چگونه حس مشترک تعلق به جامعه سیاسی مدرنی که ایران نامیده میشود، شکل گرفته و امکانپذیر شده است؟ ناسیونالیسم ایرانی چه مفهومی داشته، در زمانهای مختلف در چه قالب مفهومیای شکل گرفته، خردهگفتمانهای درونی آن چه بوده و چگونه محتوا و معنای این خردهگفتمانها تغییر پیدا کرده است؟ این سوالات موضوع نشستی بود که چهارشنبه گذشته به همت انجمن ایرانی تاریخ در سازمان آرشیو ملی برگزار شد. نشست به بهانه نقد و بررسی کتاب «تراژدی ناسیونالیسم ناکام» با حضور مجید شریفی نویسنده کتاب، غلامرضا جوادکاشی و داریوش رحمانیان برگزار شد؛ کتابی که سال گذشته انتشارات لکسینگتون به زبان انگلیسی منتشر کرد. در ابتدای نشست، مجید شریفی استاد روابط بینالملل و سیاست تطبیقی در دانشگاه واشنگتن شرقی در مورد مباحث مطرح در کتاب سخنرانی کرد. او به تغییر رژیم پنجحکومت در صدسال اخیر ایران اشاره کرد و معتقد بود هر نظام قوانین، هنجارها و توقعات و هویت کلی خود را داشته و همه کوشیدهاند هویت کلی خود را «ملی» و هژمونیک کنند. اما هر پنجنظام با وجود اختلافات عقیدتی، زمانی، مکانی و جهانی در بیشتر موارد شکست خورده و هیچیک موفق نشدهاند ملی شوند. عوضشدن این نظامها خود دلیلی است بر «ملی»نشدن آنها. او در کتاب خود به تبارشناسی ناسیونالیسم ایرانی پرداخته است. از نظر شریفی، اولینبار خواست حکومت - ملت در زمان مشروطه مطرح شد و بعد از این خواست، ملت ایران به وجود آمد. قبل از آن چیزی به نام «ملت» وجود ذهنی نداشت. با وجود تاریخ و تمدن چندهزارساله، مفهوم مدرن ملت از اواخر قرننوزدهم همزمان با دیگر کشورها آغاز شد. در ایران هزارانسال رژیم شاه-خدایی وجود داشت اما در تمام این مدت انقلابی صورت نگرفت. البته سرکشی و یاغیگری بود اما انقلاب خیر. در ضمن معنا و مفهومی به نام ایرانی یا خارجی وجود نداشت؛ هویت فرهنگی ایران بود اما این هویت در قالب «ملیت» عرضه نمیشد. ناسیونالیسم سیاسی شریفی در ادامه با استفاده از نظریات کلهون و گلنر، ناسیونالیسم را احساس ذهنی بین مردم و حکومت تعریف کرد. ناسیونالیسم نوعی از همبستگی سیاسی مردم یک کشور است و نه همبستگی فرهنگی، رمانتیک یا اسطورهای آنگونه که ما در تاریخ باستان داشتهایم. نتیجه فروپاشی رژیمها همیشه حمام خون و عوضشدن نخبگان کشور بوده است. ولی هیچیک در عمل نتوانستند مردمگرا باشند. همه این نظامها جامعه را امنیتی کردهاند چون نتوانستند حکومت را ملی کنند. این دومفهوم با هم رابطه دیالکتیکی دارند. البته از نظر او در مقابل، مقاومتهایی هم به وقوع پیوسته است: از شکلهای مختلف نافرمانی مدنی همچون ایجاد ترافیک گرفته تا شورش، مبارزه چریکی و انقلاب. به اعتقاد شریفی، ملت و ناسیونالیسم بعد از مشروطه در ایران بهوجود آمد. او آن را «ناسیونالیسم شکسته و ناکام» مینامد چون این ملت «خود» و وجود خود را هنوز نتوانسته تثبیت کند. این نوع ناسیونالیسم ملی چهارخردهگفتمان داخلی دارد که بدون داشتن حکومت ملی هیچکدام معنایی واقعی پیدا نمیکند. این چهارخردهگفتمان عبارتند از: امنیت ملی، توسعه، حکومت