دکتر عماد افروغ در یادداشتی با عنوان «خودخواهی و دیگر خواهی»آورده است:
به تصورم زندگی خوب کردن در گرو وظیفه مند دانستن آن است، اینکه انسان با نگاه فرایندی به حیات خود و مرگ آگاه بودنش، مُدام از زاویه مرگ و پس از مرگ به حیات خود بنگرد، از منظری که رسالتی بر دوشش است و باید به وجه احسن این رسالت را به سامان برساند، رسالتی در برابر خود و دیگران. رسالتش در برابر خود، صداقت با خود، به معنای روراست بودن با خود و فقدان شکاف بین نظر و عمل، شناخت قابلیت های خود و تحقق و فعلیت بخشیدن به این قابلیت ها، و رسالتش در برابر دیگران، شناخت نیازمندی های آنان و تلاش در جهت رفع آنهاست. به نظرم اگر بکوشد تا دیگران هم نگاهی فرایندی به حیات خود و رسالت خود در برابر خود و دیگران داشته باشند، گامی بسیار بزرگ و اساسی برای بهبود وضع کنونی عالم برداشته خواهد شد.
بر این اساس، آنچه موجب تمام بدبختی های آدمی و عالم است، چیزی جز خودخواهی نخواهد بود. خودخواهی منشأ همه غفلت ها و نادیده انگاشتن هاست. غفلت از مرگ و پاسخگو نبودن و نادیده انگاشتن رسالت در برابر خود و دیگران. خودخواهی، به بی تفاوتی و میل وافر و سیری ناپذیر به داشتن بیشتر می انجامد و شاخص فراموشی آخرت و خلط وسیله و هدف، یا دنیا و آخرت و فروکاهیدن هدف اخروی به وسیله دنیوی است و خدا می داند که این خودخواهی با چه زشتی ها و چه مصائبی که گره نخورده و ممزوج نشده است. با فرض بر اینکه حیات انسانی یک حیات اجتماعی است، خواه ناخواه این خودخواهی در بهترین حالتش بی تفاوتی است، اما حالات بد و بدتر و بدترین هم قابل تصور است که غالباً دایر مدار تضییع حق دیگران و پایمال کردن حیات آرام و شایسته و بایسته آنهاست.
تصور کنید خودخواهی و حیات سرشار از خودخواهی را. خود را در شرایطی فرض کنیم که فقط خود شخصی و منافعمان مهم باشد. حدس بزنید در حالات و شرایط مختلف چه پیش خواهد آمد. خودمان محور سود و زیان فردی و بلکه تشخیص خوب و خوبی فرا شخصی و کلی خواهیم بود. به عبارت دیگر خودمان معیار درست بودن و غلط بودن افکار و اعمال خواهیم شد. فردی می نالد، کودکی از درد فریاد می زند، نیازمندی دست نیاز دراز می کند، فردی یا گروهی ستم می کند، با طرح این سؤال که آیا این موارد به منافع ما آسیبی وارد می سازد یا خیر؟ ظاهراً نمی سازد، خب، از کنار آن عبور می کنیم. حتی در مواردی خود منشأ آسیب وارد کردن به دیگران هم می شویم و اگر با مانعی اعم از قانونی و غیر قانونی مواجه نشویم کماکان ادامه می دهیم، حتی خودخواهانه می کوشیم تا این موانع را برطرف کنیم. شاید تصور یک چنین حالتی غیر ممکن باشد، چون فرد هر قدر هم خودخواه باشد، حیات اجتماعی و ملزومات آن به او دیکته خواهد کرد که یک جاهایی به دلیل محدودیت هایی که بر سر منافع خودخواهانه اش ایجاد می شود باید کوتاه بیاید. اما باز هم تصور کنید کوتاه آمدن از سر خودخواهی، به منظور حفظ منفعت فردی یا کسب
بیشتر آن و کوتاه آمدن از سر خیرخواهی و کمک به دیگری!
