در مورد دولت داوری میکنند - البته منظورم خصومت و دشمنی نیست- امکان اینکه با سیاستهای آن همراهی و آن را حمایت کنند، وجود دارد. آنچه همراهی و حمایت دولت اعتدال به واسطه این نیرو را قطعی میکند برآورده شدن سطح قابل توجهی از انتظارات ایجاد شده است. به این لحاظ بد نیست کمی در مورد انتظارات ایجاد شده سخن بگوییم. انتظاراتی که دولت اعتدال ایجاد کرده است عبارتند از: افزایش سطح اعتماد اجتماعی، کاهش تنشها در سطح ملی، منطقهیی و جهانی، کاهش تورم، افزایش رشد، به چرخ درآوردن تولید ملی، کاهش واردات، بهبود شرایط زندگی، پیوستگی بین نیروهای اجتماعی، کاهش نابرابریهای اجتماعی و اقتصادی، انجام امور بر اساس تدبیر و عقل اجتماعی، و در نهایت ایجاد اعتدال. هر یک از این انتظارات برآورده شود ضمن افزایش حمایت نیروی اجتماعی موجود بر تعداد
نیروهای مدافع افزوده خواهد شد. به این لحاظ دولت اعتدال برای بقای سیاستهایش باید در جهت تحقق انتظارات فوق تلاش کند. هر یک از اجزای دولت اعتدال باید در مورد یکی از این انتظارات تلاش کند. نیروهای حوزه سیاسی تلاش اصلیشان را باید در مورد تنشزدایی در سطح منطقهیی و جهانی بهکار گیرند. البته در این زمینه بهترین روشها دنبال شده است و به نظر میآید سیاستهای اعمال شده نتیجهبخش خواهند بود. حوزه اقتصادی باید در جهت کاهش تورم و افزایش رشد اقتصادی تلاش کند. این سیاستها باید با کاهش فاصله طبقاتی و نابرابری اقتصادی همراه باشد. نه اینکه کاهش تورم راهی در افزایش نابرابری شود. همچنین سیاستهای اعمال شده باید به راه انداختن چرخه تولید بینجامد که نتیجه آن میتواند کاهش واردات کالا و افزایش صادرات کالاهای صنعتی و خدماتی باشد. حوزه فرهنگ باید در جهت شفافسازی دیدگاهها عمل کند. در این مسیر تلاش اصلی در افزایش اعتماد اجتماعی باشد. اجتناب از بهتان و اتهام و ابهامگویی سه شیوه اصلی شفافسازی در سطح نظری و سیاستی خواهند بود که کارگزاران فرهنگی دولت باید به آن توجه کنند. کارگزاران حوزه اجتماعی نیز باید جامعه گوناگون و متنوع
ایرانی را به رسمیت شناخته و در این مسیر پیوند و رابطه با گروههای اجتماعی گوناگون را به لحاظ کلامی، رفتاری و سیاستی ممکن کنند. یکی از اصلیترین موضوعاتی که باید در حوزه اجتماعی به آن توجه شود، وجود شکافهای متعدد اجتماعی است که در ایران ظهور کرده است و بیاعتنایی به هر یک میتواند راهی در بحرانی شدن جامعه باشد.
گروههای اجتماعی فهمیدهاند با این دولت بهتر میتوان کار کرد
به دلیل اینکه دولت اعتدال در طول یک سال گذشته هم چنان به داعیههایش وفادار مانده است با کاهش مدافعان روبهرو نشده است. اتفاقا با افزایش مدافعان و حامیان روبهرو است. بسیاری از افراد وگروههای اجتماعی متوجه شدهاند که با این دولت بهتر میتوان وارد کار شد زیرا اصل را در تدبیر و چانهزنی گذاشته تا بردهپروری یا دوگانهانگاری. مردم در ایران به طور کلی در مسیر جابهجایی شرایط زیست میکنند اما اینکه اساسا پایگاه اجتماعی دولتها چه نقشی میتوانند در عرصه قدرت رسمی ایفا کنند؟ آیا این نقش تنها محدود به موسم انتخابات و صندوق رای است یا بروز و ظهور دیگری هم دارد؟ باید اشاره کنم که دولتی که از تعارضات سیاسی برای تغییر آمده است پایگاه جدید اجتماعی یافته است و این اتفاق جالبی است. این اتفاق برای این دولت فراهم شده است. دیگر دولتهای ایرانی بعد از انقلاب عموما با پایگاه اجتماعی خاصی آمدهاند و با همان پایگاه با کمی تغییر رفتهاند. اما دولت روحانی بعد از تشکیل شدنش است که پیوندهایی با بدنه اجتماعی به طور شفاف پیدا کرده است. درست است که نقشآفرینی اصلی در شکلگیری این دولت طبقه متوسط بوده و لایه روشنفکران و
تکنوکراتها و بروکراتها در ظهورش نقش عمدهیی داشتهاند اما شفاف شدن حضور این نیروها و وارد شدن نیروهای اجتماعی دیگر بعد از شکلگیری دولت و طرح انتظارات متعدد است. با طرح انتظاری چون کاهش نابرابری اقتصادی است که بخش مهمی از نیروهای طبقه پایین جامعه متوجه دولت روحانی شده است. این توجه به واسطه بخشی از طبقه بالای جامعه که دغدغه اقتصاد ملی داشت و بیش از اینکه به واردات فکر کند به صادرات فکر میکرد نیز دیده میشود. همین طور حضور موثرتر هنرمندان و ورزشکاران (دو نیروی اجتماعی مهم در ایران) بعد از اعلام سیاستهای وزارت ارشاد و ورزش و جوانان قابل توجه است. این نیروها برای دولت اعتدال جدید هستند. تاکید بر فضای بازتر فرهنگی و هنری راهی شده است در فعال شدن این دو نیرو. قطعا اگر سیاست اشاره شده پیگیری شود، بر حجم حضور و دایره نفوذ آن برای دولت اضافه خواهد شد.
دولت باید سیاستهای یکسانی را دنبال کند
همه این حضورها به تحقق نسبی انتظارات اشاره شده که به واسطه دولت در طول سال گذشته طرح شده است، بستگی دارد. اینکه دوگانه سیاست و فرهنگ در این دولت به واسطه منتقدان و معترضان در حال شکلگیری است، راهی در بحرانی شدن دولت جدید است. دولت جدید باید از وارد شدن به این دام اجتناب و سیاستهای یکسان در جامعه را دنبال کند. به عبارت دیگر باید در جهت تحقق انتظارات اشاره شده در حوزههای متعدد تلاش کند. تحقق این انتظارات راز تقویت پایگاه اجتماعی دولت است.
منبع: اعتماد