قانون و دموکراسی. این چهار مفهوم با گذشت زمان تغییر کردهاند، مثلا مفهوم توسعه زمان رضاشاه وجود دارد و شکل حکومتمحور دارد اما در زمان محمدرضاشاه وابسته است. در زمان جمهوریاسلامی هم مفهوم توسعه عوض شد و نگاههای گوناگونی به آن وجود داشت: سوسیالیستی، لیبرالیستی و اسلامی. سپس شریفی به دخالت مستقیم امپریالیسم در تغییر سهرژیم از رژیمهای گذشته اشاره کرد و فروپاشی رژیمها را تلفیقی از جهانیت، ملیت و محلیت عنوان کرد. نقد تاریخنگاری ذاتگرایانه ایرانی شریفی در بخش اصلی سخنرانی خود به نقد ادبیات غالب امروز درباره تاریخ و دلایل شکست ناسیونالیسم ایرانی به صورت معرفتشناختی پرداخت؛ رویکردی که در غالب تاریخنگاری مشروطه مغفول مانده است. یعنی آن چیزی را که فکر میکنیم میدانیم، چگونه اندازهگیری میکنیم؟ آن جهانبینیای که به معرفتشناسی شکل میدهد از کجا آمده است؟ قسمت ناخودآگاه هویت را شریعت بدانیم یا شوونیسم و ایرانیگری باستانی؟ از نظر او هردو اینها افسانه و توخالی هستند. او با وامگیری از نظریات روانکاوی میل لاکانی و حوزههای گفتمانی، محتوادادن به یک دال تهی را همواره و از پیش تلاشی دانست که با شکست مواجه میشود. از نظر او دوگروه دستهبندی این شکست و لاجرم ادامه دیکتاتوری و شکست آرمانهای مشروطه را توضیح میدهند: یکی قایلان به ذاتگراییاند (essentialism) و دیگری قایلان به منطقگرایی عینی (Rational Empiricism). شریفی با ذکر اصطلاح «استبداد شرقی» که در بسیاری از آثار نظریهپردازان ایرانی استفاده میشود به معضل ذاتگرایی در تاریخنگاری ایرانی پرداخت. قایلشدن یک ذات رفتاری یا هویتی، آفتی است که دامن بسیاری از تاریخنگاران امروز ایران را گرفته است. این ذات میتواند توجه به نژاد، فرهنگ یا خصوصیتهای رفتاری باشد. او جواد طباطبایی را به خاطر قایلشدن ذات برای ملت ایران و علی رضاقلی را به جهت قایلشدن ذات جنایتکارانه و زشت به فرهنگ ایرانی از همین جنس میداند. او عناصر این ذاتگرایی را در روزنامهنگاری ایرانی و همچنین زبان مردم عامه نیز در تقسیمبندی دوگانه عرب- ایرانی بررسی کرد. البته این ذاتگرایی در بین نویسندگان غربی و افرادی همچون برنارد لوییس نیز وجود دارد که به فرهنگ شرقی و ایرانی ذات میبخشند. در کار لوییس ذاتگرایی ذهنی وجود دارد و خشونت را ذاتی اسلامیت یا ایرانیت میداند. هانتینگتون نیز به فرهنگ ایرانی نگاهی ذاتی دارد. از نظر شریفی، نگاه این محققان آمریکایی توسط روزنامهنگاران و کارشناسان به مجلس سنای آمریکا هم کشیده میشود و در تصمیمهای سیاسی تاثیر میگذارد. او با این معرفتشناسی مخالف است و شکست مسایل را مربوط به ذات نمیداند. نقد تاریخنگاری منطقی ایرانی و دالهای تهی شریفی آنگاه به منطقگرایان میپردازد و نظریات آنها را خطرناکتر از گروه قبل میداند. این نوع از تاریخنگاری به حکومت ملی نوعی شأن وجودی یا آنتولوژی مشخص نسبت میدهد. چهارگفتمان مذکور را ذیل یک مدل غربی قرار میدهد و نتیجهگیری میکند مدل شکستخورده آن، مدل ایرانی است. نمونه این نوع از مورخان همایونکاتوزیان است. او