برخی چون همایون کاتوزیان معتقدند که به دلیل شکاف تاریخی میان دولت و ملت، یافتن ارتباطی ارگانیک میان این دو اگر نه کاری عبث که کاری دشوار است. دولتها نابگاه و غیرقابل پیشبینی، با شعارهایی بر موج شرایط اسفبار بر کرسی مینشینند و ناتوان از یافتن پایگاهی اجتماعی و نهایتا پس از هشت سال سکانداری از عرصه کنار گذاشته میشوند، بیآنکه بتوانند در میان گروههای اجتماعی یارگیری کنند. پایگاه اجتماعی دولت یازدهم به ویژه با نظر به نتایج آرای انتخابات همچنان مبهم است. دکتر سعید معید فر در گفتوگوی حاضر بر این باور است که اصلاحطلبان نتوانستند طبقه متوسط ساکن در شهرهای بزرگ را به پای صندوقها بکشانند و نهایتا در اطلاعرسانی و آگاهی بخشی در شهرهای کوچک و روستاها آن هم به واسطه دانشجویان موفق بودند. یک سال از عمر این دولت میگذرد، آیا در این یک سال دولت توانسته تعریفی روشن از پایگاه اجتماعی خودش ارایه کند؟ دولت تا چه حد در رابطهاش با جامعه موفق بوده است؟ گروههای اجتماعی در این میان چه گام یا گامهایی برای نزدیکی به دولت برداشته اند؟ سعید معیدفر، دانشیار جامعهشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران از
دانشگاهیانی است که با رسانهها ارتباط مستمری دارد. او چند ماهی است که به عنوان مشاور اجتماعی وزارت راه و شهرسازی فعالیت میکند. پرسشهای ذیل را با ایشان در میان گذاشتم:
بحث را با بررسی پایگاه اجتماعی دولت یازدهم آغاز کنیم. از یک سو اصلاحطلبان مدعیاند که خاستگاه طبقاتی دولت یازدهم طبقه متوسط شهرنشین هستند، از سوی دیگر خود دولتمردان با جهتگیری اقتصادیشان به سمت بهبود فضای کسب و کار، احتمالا طبقات فرادست جامعه را نشانه رفتهاند. این تفاوت از کجا ناشی میشود و به نظر شما دولت یازدهم بیشتر از همه به کدام گروهها و اقشار اجتماعی مرتبط است؟
در انتخابات دوره یازدهم بحث این بود که پایگاه اجتماعی دولت ترکیبی است از مردمی از مناطق شهرستانها، شهرهای کوچک و روستاها با افرادی از طبقه متوسط که سعی میکردند روی آگاه?سازی مردم و دعوتشان به مشارکت کار کنند. البته بخش عمدهیی از طبقه متوسط تقریبا به دلیل اتفاقات پیش از آن در انتخابات مشارکت نداشتند.
بنابراین میتوان پایگاه اجتماعی دولت را بخشهای وسیعی از مردم در شهرها و روستاهای دورافتاده کشور تشکیل میدهند که به دلیل سرخوردگی از اقدامات دولت قبل به خصوص در سالهای پایانی به آقای روحانی رای دادند. ضمن آنکه سطح انتظارات این اقشار و گروهها بالا رفته بود و دولت قبل دیگر نمیتوانست این نیازها را پاسخگو باشد. به همین خاطر میزان مشارکت در این مناطق کشور خیلی بالا بود که عمدتا هم به آقای روحانی رای دادند، به این امید که دولت جدید بتواند حداقل مشکلات اقتصادی را حل کند و در زندگی روزمره مردم گشایشی اتفاق بیفتد.
اما از سوی دیگر بخشهایی از طبقه متوسط نیز که هنوز امیدهای خود را از دست ندادهاند و علاقهمندند که برای آگاه سازی و تحول جامعه تلاشهایی صورت دهند مثل نخبگان و دانشگاهیان در انتخابات موثر بودند و سعی در شفافسازی و دعوت مردم به مشارکت داشتند اما میزان مشارکت بخشهای عمدهیی از طبقه متوسط به دلیل سوءمدیریتهای گذشته و ضعف زمینههای مشارکت مدنی در جامعه و شرایطی که در چهارسال قبل از دولت جدید پیش آمده بود و امید را برای تحول جامعه از بین برده بود، ضعیف بود. به همین دلیل میزان نسبی مشارکت مردم در شهرهایی مثل تهران، اصفهان و تبریز در مقایسه با شهرهای کوچک و روستاها پایین بود. همچنین میزان رای آقای روحانی در شهرهای بزرگ به مراتب کمتر از رای ایشان در روستاها و شهرهای کوچک بود.
