حکایت بی احترامی ها و یا تندی هایی که بعضا مسوولان در برخورد با خبرنگاران دارند، امر نو ظهوری نیست. چالشی که شاید بخشی از آن به عدم انتقاد پذیر بودن مسوولان و بخش دیگر آن به نداشتن تحصیلات مرتبط در بین خبرنگاران و رعایت نکردن برخی از اصول حرفهای روزنامهنگاری مربوط میشود. اما به طور کلی هر خبرنگاری، هر چقدر هم که در چارچوبهای ژورنالیستی و اخلاق روزنامه نگاری حرکت کرده باشد، باز هم احتمالا با چنین برخوردهایی روبرو شده است. در همین راستا و به مناسبت فرا رسیدن روز خبرنگار گزارش شفقنا رسانه به این موضوع پرداخته تا شاید به هر چه روشن تر شدن این موضوع و این که واقعا کدام طرف بیشترین سهم را در این چالش ها دارند، کمک کند. اگرچه این به معنی نفی روابط خوب و محترمانه برخی مسوولان با خبرنگاران نیست.
خبرنگاران چه میگویند؟
« افرادی که در روابط عمومیها کار میکنند با دنیای رسانه آشنا نیستند. دید آنها نسبت به خبرنگاران مانند کارمند یک اداره است. وقتی کسی به خودش اجازه دهد به خبرنگار بگوید برای چه این سوال را می پرسی؟ می خواهی به چه برسی؟ و فضولی نکن! یعنی به این درک نرسیده که خبرنگار برای ارضای کنجکاوی شخصیاش این سوال را نمی پرسد بلکه در جایگاه نماینده مردم و برای اطلاع رسانی به مردم است این سوالات را میپرسد.» اینها حرفهای امین جلالوند، خبرنگار سرویس اجتماعی روزنامه جام جم است که بخش عمده این چالشها را ناشی از ضعف روابط عمومی ها و نبود فرهنگ احترام به یکدیگر در بین مردم می داند. جلالوند معتقد است ترسی کاذب از خبرنگاران در برخی مسوولان وجود دارد که به خبرنگار به چشم یک عنصر تخریب نگاه میکنند؛ همین طرز تفکر باعث تاثیر منفی شدیدی روی روابط خبرنگار و مسوول می شود. خبرنگار اجتماعی جام جم می گوید ما معتقدیم اگر مسوولی ریگی به کفشش نداشته و به کارش مسلط باشد و هیچ ایرادی در کارش وجود نداشته باشد، قاعدتا نباید از پاسخگویی و رویارویی با یک خبرنگار یا یک مسوول رده بالا ابایی داشته باشد. به نظر من پاسخگو نبودن یک مسوول به سوالات خبرنگاران به دو دلیل عمده است: 1.نا آگاهی آن مسوول و 2.وجود مشکل و شبهه در آن مجموعه؛ که امیدواریم گزینه اول صادق باشد.
بیاحترامی فراگیر شده است
«بی احترامی به خبرنگاران و عکاسان طوری فراگیر شده که برای همه عادی شده است. متاسفانه هنوز نگاه درستی به قشر خبرنگار وجود ندارد و به آنها اعتماد نداریم. فکر نمی کنم وقت کافی داشته باشیم تا از تجربیات خودم در این مورد حرف بزنم؛ چراکه تا دلتان بخواهد از این برخوردها پیش آمده است.» این عبارات را مهدی قاسمی عکاس خبرگزاری ایسنا بیان می کند و لب به انتقاد از رسانهها میگشاید: «ما رسانهای نداریم که نقد و تحلیل کند. رسانههای ما تبدیل به مکان هایی برای انتشار اخباری شدهاند که مسوولان در آن روز به زبان آوردهاند. وقتی خبرنگار ما با یک امر و نهی ساده خبر را به شکلی که امر کننده می خواهد تنظیم میکند، مردمی که از بیرون به این قضیه نگاه میکنند واقعا چقدر میتوانند برای آن قشر و آن شخص ارزش و احترام قائل شوند؟ در چنین مواردی ارزش خبرنگار نزد فرد امرکننده هم به شدت پایین میآید.» عکاس ایسنا در انتها به ضعف فرهنگی جامعه در زمینه مسوولیت پذیری اشاره کرد: «وقتی کار اشتباهی از ما سر می زند عادت نداریم به خاطرش عذر خواهی کنیم؛ مایی که در کوچه و خیابان به خاطر اشتباهاتمان از یکدیگر معذرت خواهی نمی کنیم چگونه می توانیم در جایگاه یک مسوول و مدیر در مقابل انتقادات خبرنگاران سعه صدر نشان دهیم؟! یک سری مشکلات کوچک این چنینی در کنار هم جمع شده و تبدیل به کلیتی شده اند که ما می گوییم این شغل مصونیت ندارد، اعتبار ندارد و ... از جاه طلبی چند مسوول بگیر تا خوار بودن کسی که شغلش نشانه آزادگی است.»
