موضع جمهوری اسلامی ایران بر این پایه استوار شد که دخالتی در امور داخلی مصر ندارد و از خواست مردم مصر حمایت میکند. این همان پیامی بود که معاون وزیر امور خارجه ایران آقای امیر عبداللهیان هم در دیدار خود با السیسی به وی منتقل کرد. معنای این پیام این بود که ایران با مصر به عنوان یک کشور بزرگ منطقهیی ارتباط برقرار میکند و نه با گروههای سیاسی در این کشور
نقش عربستان در ممانعت از شکلگیری رابطه میان ایران و مصر مهم است. شاید رابطه میان قاهره و تهران زمانی در مسیر عادیسازی قرار گیرد که دو کشور ایران و عربستان بحث در خصوص پروندههای منطقهیی را آغاز و به تفاهم برسند
به گزارش جماران، رابطه دوجانبه میان ایران و مصر همچنان در نیمه اغما به سر میبرد. کمتر از یک سال از آغاز به کار دولت جدید به سکانداری عبدالفتاح السیسی در مصر میگذرد با این همه همکاریهای دوجانبه میان تهران و قاهره به موارد خاص محدود میشود. مجموع تحولات رخ داده در مصر از فوریه 2011 تا به امروز شکلگیری رابطه مشخص میان دو طرف را عملا غیرممکن کرده است. پس از فروپاشی حاکمیت حسنی مبارک در مصر، ایران از روی کار آمدن محمدمرسی که نماینده جریان اخوان المسلمین بود حمایت کرد. اخوان تنها حزب اسلامی - سیاسی در مصر بود که میتوانست با تکیه زدن بر کرسی قدرت در مصر، بزرگترین کشور منطقه را از موضعگیریهای سکولار در سیاست دور و به دامان جهان اسلام بازگرداند. با این همه عملکرد محمد مرسی در قبال اصلیترین پرونده جهان اسلام که فلسطین و مبارزه با اشغالگری رژیم صهیونیستی بود در کوتاهترین بازه زمانی ممکن ،سیاه شد. مرسی که در داخل مصر با مخالفت جریانهای حامی جدایی دین از سیاست روبه رو بود در راستای به دست آوردن حمایتهای امریکا و برخی کشورهای منطقهیی دست دوستی غیرمستقیمی به سوی تل آویو دراز کرد. محمدمرسی نخستین
رییسجمهور مصر بود که از آغاز انقلاب اسلامی در ایران به تهران سفر کرد اما دیدار از تهران را به حضوری چندساعته محدود کرد تا مبادا خشم برخی حامیان خود را برانگیزد. با فروپاشی حکومت محمد مرسی با دخالت ارتش و برگزاری انتخابات سراسری، عبدالفتاح السیسی بر مسند قدرت تکیه زد. ژنرالی که شاید دین از سیاست را جدا کرده است اما ارتش را مانند زمان حسنی مبارک به عضو لاینفک حاضر در راس هرم قدرت تبدیل کرده است. السیسی دشمن قسم خورده اخوان المسلمینی است که در حال حاضر اعضای آن از محمد مرسی تا برخی چهرههای رده چندم در زندان به سر میبرند یا در انتظار اجرای حکم اعدام خود هستند یا احکام سنگین چند دههیی خود را میگذرانند. ایران ضمن تاکید بر احترام به تصمیم مردم مصر بارها مخالفت خود را با این شیوه برخورد با مخالفان سیاسی در قاهره اعلام کرده است. در این فضا بحران در غزه به عاملی برای همکاری تهران و قاهره تبدیل شده است. مصر به دلیل وابستگیهای حماس به جریان اخوان المسلمین چندان مایل به کمک به این جریان در غزه نیست اما همجواری با غزه عملا این همکاری را اجتناب ناپذیر کرده است. در این میان ایران هم مانند ترکیه و قطر نیست که از میان
گروههای فعال در فلسطین تنها به حماس بیندیشد. از آغاز بحران در غزه، قاهره چندین بار میزبان هیاتهایی از فلسطین و رژیم صهیونیستی برای برقراری آتش بس بوده است. السیسی در میانه بحران در غزه به عربستان سعودی و روسیه سفر کرده است. بیشک وابستگی مالی قاهره به ریاض یکی از اصلیترین موانع در نزدیکی احتمالی تهران - قاهره است.
