پیروزی اردوغان در انتخابات اخیر ریاست جمهوری ترکیه و تداوم قدرت او در ترکیه، گمانه زنی هایی برای حرکت او به سمت اقتدارگرایی و دیکتاتوری ایجاد کرده است اما آیا با پیروزی اردوغان، آتاتورکی دیگر در ترکیه ظهور می کند؟ پس از این تغییر نگرشی در سیاست های منطقه یی ترکیه مشاهده خواهد شد؟ حضور دوباره او چه آثاری بر شدت درگیری های منطقه خواهد داشت؟ خبرنگار شفقنا این سوالات را با سیامک کاکایی در میان گذاشته است.
یک کارشناس مسایل ترکیه گفت:، اکتفای اردوغان به نقشی حاشیه ای چون ریاست جمهوری در نظام ترکیه را با توجه به شخصیت جنجالی او آسان نمی دانم و معتقدم که اردوغان همواره تلاش می کند در متن تحولات باشد. به همین دلیل است که بسیاری معتقدند او در جهت تغییرات قانونی و حقوقی برخواهد آمد تا حتی بتواند ترکیه را در مسیر تغییر نظام پیش برد.
او درباره مشکلات ترکیه با همسایگان خود در منطقه می گوید: فروکش کردن اختلافات ترکیه با همسایگان مستلزم مکانیسم هایی است که گمان نمی رود ترکیه فعلا در این مسیر حرکت کند. کاکایی که فعال تر شدن ترکیه در مسیر توسعه سرمایه گذاری، فعالیت های اقتصادی و تجارتی را در منطقه پیش بینی می کند، درباره چشم انداز روابط ایران و ترکیه معتقد است: به نوعی عملگرایی در روابط ایران و ترکیه در حال شکل گیری است. با وجود انتقادهای دو کشور نسبت به مشی سیاست خارجی دیگری اما چشم انداز این روابط می تواند چشم انداز بازتری باشد.
متن گفت وگوی سیامک کاکایی در ادامه بخوانید:
* تجربه در خاورمیانه نشان داده است که اغلب سیاستمداران با در اختیار داشتن قدرت طی چند دوره پیاپی، به سمت دیکتاتورمنشی پیش می روند. انتخاب آقای اردوغان به عنوان رییس جمهوری ترکیه نیز افزایش قدرت پیشین او را رقم زده است، همینطور اقدامات او در پارک گزی نشان داد که توانایی حرکت به سمت دیکتاتوری را دارد. آیا این احتمال وجود دارد که اردوغان، تبدیل به آتاتورکی دیگر شود؟
کاکایی: انتخاب رجب طیب اردوغان به عنوان رییس جمهوری ترکیه متفاوت از دوران نخست وزیری اوست. ایشان نزدیک به سه دوره در کسوت نخست وزیری ترکیه بودند اما ادامه آن وضعیت برای اردوغان بنا بر قوانین داخلی حزب عدالت و توسعه در دوره بعد امکانپذیر نبود. بر این اساس شاید بتوان گفت او از دوره سوم نخست وزیری چشم به انتخابات ریاست جمهوری و شرکت در آن داشت و به آهستگی در این مسیر حرکت کرد اما آنچه به عنوان رویکرد اقتدارگرایانه اردوغان در رسانه ها مطرح می شود، برگرفته از شیوه برخورد او با معترضان و مخالفان بوده است. اردوغان دست کم در یک سال گذشته انعطاف نشان نداده است و بسیاری معتقدند که روش و مشی او یک مشی شبه اقتدارگرایی است اما خود او معتقد است که در مسیر توسعه و رشد ترکیه در حال حرکت است.