میگوید ما در تاریخ شبهمدرنیسم داشتهایم. (ساختن یک مدل ذهنی و دادن یک آنتولوژی به معرفتشناسی مورد نظر.) تئوری استبداد شرقی شرقشناسان بهصورت شبهمدرن در کار ایشان مطرح میشود و دور باطل تولید دیکتاتوری در گفتمان او شبیه شرقشناسان و مدل علمی آنهاست. از نظر او کاتوزیان توجهی به مسایل و تاثیرات امپریالیسم ندارد. او حسین بشیریه و موانع توسعه مدنی، کاظم علمداری و احمد موثقی را نیز در این دسته قرار میدهد. «فرض ایشان است که میگویند مدرنیته واقعی از آن غربیهاست و مدرنیته ایرانی ایدئولوژیک و سطحی است.» شریفی نگاه منطقگرایی عینی را در بین آثار تاریخنگاران ایرانی بسیار قوی و در جریان تاریخنگاری خارج از کشور قویتر میداند. ادوارد سعید، شرق و شرقیت را امری غربی میداند. شناخت غربیها در مورد شرق از درون نبوده و از دیدگاه خود شرق را ساختهاند، چنانکه شرقیها غربیها را از دیدگاه گفتمانی خود یافتهاند. از نظر او شکست ناسیونالیسم را نباید تنها در عوامل داخلی و خودی ببینیم بلکه باید در نظام جهانی روز ببینیم. مشروطهخواهان اولینبار نوعی هژمونی ایجاد کردند. این مورد را در عباسمیرزا و بسیاری دیگر از چهرههای تاریخ معاصر میبینیم: «چه کنم ایرانیها را بیدار کنم؟» شریفی در فصل اول کتاب خود بحث میکند که چگونه حکومت شاه-خدایی به حکومت ملی تبدیل شد. در قدیم استبداد در برابر اقتدار بوده و ارزش محسوب میشده است. توسعه و مابقی مفاهیم در طول تاریخ عوض شدهاند و دالهای مختلفی روی آنها سوار شده و معناهای مختلفی یافتهاند. از زمان رضاشاه دوباره هژمونی جدی به وجود آمد. سوسیالیستها، ملیون، روحانیت، انگلیس، روسیه و تا حدی آمریکا توافق میکنند که یک حکومت متمرکز درست شود و دال حکومت ملی توسعه مییابد. مصدق دال را برعکس رضاشاه روی مردم میگذارد و با برجستهکردن دال مردم، دموکراسی و توسعه مردمی به وجود میآید. محمدرضاشاه دالهای جدیدی مطرح میکند که اسلامیت را نوعی دیگر معنا میکند: «اسلام خوب اسلامی است که با دربار حرکت میکند، اسلام بد بر خلاف رژیم حرکت میکند. مفهوم استقلال هم همینطور است. تز اصلی هیچکدام از حکومتها ملی نبود. هرکدام دالی را برجسته کردند. اما همه اینها خردهگفتمانهای داخلی حکومت ملی بود.» در انتهای جلسه جوادکاشی درباره کتاب «تراژدی ناسیونالیسم ناکام» در جملاتی کوتاه گفت: «رنگ ادبیات چپ در کتاب دکتر شریفی وجود دارد و ایشان مناسبات جهانی و امپریالیستی را در کتاب میبیند، اما منطق امپریالیسم در کتاب از جنس اقتصاد سیاسی نیست و منطق زبانی و گفتمانی دارد. این امر ویژگی تازهای به کتاب میدهد اما اینکه کتاب چقدر به ابزار چرخش از اقتصاد سیاسی به زبان وفادار میماند، جای بحث دارد.» داریوش رحمانیان نیز به شریفی پیشنهاد کرد اگر قصد ترجمه و بازنشر کتاب را در ایران دارد با متخصصان داخل کشور در این زمینه مشورت کند و بخشهایی از کتاب را تغییر دهد چراکه بخشهای زیادی از کتاب که برای مخاطب غیرایرانی نوشته شده بهخصوص در بخش روایتهای تاریخی برای خواننده ایرانی توضیح واضحات است. منبع: شرق