جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

یک کارشناس: در خاورمیانه به بهانه امنیت بسیاری از مسائل به تاخیر افتاده است

کد خبر: ۵۱۸۶۹
یک کارشناس: در خاورمیانه به بهانه امنیت بسیاری از مسائل به تاخیر افتاده است

دکتر سیدجواد صالحی، پژوهشگر ارشد و رییس گروه مطالعات خلیج فارس مرکز علمی و استرات‍‍ژیک خاورمیانه بر این نکته تاکید می‌کند که فقدان مشروعیت و مشارکت سیاسی عامل اصلی شکل گیری منازعات و تنش ها در خاورمیانه است. او معتقد است تا زمانی که بحث مشروعیت سیاسی نظام ها حل نشود و مشارکت نه براساس مذهب، قومیت، دین و نژاد بلکه براساس حقوق شهروندی برای همگان تعریف نشود، این چالش ها با منطقه خاورمیانه قرین خواهد بود و تداوم خواهد داشت.

به گزارش جماران، شفقنا درباره ملزومات ایجاد ثبات و امنیت در خاورمیانه و چگونگی رهایی کشورهای منطقه از آسیب های گروه های تروریستی چون داعش با دکتر سیدجواد صالحی به گفت‌وگو پرداخته که در ادامه می‌خوانید:

* از چندین سال پیش شاهد تزلزل در قدرت ساختار برخی از کشورهای خاورمیانه مانند سوریه، افغانستان و عراق بوده ایم و عده ای در مورد گسترش این تزلزل در سایر کشورها مباحثی را مطرح می کنند. با توجه به وضعیت اخیر منطقه، ملزومات برقراری ثبات و امنیت درخاورمیانه چیست؟

صالحی: عمده مشکلات امنیت در خاورمیانه جنبه درونی دارد. برخلاف دیدگاه های فرا منطقه ای نگر در امنیت خاورمیانه بر این باور هستم که فقدان مشروعیت و مشارکت سیاسی عامل اصلی شکل گیری این منازعات و تنش ها در خاورمیانه است چون بنا به شرایط زمانی بعد از جنگ جهانی اول اکثر این رژیم ها بیش از اینکه واقعیت عمومی یا بنیاد هویتی داشته باشند براساس دخالت قدرت های خارجی یا به عبارتی براساس نوعی نقشه کشی ژئوپلیتیک در منطقه به وجود آمدند، اما دولت ملی یا به عبارتی دولت - ملت واقعی در این منطقه شکل نگرفت بر همین اساس نقش نیروهای چالش گر یا منازعه گر با نظام های خوداعلام گر ملی روز به روز افزایش پیدا کرد و این مواجه ها یا چالش ها در برخی مواقع جنبه شورش، ترور و شکل نیروی گریز از مرکز در حالت قومیتی را به خود گرفته که می توانیم در این زمینه کردها در منطقه خاورمیانه را نام ببریم. من شخصا بر این باور هستم، تازمانی که بحث مشروعیت سیاسی این نظام ها حل نشود و مشارکت نه براساس مذهب، قومیت، دین و نژاد بلکه براساس حقوق شهروندی برای همگان تعریف نشود، تداوم این چالش ها با منطقه خاورمیانه قرین خواهد بود و تداوم خواهد داشت.

* برای حل و برطرف شدن منازعات به ضرورت مشروعیت و مشارکت سیاسی اشاره کردید، می توانیم به این امر در قالب دموکراسی تحقق ببخشیم؟

صالحی: دموکراسی شاید شکلی از نوع حکمرانی سیاسی باشد. برای من مهم رضایت سیاسی کسانی است که در یک مجموعه جغرافیایی بر آنها حکومت می شود یا حکمرانی بر آنها صورت می گیرد. به عبارتی اغنا یا رضایت قلبی شهروندان از سلطه سیاسی که بر آنها وجود دارد، توانایی فعالیت آنان در این ساختار، بیان اراده ها و تجلی خواسته هایشان و همچنین ایجاد یک ارتباط قاعده مند و نهادینه را ضروری می سازد؛حال این سیستم می تواند، به شکل نظام جمهوری، دموکراسی، سلطنتی یا فدرال باشد. در حقیقت مهم این است که این رضایت حکومت شوندگان چگونه در این تعیّن جغرافیایی که ما از آن تحت عنوان واحد یا دولت ملی صحبت به میان می آوریم، تجلی پیدا کند.