*مخالفان اردوغان نگرانی خود را از تلاش او برای تبدیل رژیم ترکیه از دموکراسی پارلمانی به دموکراسی با محوریت ریاست جمهوری مطرح کرده اند. این احتمال را چقدر جدی می دانید؟
کاکایی: مطرح شدن این احتمال را باید در لا به لای اظهارنظر و وعده های خود اردوغان و صحبت هایش در جریان تبلیغات انتخاباتی هم جست وجو کرد. پیش تر هم تلاش کرده بود که مواردی از قانون اساسی را تغییر دهد و یکی از برنامه های اعلام شده توسط او نیز تغییر در قانون اساسی است. در شرایط فعلی، نظام سیاسی فعلی ترکیه نظام پارلمانی است و جایگاه اجرایی نخست وزیری در نظام های پارلمانی بالاتر از رییس جمهور است. در این نظام گرچه رییس جمهور شخص اول ممکت است اما بسیاری معتقدند که نقشی تقریبا تشریفاتی دارد؛ بنابراین به نظر می رسد برای شخصیتی جنجالی چون اردوغان با توجه به پیشینه سیاسی اش، داشتن نقشی حاشیه ای چندان آسان نخواهد بود. به همین دلیل است که اردوغان همواره تلاش می کند در متن تحولات باشد و به همین دلیل است که بسیاری معتقدند او در جهت تغییرات قانونی و حقوقی برخواهد آمد تا حتی بتواند ترکیه را در مسیر تغییر به سوی نظام ریاستی پیش برد. انجام این اقدامات و تغییر قانون اساسی مستلزم جلب نظر مخالفان هم هست. به نظر می رسد حتی در صورت عدم تغییر قانون اساسی، دوران ریاست جمهوری اردوغان، دورانی ساکت و آرام نخواهد بود و او شخصا و طبیعتا به لحاظ سیاسی رهبری جنجالی و پرتحرک است.
* سیاست های غلط ترکیه در مدت اخیر به ویژه در حوزه عراق و سوریه، مشکلاتی را میان او و همسایگانش برانگیخته است. احتمال دارد شاهد تغییر نگرشی در سیاست خارجی ترکیه باشیم؟ تصمیمات منطقه ای ترکیه به چه سمتی حرکت خواهد کرد؟
کاکایی: درباره سیاست خارجی ترکیه احتمالاتی مطرح است. روند تحولات خاورمیانه به دلیل ناآرامی ها در همسایگان ترکیه شکل و شمایل جدیدی پیدا کرده است و تصمیمات سیاسی ترکیه در قبال همسایگانی چون سوریه و عراق نیز بیشتر مبتنی بر دخالت در امور این کشورها بوده است. اعلام اردوغان مبنی بر اینکه پیروزی، پیروزی فلسطین، بغداد، افغانستان، بوسنی و مصر است، نشان از بلندپروازی سیاسی اردوغان دارد. او حتی پس از پیروزی دو سال گذشته حزبش در انتخابات پارلمان نیز چنین اظهاراتی را مطرح کرد. این موارد نشان می دهند که ترکیه می خواهد نقش محوری منطقه یی را حفظ کند و خود را در جایگاه یک کشور پیش برنده نشان دهد. به همین دلیل است که بسیاری معنقدند که مشی اردوغان، بیشتر یک نئوعثمان گراست و اولویت او نفوذ بیشتر ترکیه در خاورمیانه است در قامتی که دوره عثمانی داشته است. اگر چه اردوغان رییس جمهور و دیپلماسی در اختیار وزارت خارجه است اما خواهیم دید که اردوغان در ریاست جمهوری به اشکال مختلف در متن تحولات ترکیه و تغییرات در سیاست داخلی و خارجی این کشور ادامه خواهد داد. به نظر می رسد فروکش کردن اختلافات ترکیه با همسایگان مستلزم مکانیسم هایی است که گمان نمی رود ترکیه فعلا در این مسیر حرکت کند؛ به جز اینکه خود ترکیه مایل بوده است روابطش با ایران را ترمیم کند و در یکسال اخیر نیز در این مسیر حرکت کرده است.
* با توجه به تفاوت دیدگاه های اساسی اردوغان با ایران در مسایل مختلف و تلاش یک سال گذشته او برای ترمیم روابط با ایران، چشم انداز ارتباط آینده این دو کشور را چگونه می بینید؟
کاکایی: روابط ترکیه و ایران از یکسال گذشته به سمت ترمیم رفته است و دیدارهایی نیز در سطح مقام های ارشد دو کشور انجام گرفته است و پیش بینی می شود که دوباره انجام شود. روابط ایران و ترکیه هم در عرصه اقتصادی -تجاری گسترش پیدا می کند و هم ممکن است روند تحولات منطقه ای در نقاطی دو کشور را به سمت مواضعی مشترک پیش برد. اگر چه این مسایل به معنای منفک شدن دو کشور از رقابت های ذاتی ای که با هم دارند، نخواهد بود بنابراین رقابت در جایگاه خود و همکاری هم در موقعیت خود بین دو کشور وجود دارد. به نظر می رسد که نوعی عملگرایی در روابط ایران و ترکیه در حال شکل گیری است. با وجود انتقادهای دو کشور نسبت به مشی سیاست خارجی دیگری اما چشم انداز این روابط می تواند چشم انداز بازتری باشد.