ماهیت رسانه خوب تعریف نشده است
احسان آریا، خبرنگار سیاسی خبرگزاری تسنیم نظر متفاوت تری در این باره دارد و این اتفاقات را ناشی از نبود یک تعریف جامع و درست از رسانه در کشور میداند که برای رفع آن باید ماهیت رسانه به درستی تعریف شود؛ بعد میتوان انتظار داشت که شاهد کاهش این بی احترامی ها باشیم. وی میگوید: «متاسفانه مسوولان با یک نگاه بدبینانه به خبرنگاران نگاه می کنند و به محض این که مسوولی متوجه میشود با یک خبرنگار روبروست، برخوردش تغییر و به سرعت موضع گیری میکند. در کشورهای پیشرفته دنیا، یک دهم مشکلاتی که خبرنگاران ایرانی با آن ها مواجه هستند دیده نمی شود؛ چرا که ماهیت رسانه و وظایف اهالی رسانه و جایگاه مسوولان در برابر خبرنگاران به خوبی تعریف شده است. در کشورهای پیشرفته دنیا این موضوع برای مسوولان جا افتاده که خبرنگار یک شخص ساده نیست، بلکه نماینده افکار عمومی و مردم آن کشور است.» آریا در انتها به ضعف موجود در بخش روابط عمومی نهادها و سازمان های مختلف اشاره می کند و معتقد است با این که روابط عمومی ها بخشی بسیار پر اهمیت در یک سازمان هستند اما تا دلتان بخواهد آدمهای غیر رسانهای که هیچ شناختی از رسانه ندارند در آنها فعالیت می کنند.
خبرنگار، تخریب چی نیست
آرش خاموشی عکاس خبرگزاری ایسنا که دل پری از وضعیت نا به سامان رسانه ها در کشور دارد، تا موضوع گزارش را می شنود، می گوید: 10 سال است در این حوزه فعالیت میکند و انواع و اقسام توهینها و بی احترامی ها را چه در حوزه سیاست و چه ورزش متحمل شده است. او 3 عامل را در این چالش دخیل میداند: «به نظرم دلیل اول چنین اتفاقی به عدم آگاهی مصاحبه شونده بازمیگردد. در مرحله بعد، ضعف در روابط عمومی هاست که در بیشتر نهادها و سازمان ها به چشم میخورد. اصولا افرادی در روابط عمومیها فعالیت میکنند که تحصیلات و تجربه مربوط را ندارند؛ اعضای روابط عمومی ها باید حداقل یک دوره خبرنگاری 3-4 ساله را بگذرانند تا مشکلات این حوزه برایشان ملموس باشد. در مرحله سوم، رسانهای که عکاس و خبرنگار در آن فعالیت می کند مقصر است.» آرش خاموشی از عدم حمایت سردبیر و صاحب امتیازها از عکاس و خبرنگار رسانه شان نیز گلایه میکند و این شرایط را ناامیدانه میداند: «در تمام کشورهای دنیا روی خبرنگار و عکاس به عنوان رکن چهارم دموکراسی تاکید شده، در حالی که در ایران اصلا چنین شرایطی دیده نمی شود. ما در خیابان مشکل داریم، با مردم مشکل داریم، با مسوولان مشکل داریم؛ چون نگاهی که به یک عکاس و خبرنگار می شود نگاهی کاملا مشکوک است.»
