شاید شما هم مثل خیلی از روزنامهنگاران خیلی وقتها دلتان خواسته است جایی مخصوص داشته باشید. جایی که مینشستید مطلب مینوشتید، سرچ میکردید، دوستان روزنامهنگار نزدیک را میدیدید و گاه گاهی با دوستی از رسانهای دیگر گپ میزدید و روزنامهنگاران دیگری از رسانههای مختلف را به مجموعهی دوستانتان اضافه میکردید. شاید هم دلتان چنین جایی را نخواسته باشد اما اگر از شما بپرسند جایی هست که روزنامهنگاران شهر شما همدیگر را در آنجا ببینند؟ چه جوابی میدهید؟
گزارش شفقنا رسانه از پاتوقها و کافههای روزنامهنگاران به دنبال پاسخگویی به همین پرسش است.
هزار کافه، هزار روزنامهنگار
کافهها و حتی قهوهخانههای زیادی در شهر هستند که روزنامهنگاران آنجا جمع میشوند و البته پاتوق دوستان نزدیک است بیشتر. برخی از آنها به خاطر تحریریههای مرکز شهر حوالی طالقانی و هفت تیر است. جایی که گاهی بعضی از بچههای روزنامهنگار مصاحبهشوندگان را هم به آنجا دعوت میکنند و البته اغلب فضای مردانه دارند. بعضی از این کافهها را کسانی اداره میکنند که روزنامهنگاری خواندهاند اما به هر دلیلی کافهداری را به روزنامهنگاری ترجیح دادهاند. با این حال هیچ کدام از این کافهها پاتوق همهی روزنامهنگاران نیست. گویی هزار کافه است در این شهر و هزار روزنامهنگار.
کافه تیتر: یک
کافه «تیتر» که روزهای آخر سال 1384 باز شد شاید به دنبال همین بود. جایی که بشود پاتوق همهی روزنامهنگاران. ایدهی کافه از یک زوج روزنامهنگار بود. حوالی چهار راه ولیعصر در خیابان مظفر، یعنی جایی نزدیک به تجمع تحریریهی رسانهها. آن روزها این کافه میزبان پدر علوم ارتباطات ایران و برخی از چهرههای تدریس و کار روزنامهنگاری هم شد. آرشیو وبلاگهای بعضی روزنامهنگاران نشان میدهد روزهایی محفل نقد فیلم و تئاتر با حضور عوامل آنها هم بود. اما عمر این پاتوق به بیش از دو سال قد نداد و این کافه در تیر ماه 1386 به دستور «اداره اماکن» پلمپ شد.
کافه تیتر: دو
بعد از تعطیلی کافه «تیتر»، وضعیت هزارکافهای روزنامهنگاران ادامه پیدا کرد تا آذرماه سال 1390 که باز هم کافهای با همین نام اما بدون حضور صاحبان قبلی به آدرس فلسطین انتهای زرتشت غربی شروع به کار کرد. به امید این که بتواند خبرنگاران را دور هم جمع کند. هر چند به نظر میرسد استقبال چندانی از آن نشد و بجز آدرس این کافه در خبر افتتاح آن در فضای مجازی رد دیگری باقی نمانده است. پیادهرَویهای چند روز پیش از 17 امرداد خبرنگار شفقنا رسانه از اول تا آخر خیابان زرتشت، درست مانند پرس و جوی چند روز قبلش از سایر خبرنگاران نتیجه نداد و خبر نقل مکان به جایی دیگر هم در هیچ سایتی دیده نشد. شاید عمر این کافه هم چندان پایدار نبود.
کافه: پَر!
شاید وجود جایی شبیه یک پاتوق برای روزنامهنگاران به تبادل افکار و هم اندیشی آنها کمک کند. حسین افخمی عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی که دکترای ارتباطات خود را از انگلیس گرفته است دربارهی فضاهای اینچنینی در این کشور به خبرنگار شفقنا رسانه میگوید: اگر منظورتان چیزی شبیه «کافه نادری» باشد که قبلا در ایران وجود داشت در انگلستان هم معمولا «پاب» وجود دارد که محلی شبیه قهوهخانههای ماست. در آنها هم اطعمه و هم اشربه یافت میشود. معمولا روزنامهنگاران ساعاتی از روزشان را در این مکانها میگذرانند و به تبادل نظر پیرامون وقایع جاری به ویژه سیاست میپردازند یا به شایعات گوش میدهند. شلوغترین آنها در گذشته در خیابان فلیت استریت قرار داشت که اغلب مطبوعات در آن مکان بودند.
هر چند که به قول این مدرس ارتباطات، «با آمدن اینترنت و جابجایی چاپخانه مطبوعات این مکانها کمی از رونق افتادهاند»؛ اما در ادامه جایی به شکل یک انجمن محل رفت و آمدها و گپ و گفتهای روزنامهنگاران شد. انجمنهایی که تنها معطوف به حرف زدن و خوردن نشدند و برای حال و روز روزنامه و روزنامهنگاران هم فکری کردند.