* این رقابت ها چه نتیجه ای خواهد داشت؟ با توجه به تمایلات و بلندپروازی سیاسی آقای اردوغان، فکر می کنید وزنه های ژئوپلیتیکی منطقه خاورمیانه در آینده چطور چیده شود؟
کاکایی: رقابت زمانی است که بستر آن هم مهیا باشد. سیاست ترکیه بعد از تحولات عربی بخصوص در مصر و شمال آفریقا که به بهار عربی مشهور شد، به نوعی از وضعیت پیش برنده در مدار توقف قرار گرفت. عامل اول این بود که تفکری که خود اردوغان برای ارائه مدل سیاسی ترکیه داشت، به انجام نرسید. عامل دوم نیز این است که سیاست ترکیه در سوریه هم به سرانجام مورد نظر آنکارا نرسید و برای آنها چالش ایجاد کرد. سیاست خارجی ترکیه در دو سه سال گذشته با چالش های رویکردی مواجه بوده است که همین مساله، موضوع رقابت های منطقه ای را نیز تحت الشعاع خود قرار داده است. در حال حاضر بیشتر شکلی از عدم انسجام در این نگرش وجود دارد اما این همیشگی نخواهد بود. خاورمیانه برای ترکیه مهم است و ترکیه در مسیر توسعه اقتصادی و فراهم کردن بستر برای کمپانی ها و مقاطعه کاران ترکیه تلاش می کند. از این رهگذر نیز می توان به نوع روابط ترکیه با کردستان عراق اشاره کرد که بخش عمده آن تجاری، اقتصادی و سرمایه گذاری است. این نشان می دهد که حرکت در این مسیر برای ترکیه و شخص اردوغان بسیار مهم است؛ بخصوص که استراتژی 2023 ترکیه در یکصدمین سال تاسیس و اعلام جمهوری ترکیه مبنی بر این است که این کشور قصد دارد خود را در ردیف دهمین کشور جهان از نظر اقتصادی قرار دهد. هنگامی که این در سیاست بین المللی و اقتصادی ترکیه به عنوان الگویی تعریف شده است، به نظر می رسد که ترکیه در مسیر توسعه سرمایه گذاری، فعالیت های اقتصادی و تجارتی در منطقه فعال تر خواهد شد.
* برخی از کارشناسان با استناد به تعصبات قومی و مذهبی بالای آقای اردوغان، پیروزی او و آثار تصمیماتش را افزایش درگیری ها در منطقه قلمداد کرده اند، این تحلیل را چقدر تایید می کنید؟
کاکایی: با توجه به عملکرد یازده ساله حزب عدالت و توسعه در حکومتداری و زمام امور ترکیه و نگرش اردوغان و این حزب، در طول این مدت دو مساله برای ترکیه مهم بوده است. ایفای نقش فعال منطقه ای یکی از این مسایل است. جدای از نقش فعال منطقه ای که رویکردهای سیاسی و اقتصادی درون آن مستتر است، بعد دوم حاکمیت نوعی ایدئولوژی مداری در سیاست خارجی ترکیه در این مدت است. ترکیه در عراق و همینطور شورای همکاری های خلیج فارس از برخی جناح ها حمایت کرد که گفته شد ناشی از نگاه ایدئولوژیکی ترکیه است اما این به معنای گره خوردن مواضع کشورهایی با نگاه اینچنینی مانند ترکیه، عربستان و... نبوده است. چراکه اختلاف نظرهای جدی در عرصه دیدگاه های سیاسی بین این کشورها به وجود آمده است پس نمی توان گفت که ادامه سیاست خارجی ترکیه و شرایط منطقه بر یک مکانیسم ثابت حرکت می کند. این در روند تحولات موثر است. آن تعصبات مذهبی یا ایدئولوژیکی گفته شده از سوی اردوغان وجود دارد، در داخل ترکیه نیز گروه های علوی از اردوغان ناراضی و معتقد هستند که او بیشتر مشی مذهبی مورد نظر خود را پیش می برد که این موضوع می تواند در عرصه منطقه ای هم مورد توجه او باشد. این همان مفهومی است که برخی در نقد سیاست ترکیه به مساله نوعثمان گرایی اشاره کرده اند و طرفداران این دیدگاه معتقدند که سیاست ترکیه و نگرش اردوغان در این دالان حرکت خواهد کرد.
منبع: شفقنا