رابطه دو جانبه میان ایران و مصر در سایه تحولات در غزه، ناآرامیها در سوریه، تاثیر عربستان بر این رابطه و پرسشهایی از این جنس را با محمدعلی مهتدی، تحلیلگر ارشد مسائل منطقه در میان گذاشتیم:
به نظر میرسد بحران غزه به عاملی برای نزدیک شدن مصر و ایران تبدیل شده است. چه وجوه اشتراک و چه نکات اختلافی میان تهران و قاهره بر سر بحران در غزه و نگاه به حماس وجود دارد؟
همکاری ایران و مصر در خصوص غزه به نوعی همکاری ایجابی است. دیدگاه ایران در قبال بحران غزه، مساله مقاومت و ملت فلسطین است و تنها حماس مد نظر ایران نیست و این در حالی است که مصریها از کلمه حماس استفاده میکنند. مصریها حماس را به کمک به عملیاتهای تروریستی که در صحرای سینا صورت میگیرد متهم کردهاند و البته یکی از اتهام اعضای اخوانالمسلمین که در بازداشت به سر میبرند و حتی شخص محمد مرسی رییسجمهور مخلوع مصر هم همکاری با حماس و حمایت از تروریسم است. در این زمینه دیدگاه جمهوری اسلامی ایران با دیدگاه مصر کاملا متفاوت است.
در این میان دو نکته وجود دارد. نخستین نکته تاکید ایران بر میانجیگری مصر و حمایت از این میانجیگری است. مصر بزرگترین کشور عربی است و در عین حال هم تنها کشوری است که مرز مشترک با نوار غزه دارد و همین مسائل به نوعی بر فاکتورهای مثبت این کشور در ایفای نقش میانجیگری میافزاید. نوار غزه از سمت شمال و شرق به اراضی اشغالی فلسطین میرسد و سمت غرب هم دریای مدیترانه این منطقه را مسدود کرده که در محاصره کامل نیروهای رژیم صهیونیستی است و تنها گذرگاه رفح در جنوب باقی میماند که به صحرای سینا و قلمرو مصر منتهی میشود. بنابراین تمام کسانی که به دنبال کمک به جریان مقاومت هستند قاعدتا باید بر روی میانجیگری مصر حساب باز کنند. مواضعی هم که از ابتدای آغاز بحران در مصر از سوی جمهوری اسلامی ایران مطرح شد حمایت از بحث میانجیگری مصر برای حل اختلافها بود.
ابتکار عملی که مصر برای نخستین بار انجام داد صرفا آتشبس بود و پس از آتشبس هم آغاز گفتوگوها، در راس برنامههای قاهره بود. مقاومت با این مساله کنار نمیآمد و جمهوری اسلامی ایران هم در این خصوص با مقاومت همموضع بود که باید برقراری آتشبس همراه با برداشته شدن محاصره غزه باشد. این اختلاف نظر هم میان قاهره و تهران وجود داشت که البته در حال حاضر ظاهرا موضع مصر متحول شده است و قاهره هم خواهان برداشته شدن محاصره است و مواضع دو کشور ایران و مصر در این خصوص به هم نزدیک شده است.
در این میان جمهوری اسلامی ایران خواهان ارسال مواد پزشکی و کمکهای انساندوستانه به غزه و منتقل کردن مجروحان به خارج از این منطقه بود و هست که هنوز با پاسخ مثبت قاهره روبه رو نشده است.
روز گذشته معاون عربی و آفریقایی وزارت امور خارجه هم از تعلل مصر در این خصوص گلایه کردند. چه موانع سیاسی و غیرسیاسی برای انتقال کمکهای ایران به غزه از طریق مصر وجود دارد؟
یک مانع مساله حماس است که دولت عبدالفتاح السیسی با جنبش حماس مشکل دارد و حماس را نه به شکل جزیی از مقاومت که به شکل بخشی از اخوانالمسلمین میداند. این در حالی است که السیسی در تمام سخنرانیهای خود وعده داده است که مصر آینده از اخوان تهی خواهد بود. مانع دوم به اهمیت گذرگاه رفح بازمیگردد. مصریها بر اساس کمپ دیوید تعهداتی دارند که مساله بازگشایی گذرگاه رفح را بسیار سخت و پیچیده کرده است. در گذشته در چارچوب همکاریهای عربی و اسلامی و همسایگی از این گذرگاه استفاده میشد اما در حال حاضر این مساله بسیار سخت شده است. به نظر میرسد مصر به دنبال این است که قیمت باز کردن این گذرگاه را افزایش دهد تا زمانی که این گذرگاه را برای انتقال مجروحان و کمکهای انساندوستانه باز میکند، بهای آن را به شکل سیاسی و یا اقتصادی از طرفهای درگیر یا کسانی که خواهان بازگشایی این گذرگاه هستند، دریافت کند. بنابراین به نظر میرسد مصریها به دنبال این هستند که بازگشایی گذرگاه بخشی از یک بسته توافقی باشد که در نهایت روی میز مذاکره قرار میگیرد.