* در کشورهای منطقه برای رسیدن به مشروعیت و مشارکت سیاسی، ابتدا لازم است یک ثباتی به وجود آید سپس منجر به دموکراسی شود یا اینکه دولت ها باید مشارکت سیاسی یا دموکراسی را بپذیرند و پس از آن ثبات به وجود آید؟

صالحی: آنچه من در خاورمیانه شاهد هستم، این است که به بهانه امنیت بسیاری از مسایل به تأخیر افتاده است. اندیشه «انه لابد الناس امیرا او برا او فاجرا » یا اینکه حاکمی باید باشد حتی اگر با اتکا به سیف، امنیت دغدغه اول همه مردم می شود و با صرف نظر از اینکه حاکمان چگونه هستند یا حکمرانی خوب چیست، موجب شده که در خلال چندین دهه هیچ زمان بحث مشروعیت و مشارکت شکل نگیرد و نتیجه هرگونه اتفاق و حرکتی که صورت گرفته، آزمون و خطاهایی بوده که از دل آن یکسری حکومت های استبدادی، اقتدارگرا و نظامی سر در آوردند. به طور مثال می توانیم تجربه عراق را مطرح کنیم که در سال 1958 مردم برای رسیدن به آزادی، حکومت عبدالکریم قاسم را روی کار آوردند ولی او نه تنها جمهوری نیاورد بلکه یک اقتدارگر ایی را به نمایش گذاشت. پس از آن افرادی همچون حسن البکر و صدام به واسطه از بین بردن آن اقتدارگرایی در عرصه عمومی با شعارهای بسیار پوپولیستی و عوام فریبانه ظاهر شدند و به واسطه آنها نوعی توتالیتاریسم زاده شد.

در مصر می توانیم تجربه پس از ناصر را مثال بزنیم که آمدند تا آزادی را برای مردم به ارمغان آوردند و با استبداد و استکبار مقابله کنند، اما نتیجه حضور آنان چندین دهه حاکمیت نظامی ها بود. حتی بعد از سال 2011 که اسلام گراها تحت عنوان بیداری اسلامی به قدرت رسیدند جامعه شدیدا دو قطبی شد و همه نه تنها به اجبار بلکه داوطلبانه اقتدارگرایی نظامی ها را پذیرفتند و این فعل و انفعالات سبب شد که جمهوری ها در خاورمیانه اصولا به نوعی جمهوری های خانوادگی، طایفه ای و نژادی تغییر ماهیت دهد؛ جمهوری ای که در آنها مشروعیت و مشارکت گم شده است لذا این نوع ساختارها اصولا ساختارهایی مبتنی بر اراده، اعتماد، حلقه های وفاداری و به کار گیری نیروهای قومیتی یا طایفه ای است که یک انتقاد وارده جدی به این حکومت هاست و در حال حاضر هم متاسفانه دامن گیر همه کشورهای خاورمیانه است؛ نمونه آن را می توانیم در بحرین، عربستان، یمن، عراق، اردن و ... به انواع متفاوت شاهد باشیم.

* در موضوع موانع رسیدن خاورمیانه به ثبات و امنیت دلایل مختلفی بیان می شود؛ عده ای این عامل را فقدان عناصر واقعی یک ملت، عده ای مشکل را از سوی حکومت و برخی دیگر آن را مربوط به مسایل و مشکلات اقتصادی کشورها می دانند. از نظر شما مهم ترین عاملی که مانع شده کشورهای خاورمیانه به مشارکت سیاسی و پس از آن به ثبات و امنیت برسند، چه مساله ای است؟

صالحی: من شخصا در این موضوع به چند متغیره بودن تحلیل ها در خاورمیانه اعتقاد دارم. یعنی یکسری از عوامل درونی هست که عوامل منطقه ای و فرامنطقه ای آن را تشدید می کند و بالعکس یکسری ورودی های آشوب ساز می تواند این نظم پوشالی و موزاییکی را متزلزل و شکننده نماید یا حداقل نوعی ناکارکردی (Dysfunction) را متوجه نظام سیاسی کند. بنیادی ترین موضوع که زمینه ساز تنش ها، منازعات و مجادلات می شود، بحث مشروعیت نظام های سیاسی یا به عبارتی فقدان دولت های ملی است، اما این عامل با وارد شدن موضوعاتی مثل فقر، رکود اقتصادی، بحران بدهی ها، ناکارآمدی ها، توقعات فزاینده و شکاف های قومیتی با عوامل مداخله گر منطقه ای که اصولا با منافع ژئوپلیتیک و ژئواستراژیک پیوند خورده، تشدید می شود و عوامل فرا منطقه ای آن را تسریع می کند. به عبارتی نقش عوامل منطقه ای و فرا منطقه ای در تصاعد بحران در خاورمیانه نقش تشدید کننده و تسریع کننده است، اما ریشه اصلی آن را باید در درون واحدها یا در بنیاد دولت های ملی جست و جو کرد.