به نظر می رسد حق با وظیفه گرایانی باشد که اخلاق به مثابه مقوله ای فکری و عملی را یک تکلیف می دانند نه یک منفعت شخصی. در این صورت، مواجهه کاسبکارانه با موانع و دیگران هیچ توجیهی نخواهد داشت. حتی سامان بخشیدن به منافع خود در پرتو و به بهانه توجه به دیگران، اینکه با عقل حسابگرانه وانمود کنیم یا حتی متوجه شویم که حفظ منافعمان در گرو توجه به منافع دیگران است، بلا توجیه خواهد بود. دیگران را باید به خاطر خود انها خواست، نه به خاطر خودمان.
در این بین تصور کنید حال کسانی را که نه تنها متوجه دیگران به ما هو دیگران نیستند و در برابر آنها بی تفاوت اند و در بهترین حالت نگاه ابزاری به آنها دارند، بلکه از زجر و نا آرامی و نیازها و مشکلات و غم های آنان لذت هم می برند. اینکه این موارد از تبعات خودخواهی و یا عنصر علاوه بر خودخواهی است، جای تأمل دارد، اما چشم خوشبختی دیگران را نداشتن و به دنبال معایب دیگران بودن و بزرگ کردن این معایب، حداقلش خودخواهی است، یا خودخواهی عنصر لاینفک آن است. تا خودخواه نباشیم به این صفات زشت و غیر اخلاقی مبتلا نمی شویم.
و اما دیگر گرایی، چشم پوشی از خودخواهی و خود را به مثابه دیگری دانستن و دیگری را به مثابه خود دانستن و توجه به حیات اجتماعی و همراه با مسئولیت طرفینی است. در اینجا توجه به نیازهای خود هم وجود دارد، اما به مثابه جزیی از کل. توجه به دیگری و توجه به خود درهم تنیده است. درد و رنج و شادی دیگران، درد و رنج و شادی ماست. نقص و کمبود و نیاز دیگران، نقص و کمبود و نیاز ما هم هست. در این حالت، حیات امن و آرام خود در کنار حیات امن و آرام دیگران دیده و تفسیر می شود. حتی در شرایطی، ارجحیت بخشیدن و تفوق دیگران بر خود است که انفاق و ایثار نام دارد. در این صورت، حداقل اگر معایب و نواقص و کمبودهای دیگران، معایب و نواقص و کمبودهای ما هم تفسیر نشود، دیدن و بزرگ کردن آنها به قیمت برجسته کردن خود جایی نخواهد داشت. خوبی ها و قوت ها و قابلیت ها و فعلیت های مثبت را در دیگران می بینیم و در جهت رفع نیازمندی ها و نواقص آنها می کوشیم. به دنبال عیب های دیگران نخواهیم بود. آن قدر نقائص و کاستی های خودمان پیش چشممان بزرگ و برجسته است که قادر به دیدن کاستی های منفی دیگران نخواهیم بود. کاستی های دیگران را در قالب نیازهای آنها به
دیگری می بینیم و در جهت رفع انها می کوشیم. شاید بهتر باشد در اینجا از عبارت کاستی اخلاقی و کاستی مادی سخن به میان آوریم. چندان دنبال کاستی اخلاقی آنان نیستیم و یا غیر مستقیم و از باب مسئولیت اخلاقی با آن مواجه می شویم، اما دنبال فهم کاستی و کمبود مادی آنها هستیم و در رفع آنها کوشا خواهیم بود. آخر چگونه می توان تقدم و تأخر نیازها را ندید؟ چگونه فرد نیازمند می تواند به نیازهای متعالی اش سامان دهد؟ بله، انسان متعالی، با شیوه ای خاص با نیازهای مادی اش برخورد می کند، اما حتی اگر با این شیوه هم برخورد نکند، باید کریمانه و متعالی با نیازهای او برخورد کنیم. با فهم نیازهای او با روشی خاص، بدون اطلاع دیگران غیر مربوط و یا حسب مورد با اطلاع دیگران مربوط به او کمک کنیم. به او نحوه مواجهه با مشکلات و کاستی های مادی اش را هم بیاموزیم که کمک کردن به او در مواجهه با کاستی مادی و غیر مادی او، هردوست.