ترکیه و قطر هم برای خارج کردن پرونده غزه از بن بست طرحی را ارائه کردند. در این میان چرا ایران به سمت طرح مصر متمایل شد و نه طرح ترکیه و قطر که رابطه سیاسی حسنهتری با ایران دارند؟
طرح ترکیه و قطر طرح حمایت از مقاومت نیست. این طرح بر پایه وابستگی این دو کشور به سازمانهای اخوانالمسلمین است. قطر تنها کشور عربی است که از اخوانالمسلمین حمایت میکند و مسوولان اخوان هم عمدتا در دوحه پایتخت قطر مستقر هستند. در خصوص ترکیه هم حزب عدالت و توسعه بخشی از شبکه بینالمللی اخوان است. بنابراین مساله ترکیه و قطر مساله مقاومت نیست بلکه مساله حماس است و این در حالی است که مساله ایران مساله مقاومت و ملت فلسطین است و نه حماس. در فلسطین تنها حماس نیست که در برابر رژیم صهونیستی مقاومت میکند بلکه جهاد اسلامی و سایر گروهها هم هستند. قطر و ترکیه با این گروهها ارتباطی ندارند و تنها با حماس به عنوان بخشی از اخوان کار میکنند. این مساله از اهمیت فوقالعادهیی برخوردار است چرا که موضع جمهوری اسلامی ایران را از موضع قطر و ترکیه در قبال بحران غزه جدا میکند. مساله دیگر این است که در خصوص محور مقاومت در منطقه به معنای سوریه، حزبالله لبنان، ایران، عراق و مقاومت در فلسطین، مواضعی که اخیرا مصر اتخاذ کرده است با مواضع ترکیه و قطر متفاوت است. در حال حاضر به عنوان مثال داعش در سوریه و عراق فعال است و کشورهای
ترکیه و قطر از داعش حمایت میکنند. این در حالی است که موضع رسمی مصر مخالفت و مقاومت در برابر تروریسم است. در خصوص داعش و گروههایی مانند داعش در منطقه مواضع جمهوری اسلامی ایران و مصر یکی است. این در حالی است که تروریستها با کمک مالی قطر و تسهیلاتی که ترکیه در اختیار آنها قرار میدهد وارد عراق و سوریه میشوند. بنابراین اختلاف ماهوی میان موضع ترکیه و قطر نسبت به حماس و جریان مقاومت با موضع جمهوری اسلامی ایران وجود دارد. بنابراین جمهوری اسلامی ایران صلاح را در همراهی با مصر در این پرونده دید و نه قطر و ترکیه.
در چند روز گذشته شاهد افزایش فشارها بر شاخه سیاسی اخوان در مصر بودیم. ایران پس از فروپاشی حاکمیت مبارک در مصر از ظهور اخوان در مسند قدرت بسیار استقبال کرد و از برخورد صورت گرفته با اخوان پس از برکناری مرسی هم شکایتهایی داشت. آیا با توجه به نزدیکی مواضع ایران و مصر در برخی پروندههای منطقهیی میتوان از عبور ایران از اخوان در مصر سخن گفت؟
در ابتدای انقلاب مصر از آنجا که امریکاییها به دنبال مهار این انقلاب بودند صلاح را در سازش با اخوانی دیدند که تنها گروه منسجم سیاسی در مصر بود. بر همین اساس سازشی با اخوان انجام گرفت و اجازه داده شد که اخوانیها در مصر و تونس و سایر مناطق روی کار بیایند. پس از مدتی تصمیم در سطح کلان تغییر کرد و قرار شد اخوانیها از میدان کنار گذاشته شده و جریانهای سلفی و تکفیری را گسترش دهند. ما در حال حاضر شاهد این هستیم که اخوانیها در تمام کشورهای عربی حذف شدهاند و در مصر، تونس و سایر کشورهای عربی سلفیها فعالیتهای خود را آغاز کردهاند. چرایی فعال کردن سلفیها و تکفیریها به اهداف منطقهیی بازمیگردد که برخی قدرتهای منطقهیی و فرامنطقهیی به دنبال آن هستند. ایران در روزهای ابتدایی انقلاب در مصر از آنجا که اخوانیها بخش مهمی از اسلام سیاسی در منطقه هستند از این جریان حمایت کرد. پس از مدتی سیاستهای مرسی در نزدیک شدن به تلآویو، پیام دوستانهیی که به شیمون پرز رییس رژیم صهیونیستی داد، مواضعی که در خصوص سوریه اتخاذ کرد و تاکید او بر جبهه سنی در مقابل شیعیان در منطقه به فاصله گرفتن ایران از اخوان در مصر منتهی شد.