خبرنگاران هم بی تقصیر نیستند
چاوش هماوندی عکاس روزنامه جام جم، خبرنگاران و عکاسان را هم در این موضوع سهیم میداند و میگوید:«بخشی از این بی احترامی ها به دلیل برخوردهای زننده خود عکاسان است که متاسفانه می بینیم عکاس تلاش می کند به هر روش و قیمتی عکس مورد نظر خود را بگیرد. این رفتارها باعث می شود که احترامی برای عکاس باقی نماند و وقتی چنین اتفاقی افتاد، طرف مقابل هم به خودش اجازه میدهد هر رفتاری با عکاس و خبرنگار داشته باشد. خبرنگارِ ما جایگاه خودش را نمی شناسد و حتی با سوالات بی مورد وارد حریم شخصی مصاحبه شونده می شود. دلیل اصلی این بی احترامی ها خود ما عکاسان و خبرنگاران هستیم که شان خودمان را پایین میآوریم. عکاس و خبرنگاری که آموزشهای آکادمیک حوزه رسانه را نگذرانده باشد، نمیتواند رفتاری داشته باشد که برای خود احترام بخرد.» هماوندی دلیل دوم این اتفاق را نیز شان پایین خبرنگار و عکاس در جامعه ایران میداند: «در تمام کشورهای دنیا -حتی افغانستان و پاکستان- شما با کارت خبرنگاری صاحب یک احترام بالقوه هستید؛ اما در ایران این طور نیست. در ایران به صورت پیش فرض هر کسی که دوربین در دست دارد یک مجرم به حساب میآید و داشتن یا نداشتن کارت خبرنگاری هیچ تاثیری در این ذهنیت ندارد. اگر تا به حال در خیابان عکاسی کرده باشید مشاهده میکنید که اشخاصِ کاملا نامربوط به خودشان اجازه میدهند از شما تقاضای نشان دادن مجوز عکاسی کنند! این اتفاق به دلیل نبود فرهنگ برخورد با خبرنگار و عکاس است. این موضوع سلسله مراتبی است که باید از بالا به پایین اصلاح شود. این فرهنگ ابتدا باید در مسوولان جا بیفتد و سپس به مردم منتقل شود.»
خبرنگاران با هم همدل نیستند
عنایت حسینیان خبرنگار ورزشی خبرگزاری ایسنا نیز بر این باور است که در وهله اول رسانه ها با عملکرد بدی که در چند سال اخیر از خود به نمایش گذاشتهاند، شان و شخصیت خودشان را تا جایی پایین آوردهاند که دیگران راحت به خودشان اجازه میدهند به اصحاب رسانه بی احترامی کنند. وی معتقد است که مسوولان اتفاقا درک کاملا درستی از رسانه دارند و دقیقا می دانند چه زمانی باید از آن استفاده کنند؛ مشکل خود رسانه ها هستند که با هم هم دل نبودند و هیچ گاه در کنار هم نیستند. در حالی که این مسوولان هستند که تصمیم می گیرند با کدام رسانه مصاحبه کنند و چه بگویند. و اگر روزی آنها تصمیم بگیرند که مصاحبه نکنند این ما هستیم در به در دنبال آنها هستیم تا مصاحبه کنیم. حسینیان معتقد است خود رسانهها هستند که تاثیر اصلی را بر این اتفاقات می گذارند و هرچقدر در مقابل مسوولان مستقل تر و مستحکم تر عمل کنند، آنها راحت تر به سمت خبرنگاران کشیده می شوند؛ ما خبرنگاران نباید خودمان را نیازمند و وابسته به مسوولان نشان دهیم بلکه در حقیقت آنها هستند که نیازمند رسانهاند.
مسوولان چه پاسخی دارند؟
عباس زارع نژاد، رییس مرکز روابط عمومی و اطلاع رسانی وزارت بهداشت و مشاور وزیر بهداشت معتقد است در حوزه سلامت، هم خبرنگاران اخلاق حرفهای را رعایت میکنند و هم مدیران ما پاسخگو هستند. عباس زارع نژاد چالشهای این چنینی را یک موضوع چند وجهی میداند که بخشی از آن به نوع نگاه دستگاه اجرایی نسبت به آن حوزه با وزارتخانه بازمیگردد. اگر این نگاه، یک نگاه تعاملی باشد و این آگاهی وجود داشته باشد که بدون مشارکت خبرنگاران، کاری از پیش نخواهد رفت، این اتفاق ها و برخوردها کاهش خواهد یافت. بخش دیگر این موضوع به ضعف در حوزه خبر و سطح سواد تخصصی پایین برخی خبرنگاران در حوزه مربوطه بازمیگردد که اگر بتوان در هر حوزهای سواد تخصصی خبرنگاران را افزایش دهیم، شاهد کاهش این چالشها هستیم. و در انتها بخش سوم این موضوع به عدم انتقاد پذیری برخی از مسوولان و مدیران در مواجهه با انتقادات خبرنگاران مربوط می شود.»