* در رسیدن به ثبات و امنیت کشورهای منطقه نقش کشورهای همسایه و قدرت های جهانی چیست؟

صالحی: اگر کشورها بخواهند براساس نوعی مسوولیت تاریخی حرکت کنند طبیعتا می توانند در این امر کمک شایان توجهی از خودشان به جای بگذارند، اما چون قدرت های منطقه ای و فرا منطقه ای سعی می کنند از این ظرفیت های شکاف در درون واحدهای سیاسی بهره منفی ببرند یا به عبارتی سوء استفاده کنند، نقششان عمدتا منفی است لذا در منطقه خاورمیانه به ندرت شاهد شکل گیری رژیم های امنیتی در سطح دسته جمعی، مشارکتی هستیم. حتی رژیم های غیر امنیتی هم که در منطقه شکل گرفته اند مانند سازمان کنفرانس اسلامی، بیشتر جنبه یا صبغه ایدئولوژیک یا هویتی دارند یا اپک ماهیتی اقتصادی دارد، اکو نیز عمدتا ناکارآمد هستند؛ این ناکارآمدی را چند عامل تشدید می کند که یکی از آنها رویکرد امنیت محور معطوف به عوامل خارجی است. به تعبیر دیگر آنان بیش از اینکه جست وجو کنند امنیت پایدار چطور در کشورهایشان شکل می گیرد در حقیقت داخل را مبنای نا امنی تعریف می کنند و بعد می خواهند به یک قدرت منطقه ای و فرامنطقه ای متوسل شوند تا این چتر امنیتی را برای آنها ایجاد کند. چون این ذهنیت وجود دارد عمدتا راه حل هایی که برای ایجاد امنیت در خاورمیانه جست وجو می شود، دست افزاری یا نظامی گرایانه است و این نوع نگاه بسیار شکننده است و در بلند مدت جواب نخواهد داد. اکثر کشورهای خاورمیانه به واسطه این فقدان مشروعیت درونی سعی می کنند که امنیت ملی خودشان را به صورت اتصالی با یک قدرت فرا منطقه ای تعریف کنند که در روزهای سختی بتواند به دادشان برسد که همین مساله اساس نا امنی متداومی است که می تواند گریبان همه کشورهای نا امن و درگیر نا امنی را بگیرد؛ نمونه آن را امروز در عربستان شاهد هستیم؛ درست است که عربستان پیوند امنیتی خود را با آمریکا تعریف کرده است، اما این پیوند امنیتی به این معنا نیست که بحران قومیت ها در عربستان حل شده است و از سوی دیگر این پیوند تضمین کننده و صیانت بخش آینده این رژیم نیست.

در بحرین نیز این امر را می توانیم به راحتی مشاهده کنیم، در عراق با وجود اینکه یک زمانی عده ای فکر می کردند امضای پیمان های استراتژیک امنیتی با ایالات متحده آمریکا می تواند امنیت را برای این رژیم به ارمغان بیاورد، اما امروز با تحرکاتی که داعش انجام داد، دیدیم که ایالات متحده آمریکا کوچک ترین اقدامی برای امنیت ملی عراق انجام نداد لذا اینها باید به این فکر بیفتند که اولا امنیت به شیوه بومی، دولت بنیاد و مشارکتی (مشارکت نه در ارتباط با دولت های فرامرزی بلکه در ارتباط با یک محیط جغرافیایی با حضور بازیگرانی که در آن حوزه جغرافیایی دخالت دارند) تعریف شود تا همه بازیگران احساس کنند آسایش و آینده آنان در مشارکت و حضور در این مجموعه است یا اینکه بازیگران احساس کنند، این نظام امنیتی است که می تواند بیشترین تهدیدات را از بین ببرد و بیشترین منافع را برای بازیگران به ارمغان بیاورد.