خاستگاه طبقاتی اصلاحطلبان عمدتا طبقه متوسط است، با توجه به اینکه شما عمده پایگاه اجتماعی دولت را از میان شهرهای کوچک و روستاها میدانید، پس اصلاحطلبان چطور ادعا میکنند که دولت روحانی یک دولت اصلاحطلب است؟
البته اصلاحطلبان از این جهت میتوانند مدعی شوند که در این انتخابات به خصوص در روزهای آخر با شرکت شخصیتهای کلیدیشان سعی کردند جامعه را آگاه و انسجام اجتماعی را برای رای ایجاد کنند، قبل از ورود ایشان میزان آرای آقای روحانی بسیار پایین بود و هنوز جامعه خصوصا در شهرهای کوچک و روستاها هنوز به تصمیم قطعی نرسیده بود. با ورود شخصیتهای کلیدی اصلاحطلب و همچنین مساله اتفاق نظری که روی آقای روحانی با کنار رفتن آقای عارف اتفاق افتاد، عملا یک فرآیند اجتماعی موثری برای پیروزی آقای روحانی فراهم آمد. تا اینجا یعنی تاثیرگذاری اصلاحطلبان بر اقشار جامعه در شهرهای کوچک و روستاها از حیث ورود شخصیتهایشان حرف ایشان درست است اما اینکه اصلاحطلبان توانسته باشند بر طبقه متوسط در شهرهای بزرگ تاثیر گذاشته باشند، چندان سخن درستی نیست و بیش از 10 درصد نمیتوان از تاثیر اصلاحطلبان بر این اقشار جامعه تاکید کرد زیرا طبقه متوسط شهری برای مشارکت جدی با توصیه جلو نمیآید و به این نگاه میکند که فرآیند درست است یا نه، تا جایی که در خاطر همه هست تا چندی پیش از انتخابات سال گذشته، شور و نشاطی در جامعه مشاهده نمیشد و احزاب مشارکت
جدی نداشتند در حالی که انتظار میرفت که از چند ماه پیش از آن تنور انتخابات داغ باشد. طبقه متوسط شهری با یک فرآیند مشارکت میکنند و اگر احساس بکنند که این فرآیند مشارکتی است، پای صندوقهای رای حضور مییابند. در انتخابات اخیر تا روزهای منتهی به انتخابات، فضا یخزده بود و قلیان سالهای 76 یا 88 یا حتی 84 احساس نمیشد.
البته لازم به ذکر است که پیشاهنگان اصلاحطلبان که میتوانند پیام ایشان را به مردم برسانند، دانشجویان بودند. در این زمینه دانشجویان نقش موثری داشتند زیرا هر یک از ایشان به مثابه پیکی برای بخشی از کشور بودند یعنی برخی تصمیم داشتند که دانشگاهها را پیش از انتخابات تعطیل کنند، تا دانشجویان در انتخابات تاثیر نداشته باشند، در حالی که این تعطیلی سبب شد که هر یک از دانشجویان پیکی برای مردم شهر و روستایشان شدند و توانستند در شکلگیری آن اجماع نقشآفرینی کنند، زیرا میدانیم که اصلاحطلبان که رسانه خاصی نداشتند، چند روزنامه و سایت بود که مخاطبانشان بسیار محدود بود.
یعنی به طور کلی شما اصلاحطلبان را در جلب حمایت طبقه متوسط ناکام میدانید؟
بله، با ذکر این نکته که ایشان از جهت تاثیرگذاری به واسطه اطلاعرسانی در شهرهای کوچک و روستاها موفق بودهاند و تاثیر
90 درصدی داشتند.