انجمن: خانه، کار، تفریح
محمود مختاریان، مدرس گرافیک مطبوعاتی که چند سالی در کشورهای آسیایی و اروپایی کار روزنامه نگاری انجام داده است، در جواب به این سوال که آیا در کشورهای دیگر دنیا جایی به عنوان پاتوق خبرنگاران وجود دارد تا آنها در این مکانها دور هم جمع شوند، میگوید: چنین جایی به این شکل در هیچ کشوری وجود ندارد. همه جا انجمنهایی وجود دارد که روزنامهنگاران در آن دور هم جمع میشوند. این طور هم نیست که گرایش راست و چپ تاثیر داشته باشد. آنجا مرکزی میشود که روزنامهنگاران هم چای و قهوه میخورند و هم با تخصص یکدیگر آشنا میشوند. مثلا اگر من بدانم که شما 3 ماه است بیکار هستید برایتان در یک روزنامه کار پیدا میکنم. یا این که نمایندگان حقوقی این انجمنها از خبرنگاران حمایت میکنند. اگر حمایت صنفی نیاز باشد از سوی این انجمنها صورت میگیرد. وقتی هم یک نشریه تخصصی بخواهد چاپ شود شما میتوانید در این انجمن افراد مناسب را پیدا کنید. اما در کشور ما به عنوان مثال اگر نشریهای پزشکی چاپ شود اعضای آن پزشک هستند ولی تخصص روزنامهنگای ندارند.
هزار انجمن، هزار روزنامهنگار
نگاهی به تاریخ مطبوعات ایران نشان میدهد نداشتن یک انجمن مشترک یک درد تاریخی است. اولین انجمنهای روزنامهنگاری از سال 1300 ه.ش تاسیس شدهاند. بعضی از آنها عمر یک ساله و بعضی عمر یک روزه داشتهاند. هیچ گاه نتوانستند روزنامهنگاران زیادی را زیر پرچم خود ببرند و بجز یکی دو مورد نقش موثری در حمایت از روزنامهنگاران نداشتند. مهمترین این انجمنها «سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات» تاسیس سال 1341 ه.ش بود که در سال 1357 توانست روزنامهنگاران زیادی را متحد کند تا دو ماه اعتصاب کنند و همچنین در روابط بین کارفرما و روزنامهنگار نقش مثبتی ایفا کرد. با این حال عمر این انجمن هم چندان به دراز نکشید و بعد از انقلاب تعطیل شد.
پس از انقلاب، انجمن صنفی روزنامهنگاران ایران که در مهرماه 1376 تاسیس شد، نیز در خط سیر انجمنهای تاریخ مطبوعات ایران قرار گرفت و در سال 88 با حکم دادستانی کل کشور پلمپ شد. برخی منتقدان انجمن صنفی میگویند: انجمن کار سیاسی میکرده است نه صنفی. این در حالی است که روزنامهنگاران زیادی در آن عضو بودند و اگرچه با روی کار آمدن دولت یازدهم بازگشایی انجمن صنفی روزنامهنگاران بارها به عنوان یک مطالبه در رسانهها منعکس شد اما با گذشت پانزده ماه هنوز هم پاسخی صریح به این مطالبه داده نشده است.
انجمنهای رنگارنگ: با ما بهتر تفریح کنید
در این سالها عدهای هم برای پر کردن این خلاء روزنامه نگاری کشور دست به کار شدند و هر کدام با ادعای ایجاد فضایی برای تبادل نظر روزنامه نگاران و خبرنگاران و پیگیری حقوق صنفی آنها به صورت مستقل و به دور از گرایش سیاسی با نامهای مختلف پا به میدان گذاشتند. نگاهی به سایت چند انجمن پاسخگویی سوالات زیادی از جمله چرایی ضعف این انجمنهاست؟ برای مثال یکی از این انجمنها در سایت خود نوشته است: سعی شده است تا جدیدترین و مفیدترین مطالب، مقالات، اخبار و ... دربارهی روزنامهنگاران برای شما بازدید کننده گرامی فراهم شود. به نظر میرسد با توجه به این جمله و بررسی عملکرد این انجمن، دغدغهی حقوق صنفی روزنامهنگاران از برنامههای اصلی این انجمن نباشد.
نمونهی قابل ذکر دیگر از این تلاشها در راستای پر کردن خلاء وجود یک نهاد صنفی یکپارچه و حامی روزنامهنگاران، انجمنی «مستقل» بود که در راستای فعالیتهای روزنامهنگارانهی خود یکی از متولیان مراسم تقدیر از سخنگوی سابق شورای نگهبان شد. آیا او شخصیتی فعال در حوزه رسانه تلقی میشد و روزنامهنگاران دیگر نمیدانستند؟ نکته جالب در نظر سنجی این سایت دربارهی اولویت انجمن است که چه باید باشد. از میان گزینهها «پیگیری ارائه خدمات رفاهی و تفریحی» 68 درصد خواسته 1735 شرکت کننده است و حمایت قضایی از خبرنگاران با 5 درصد بعد از گزینههای برگزاری دورههای تخصصی در حوزه رسانه و حل مشکلات مربوط به بیمه خبرنگاران در رتبه چهارم دارد. به هر حال دو فرضیه مطرح میشود: یک- شرکتکنندگان خبرنگار نبودهاند دو- خبرنگار هستند اما با حقوق و دغدغههای اصلی خود آشنا نیستند.
پایان نامعلوم؛ روزنامهنگاران بیخانه
به هر حال شاید اگر روزنامهنگاران هم مانند تمام صنفها از قهوهچیها گرفته تا طلا فروشان انجمنی صنفی به معنای واقعی مستقل و صنفی داشته باشند دیگر چند روز پس و پیش از روز خبرنگار تنها روزهای یادآوری دغدغههای آنها نشود؛ به حقوق و خواستههای اجابت شده و نشده فکر نکنند یا با لبخندی مبهم میان امید و یأس از کنار وعدههای عملی شده و نشدهی مسئولان نگذرند. شاید روزی که روزنامهنگاران با قبول یک خانه و گذاشتن اختلاف نظر فکری پشت در این خانه کنار هم جمع شوند و صنف را فراتر از جناحبندیهای سیاسی در نظر بگیرند، هر روز، روز خبرنگار باشد.