مسوول غیرمتعهد پاسخگو نیست
علی فاضلی، رییس اتاق اصناف کشور معتقد است «مسوولی که متعهد باشد مطمئنا در برابر خبرنگار پاسخگو خواهد بود و اگر مسوولی هم از روی درگیری و مشغله زیاد نتوانست به خبرنگاری پاسخگو باشد نباید حمل بر بی احترامی شود. اگر بی احترامی ای هم به خبرنگاری شده باشد بسیار نادر است. خبرنگار با توجه به داشته های ذهنی خود و برای آگاه سازی افکار عمومی سوال می پرسد نه تخریب یک مسوول. اگر این فرهنگ جا بیفتد هیچ مشکل و چالشی بین خبرنگاران و مسوولان باقی نخواهد ماند.»
مسوولان غیرپاسخگو مقصران اصلی هستند
پدرام سلطانی، رییس اتاق بازرگانی ایران بیشترین تقصیر را برای مسوولان متصور است و اعتقاد دارد وقتی پاسخی به خبرنگاران داده نمی شود، یا واقعا پاسخ قانع کنندهای وجود ندارد یا قصوری اتفاق افتاده است. سلطانی میگوید فرهنگ پذیرش اشتباه در کشور ما بسیار ضعیف است و از همین رو بیشتر برخوردها میتواند ناشی از ضعفِ سوال شونده و مسوول باشد. البته سلطانی در این چالش سهم اندکی نیز برای خبرنگاران قائل شده است: «اگر خبرنگار نیز چارچوب ژورنالیستی را رعایت نکند، به این اتفاق دامن می زند.»
پاسخگو نبودن مسوولان دلیل بیاحترامی نیست
طاهره قیومی، رییس مرکز ارتباطات، اطلاعات و تبلیغات دفتر رییس جمهور نیز در این خصوص گفت: «گاهی اوقات به دلیل این که مسوولان درگیر برنامه های اجرایی شان هستند، با گرفتاری زیادی مواجهاند. در این بین برخی خبرنگاران توقع دارند به محض این که اراده میکنند آن مسوول به روی خط بیاید و مصاحبه کند. طبیعتا چنین چیزی میسر نیست. مسئله دیگر این که بهتر است برخی موضوعات در یک مقطع خاص اطلاع رسانی نشوند تا موضوع بندی و بررسی بیشتری شوند و حتی اصلا مشخص شود آن موضوع تصویب میشود یا خیر. گاهی عجله کردن و پیدا کردن یک کد خبری و انعکاس آن توسط خبرنگاران، میتواند بیاخلاقی به حساب آید. این گلهای است که من از خبرنگاران دارم.» طاهره قیومی پاسخگو نبودن مسوولان در مقاطعی خاص را حمل بر بی احترامی بر خبرنگاران نمیداند: «گاهی در هیئت دولت تصمیم گرفته میشود که مثلا آقای دکتر نوبخت یا یک وزیر مشخص دربارهی یک موضوع صحبت کنند. گاهی هم تصمیم گرفته میشود آقای نوبخت و هیچ یک از وزرا صحبت نکنند تا یک موضوع پختهتر شود، سپس به اظهار نظر درباره آن بپردازند. هیچ دلیل غیر منطقی برای پاسخگو نبودن وجود ندارد و خبرنگاران نباید این موضوع را حمل بر بی احترامی به خود بدانند.»
چالش بین خبرنگاران و مسوولان اما موضوع همیشگی است. گاهی خبرنگاران کاربلد نیستند گاهی مسوولان. اما آیا این مشکل تا ابد باید ادامه داشته باشد؟ آیا راه حلی وجود ندارد؟ آیا یک نهاد صنفی یکپارچه راه حل بهتری برای حل این اختلافات نیست؟ آیا باید از تقدیر مسوولان در روز خبرنگار خوشحال بود در حالی که میدانیم برخی از تبریک گویان، همهی سال برخورد نادرستی با خبرنگاران دارند؟ چه باید کرد؟
شفقنارسانه