محققان میگویند در تاریخ ایران ارتباط ارگانیک و سازمان یافتهیی میان دولت و ملت وجود ندارد و احزاب نیز بر آمده طبقات مشخص و معین اجتماعی نیستند. به همین خاطر اصولا رای مردم به یک کاندیدا سلبی و واکنشی است یعنی مثلا از دوره دوم آقای احمدینژاد خسته شدهاند و به سمت کاندیدایی میروند که آن برنامههای پیشین را نفی میکند. ارزیابی شما از این تحلیل چیست و علت را در چه میبینید؟
این تحلیل کاملا درست است. متاسفانه یکی از دلایلی که در جامعه ما دولتها به ندانم کاری میافتند و نمیتوانند تشخیص دهند که چه باید بکنند، این است که ناباورانه رای میآورند. از سال 76 به این سو دولتها ناباورانه رای آوردند، مثل دولت آقای خاتمی که برنامهیی از قبل نداشت. قرار بود ایشان چند روز به عنوان کاندیدا مطرح شود و تنور انتخابات گرم شود و بعد هم برود. اما به ناگاه ماندگار شد. آقای احمدینژاد همچنین بود. هیچ کس تصور نمیکرد که ایشان رییسجمهور شود. حتی دولت جدید نیز چنین بود. تا چند روز قبل از انتخابات حتی معلوم نبود که شورای نگهبان چه کسانی را تایید صلاحیت میکند. بنابراین گروههای اجتماعی نمیدانستند که کدام یک از کاندیداها ممکن است تایید صلاحیت بشوند که روی آن مطالعه کنند. تنها کسی که از میان کاندیداها برنامه داشت، احتمالا آقای قالیباف بود که ایشان هم عملا رای نیاورد. در کشوری که نظام سیاسی باثبات ندارد و فاقد احزاب تاریخ مند است که در طول سنوات مختلف امتحان خود را پس دادهاند، وضعیت به همین طریق است و برنامهریزی دولتها از قبل اتفاق نمیافتد و مردم به جای برنامهها به افراد رای
میدهند.
بنابراین پیام انتخاباتی مردم چنان که شما اشاره کردید، سلبی است و همین مساله باعث سرگردانی دولتها میشود و تا میآیند که پایگاه اجتماعی خودشان را مشخص کنند دورهشان تمام میشود. این وضعیت باعث ناپایداری نظام اقتصادی و اجتماعی ما نیز شده است و به همین دلیل ما متاسفانه هر روز تاخیر بیشتری نسبت به کشورهای توسعهیافته مییابیم.
در یک سال گذشته دولت تا چه اندازه توانسته به شعار اصلیاش یعنی اعتدال، جامه عمل بپوشاند و با تدبیر امید اجتماعی را تقویت کند؟
دولت آقای روحانی با وزرایی که علیالاغلب منتخب ایشان بودند، گرایش شدیدی به عقلانیت دارد و میخواهد عقلانی رفتار کند. بنابراین دولت خود را نیازمند مشاوره دانشگاهیان و اهل اندیشه و هنرمندان میداند. تا جایی که حتی گلایه کرده که چرا دانشگاهیان نسبت به مسائل جامعه بیتفاوت هستند.
البته از سوی دیگر بخشی از نخبگان مخالف دولت نمیخواهند که برنامههای دولت با موفقیت پیش برود و همچنان نسبت به دانشگاهیان و صاحبان خرد و اندیشه بدگمان هستند و در واقع نمیخواهند روندهای غلط گذشته تصحیح شود به همین خاطر نمیگذارند که اعتماد به دانشگاه بازگردد و دایم سنگاندازی و مانعتراشی میکنند و نمیگذارند که نشاط به جامعه بازگردد، نمونه اخیر آن تلاشهایی است که برای استیضاح وزیر علوم صورت میگیرد. دولت هم ناچار است که بر سر پیمان خودش با مردم باشد و از نخبگان استفاده کند، ضمن آنکه میداند بدون یاری ایشان کاری از پیش نمیبرد، به همین خاطر است که دولت به خصوص در عرصههای اجتماعی با عصا پیش میرود. بدنه اجتماعی هم متوجه این موضوع شده است. بنابراین متاسفانه شرایط چندان خوب نیست و با وجود علاقهمندی دولت زمینههای بیانگیزگی و تردید و ناامیدی در دانشگاهها و صاحبان خرد وجود دارد، حتی میتوان از بیمسوولیتی سخن گفت. چون به هر حال بیانگیزگی موجب بیمسوولیتی میشود.
به نخبگان اشاره کردید. در میان مردم عادی چه وضعیتی هست؟ چون به هر حال احساس میشود در شرایط رکود تورمی و سکون بازار مردم هم چندان امیدی ندارند و بعضا شنیده میشود که مردم کوچه و بازار میگویند که شرایط چندان فرقی نکرده و این دولت هم مثل قبلیهاست و... آیا همین نشاندهنده از دست رفتن اعتماد اجتماعی نیست؟
البته جامعه در دعواهای میان بخشهای مختلف حاکمیت به خصوص بلواهایی که برخی از آقایان ایجاد میکنند و روی اعصاب مردم راه میروند، ناامید میشود. اما از سوی دیگر مردم به خصوص نخبگان تجربه هشت سال پیش از آن را داشتند که کشور در شرایط سخت و توانفرسایی بود.