اخوانی که مرسی در مصر نماینده آن بود با اخوان اولیه تفاوتهای بنیادی بسیاری داشت. اخوان در زمان حسن بنا به هیچوجه معتقد به دمیدن در آتش اختلافهای مذهبی شیعه و سنی نبود و این در حالی بود که اخوان کنونی بهشدت پیگیر این مساله در منطقه بود. بنابراین موضع جمهوری اسلامی ایران بر این پایه استوار شد که دخالتی در امور داخلی مصر ندارد و از خواست مردم مصر حمایت میکند. این همان پیامی بود که معاون وزیر امور خارجه ایران آقای امیر عبداللهیان هم در دیدار خود با السیسی به وی منتقل کرد. معنای این پیام این بود که ایران با مصر به عنوان یک کشور بزرگ منطقهیی ارتباط برقرار میکند و نه با گروههای سیاسی در این کشور.
عبدالفتاح السیسی سفری به عربستان و سپس روسیه داشته است. آیا ارتباط تنگاتنگ السیسی با ریاض مانعی بر سر نزدیکی تهران - قاهره به حساب نمیآید؟ السیسی پیش از پیروزی در انتخابات هم ادعا کرده بود که بهبود رابطه با تهران به تامین امنیت خلیج فارس وابسته است؟
در حال حاضر در پروندههای منطقهیی دیدگاه عربستان دال بر رقابت با ایران است و آل سعود اعتقاد دارند که در تمام این پروندهها در مقابل نفوذ جمهوری اسلامی ایران ایستادهاند. همزمان مصر به دلیل مشکلات حاد اقتصادی به کمکهای مالی نیاز دارد که از سوی عربستان تامین میشود. در این شرایط طبیعتا مصر مجبور به رعایت مواضع عربستان سعودی در بسیاری از پروندههای منطقهیی و مناسبات دو جانبه است. البته در خصوص روابط ایران - مصر همواره قاعده بازی به این شکل بوده است که دولتهایی که در مصر بر روی کار بودهاند کشورهای نفتخیز عربی در خلیج فارس را به نوعی شانتاژ میکردند. این دولتها با بزرگ کردن آنچه که تهدید امنیتی ایران در خلیج فارس میخواندند همواره سعی داشتند نقش امنیتی برای مصر در خلیج فارس قائل بشوند. البته که چنین تهدیدی هیچگاه از سوی ایران وجود نداشته است و ایران بارها اعلام کرده که حاضر به هرگونه همکاری با کشورهای حاشیه خلیج فارس برای تامین امنیت این منطقه است. به هرحال مصر سالهاست که از این برگه استفاده میکند و به نظر میرسد قاهره به سادگی این برگه را از دست نخواهد داد. این مساله پیچیدگی خاص خود را دربازسازی
رابطه میان تهران و قاهره بازی میکند. در زمان حضور حسنی مبارک در قدرت هم ما شاهد بودیم که دولت وقت مصر از نام ایران برای جلب حمایتهای مالی و سیاسی امریکا و عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس استفاده کردند. هر زمان میزان کمکهای مالی این کشورها به قاهره کم شده است مصر به گونهیی تظاهر به بهبود رابطه با تهران کرده است. با این همه هر بار این کمکها از سر گرفته شده است مصریها در پازل رابطه با ایران به خانه نخست بازگشتهاند. بر همین اساس من فکر نمیکنم که ما در کوتاهمدت شاهد از سرگیری رابطه میان دو کشور باشیم.
با توجه به کمکهای میلیاردی که ریاض به قاهره در این مدت کرده است بدیهی است که نخستین کشور عربی که از آن بازدید میشود، عربستان باشد. سفر به روسیه هم به دلیل همکاریهای تسلیحاتی شکل گرفته میان دو کشور و نقشی که روسیه در منطقه پس از ضعف امریکا بازی میکند، صورت گرفت. در خصوص جمهوری اسلامی ایران با وجود اینکه مصر و ایران در بسیاری از پروندههای منطقهیی مانند سوریه، لبنان و عراق موضع کم و بیش نزدیک به هم دارند اما به نظر میرسد که نقش عربستان در ممانعت از شکلگیری رابطه میان ایران و مصر مهم باشد. مصر نمیتواند از کمکهای مالی عربستان چشمپوشی کند. شاید رابطه میان قاهره و تهران زمانی در مسیر عادیسازی قرار گیرد که دو کشور ایران و عربستان بحث در خصوص پروندههای منطقهیی را آغاز و به تفاهم برسند.