* کشورهای که دارای تمدن بوده اند با وجود همه افت و خیزها تا حدی به دموکراسی رسیده اند، مانند ایران و ترکیه اما کشورهای پس از قرارداد سایکس پیکو به تناوب دچار انقلاب های متعدد، خشونت، فرقه گرایی و عدم وحدت ملی شده اند. آیا می توان گفت عناصر ملت ساز در این کشورها ضعیف است و صرفا سیاست موجب تشکیل آنها شده است؟

صالحی: من اعتقاد دارم فرایند شکل گیری دولت در این کشورها که براساس پیمان سایکس پیکو شکل گرفت، مشکلات متعددی را داشته که عمدتا نوعی شکاف یا تجزیه را به عنوان دو فاکتور در درون این سیستم ها به ارمغان آورده است. بحث کردها در تاریخ ترکیه ریشه دارد، آنان هر زمان احساس کردند که می توانند از فضای حیاتی کوچکترین استفاده را کنند، بحث خودمختاری و تجزیه را مطرح کردند. در سوریه به گونه ای دیگر اقدام کردند؛ در اردن نسبت به ساخت سیاسی و دخالت خارجی ابراز نارضایتی کردند. بحران های 1975 تا 1990 و مشکلاتی که از نظر قومیتی در عربستان و بحرین شاهد آن هستیم، نشان دهنده غیر طبیعی بودن ساخت های سیاسی است که با کوچکترین جرقه یا مداخله خارجی عملا فعال می شود و بسیار زمان می برد تا بتوان آنها را در ساختار سیاسی درگیر و تلفیق کرد.

* امروز عراق یکی از کشورهای منطقه است که دچار تنش و درگیری های بسیاری شده است و اخیرا حضور گروه داعش موجب آسیب های بسیاری به این کشور شده است. با توجه به احتمال تجزیه عراق به سه بخش شیعی، سنی و کرد، به نظر شما دموکراسی می تواند ثبات را در این کشور به وجود بیاورد یا سازوکار آن شکست خورده است؟

صالحی: وضعیت عراق را باید در یک بستر تاریخی تحلیل کرد. من بر این اعتقادم که عراق بعد از صدام را می شود در یک مقطع دو گانه یا در یک مقطع با تمایز زمانی مورد بحث قرار داد؛ بعد از فروپاشی دولت صدام این زمینه برای شکل گیری وجود داشت که هم تدوین قانون اساسی معطوف به فدرالیسم تا حدودی گواه این مساله بود و هم مشارکت مردم در رفراندوم قانون اساسی می توانست تأیید کننده یا پذیرش این دیدگاه در ساختار سیاسی عراق باشد، اما بنا به تحلیل هایی که از بیرون وجود دارد، بعضی ها نوک پیکان را متوجه محرومیت اهل تسنن در ساختار سیاسی، خودخواهی یا اقتدارگرایی شخصیت هایی مانند نورالمالکی می دانند. امروز عراق وارد یک مرحله ای شده است که جمع کردن موضوعش متاسفانه بسیار سخت و زمان بر خواهد بود و این مستلزم یک حمایت منطقه ای، فرا منطقه ای و بین المللی است که آن هم مسایل و مشکلات خاص خود را دارد.

* یکی از گروه هایی که باعث شده ثبات و امنیت خاورمیانه این روزها به خطر بیفتد، گروه های تروریستی داعش هستند، خاورمیانه برای رهایی از شر این گروه های تروریستی باید چه اقداماتی را انجام دهند؟

صالحی: من چون یک رویکرد فرهنگی نسبت به تحولات خاورمیانه دارم، معتقد هستم حذف این افراد و گروه ها یا به عبارتی این افراط گرایی از سیاست خاورمیانه مستلزم یک بلوغ فرهنگی است و تا این امر محقق نشود به نظر من تحلیل کردن از سایر زوایا به بیراهه ختم خواهد شد. ما باید بپذیریم که داعش در بستر یک تفکر غلط و براساس یک اندیشه منحط شکل گرفته و می گیرد و این اندیشه منحط زیرساخت فرهنگی - اجتماعی دارد که خود را به انواع مختلف بازتولید می کند. شما اگر امروز داعش را سرکوب کنید و از بین ببرید باز به انواع دیگر از مناطق مختلف قد علم می کند و تنها ممکن است گستره جغرافیایی و سرزمینی آن متفاوت باشد. به همین دلیل برای از بین رفتن این تفکر منحط باید زمینه فرهنگی آن خشک شده یا از بین برود.

* فاصله خاورمیانه تا رسیدن به این بلوغ فرهنگی تا چه میزان است؟

صالحی: تجربه تحولات بیداری اسلامی در تونس، مصر، لیبی و حتی سوریه و عراق نشان می دهد که ما تا این سطح بلوغ فرهنگی فاصله بسیار زیادی داریم چون خیلی از شعارهایی که داده شد نه تنها نقطه امیدی برای ملت و ثبات و امنیت و رویکردهای دموکراسی خواهی به ارمغان نیاورد، بلکه ضد آن را دامن زد و می زند.

انتهای پیام

دیدگاه شما