اخباری در خصوص همکاریهای امنیتی سوریه و مصر پس از روی کار آمدن السیسی در این کشور به گوش میرسد. آیا ما شاهد همپوشانی منافع تهران - قاهره در سوریه و کنار عراق، لبنان و الجزایر قرار گرفتن مصر در این پرونده هستیم؟
یکی از مسائلی که ایران و مصر را به هم نزدیک میکند، مواضع تقریبا مشابه دو کشور در خصوص حوادث سوریه و بحث لبنان است. مواضع دولت السیسی با دولت پیشین در مصر یعنی محمد مرسی بسیار متفاوت است. زمانی که محمد مرسی در مسند قدرت بود کاملا علیه سوریه موضعگیری کرد و رابطه دمشق با قاهره را قطع کرد. در آن زمان در حالی که پرچم رژیم صهیونیستی در قاهره برفراز بود پرچم سوریه پایین کشیده شد. اما از زمانی که سکان قدرت به السیسی واگذار شده است ارتباطهایی که وی گرفته و مواضع عملی و شفاهی او نشان میدهد که موضع دولت جدید مصر حمایت از سوریه است. در خصوص عراق هم مصریها مواضع نزدیکی با ایران دارند. البته فراموش نکنیم که مصر همچنان گرفتار مشکلات داخلی خود است و قادر به ایفای نقش سازنده منطقهیی نیست. اما اگر زمانی مصر از مشکلات داخلی خود رها شده و به دنبال احیای ایفای نقش منطقهیی خود باشد در آن صورت باید گفتوگویی میان ایران و مصر آغاز شود و مشخص شود که در چه مسائل و پروندههایی نقش دو کشور تکمیلکننده هم و در چه پروندههایی میان نقش دو کشور اختلاف وجود دارد.
در حال حاضر در منطقه شاهد تلاشهایی جهت شدت گرفتن بحث تقابل شیعه و سنی و آنچه که عربستان و برخی کشورهای عربی از آن با عنوان مقابله با هلال شیعی یاد میکنند، هستیم. آیا دولت جدید در مصر به دنبال شرکت در این یارگیریهای فرقهیی است یا خیر؟
در دوره محمد مرسی کاملا مشخص بود که اخوانیهایی که در مصر روی کار آمدهاند مواضع ضدشیعی دارند و بحث آنها این بود که جبهه ضدسنی شکل بگیرد و پرچمدار آن هم محمد مرسی باشد. با این همه به نظر میرسد دولت السیسی از این مساله دوری میکند و ما تاکنون موضعی ندیدهایم که رنگ و بوی فرقهیی داشته باشد. البته کشور مصر با توجه به موقعیت خاصی که دارد و تاریخ این کشور و نقش منطقهیی و وجود نهادهای عظیمی مانند الازهر در مصر بزرگتر از این است که وارد چنین محورهای فرقهیی و مذهبی شود. به نظر میرسد در شرایط کنونی دولت مصر از ورود به این اختلافها پرهیز میکند و در چنین محورهای اختلافهای فرقهیی که ساخته و پرداخته اسرائیل و امریکا در منطقه است وارد نمیشود. در حال حاضر مهمترین دغدغه مصر در منطقه مبارزه با تروریسم است که ایران هم در این خصوص با مصر همصدا است اما تعریف تروریسم در نظر ایران و مصریها متفاوت است. مصریها کلیه اخوانیها و سلفیهای تکفیری که اسلحه به دست گرفتهاند اعم از داعش و تکفیریهایی که در صحرای سینا علیه ارتش و نیروهای امنیتی مصر عملیات انجام میدهند را تروریست میخوانند. این در حالی است که این
احتمال وجود دارد که تعریف جمهوری اسلامی ایران از تروریست با مصر متفاوت باشد. در هر صورت نه ایران و نه مصر هیچ کدام تمایلی به قرار گرفتن در محورهای طایفهیی در منطقه ندارند.
منبع: اعتماد
بررسی دیدگاه های نزدیک ایران و مصر بر سر مسائل منطقه
کد خبر:
۵۲۶۲۸