بنابراین جامعه به نحوی مالاندیش شده است و واقعبینانه مسائل را مینگرد و خیلی به دنبال ایدهآل نیست. حداقل این است که دولت در یک سال گذشته توانسته کمی ثبات اقتصادی را تامین کند و تورم را مهار کند. از سوی دیگر به نحوی فضای آرامش بر جامعه حاکم شده است. بنابراین نوعی رفت و آمد میان امید و ناامیدی هست. از یک سو دعواهای درون حاکمیت و فشارها و مشکلاتی که ایجاد میشود، جامعه را ناامید میکند و از سوی دیگر چارهیی غیر از دولت فعلی متصور نیست و تنها امکان برای موقعیت نسبی است. بنابراین جامعه در شرایط بیم و امید قرار دارد.
شما مشاور اجتماعی وزیر راه هستید و بر این اساس از نزدیک اقدامات دولت را مشاهده میکنید. دولت چه اقدامی در راستای نزدیک شدن به بدنه جامعه صورت داده است؟
البته من در حدود چهار ماه است که با دولت همکاری میکنم. اما در همین مدت شاهد بودم که دولت با مشکلات عظیمی مواجه است. ضربههای هولناکی در سالهای گذشته هم بر جامعه و هم بر پیکر مدیریت دولت وارد آمده است و فضای ناامیدی و بیانگیزگی بسیاری مشهود است.
ادارات و سازمانهای ما وضع مناسبی ندارند و سوء مدیریت باعث شده که فضای کسب و کار چه در کشور و چه در ادارات با اختلالات جدی مواجه شود. وزرای کابینه میکوشند که فضای انگیزش و کار بازگردد، اما متاسفانه زخمهای عمیقی بر جامعه وارد آمده است و نمیدانم که چقدر طول میکشد که بتوان این آسیبها را التیام بخشید. به هر حال امیدوارم که جامعه هم از این صدماتی که به بدنهاش وارد آمده رهایی یابد و سازمانهای اداری ما دوباره انگیزه تلاش بیابند.
تا الان بیشتر به کارهایی که دولت کرده و باید بکند، پرداختیم. در پایان اگر ممکن است بفرمایید که جامعه چه کارهایی میتواند برای بهبود فضا صورت دهد؟ به هر حال گروههایی از جامعه هستند که خود را همفکر و همدل با دولت احساس میکنند. این گروهها چه مجراهایی دارند برای آنکه بتوانند با کمترین هزینه بیشترین حمایت خود از دولت را نشان بدهند؟
کسانی که شکستخوردگان انتخابات سال گذشته هستند، بهشدت پایگاههای اجتماعی خودشان را از دست دادهاند. ایشان پیش از این پایگاه اجتماعی خودشان را در شهرهای کوچک و روستاها تعریف میکردند، اما این انتخابات نشان داد که ایشان این پایگاه را از دست دادهاند. در شهرهای بزرگ هم که از اول پایگاهی نداشتند.
متاسفانه ایشان الان مشغول غوغاسالاری هستند و با امکاناتی که هنوز در قدرت دارند، به دولت فشار میآورند و گروههای فعال را که میتوانند جامعه را به حالت عادی بازگردانند، میترسانند. البته اهرمهایی نیز برای این کار دارند. مثلا برای مطبوعات مانعتراشی میکنند یا به دانشگاهها فشار وارد میکنند. اما من فکر میکنم که همه جامعه باید مسوولیت خود را ایفا کنند. هم دولت و هم گروههای سیاسی ما و هم مردم باید شجاعانهتر از گذشته وارد شوند.
مردم چطور میتوانند نقشآفرینی کنند؟
متاسفانه در جامعه ما نوعی مالاندیشی فردی اهمیت پیدا کرده است. در طرح یارانهها شاهد بودیم که هر کس سر در گریبان خودش داشت. باید در نظر بگیریم که اگر این مال اندیشی و فردگرایی افراطی ادامه پیدا کند، زیانش را همه خواهند دید. مردم باید همت کنند و به دولت اعتماد کنند و گذشت و فداکاری بیشتری از خودشان نشان دهند. البته در این زمینه نخبگان مردم و رسانهها نقش آگاهی?بخشی دارند و باید مردم را انگیزهمند کنند و زمینه نشاط و شادابی را به جامعه بازگردانند. ما اگر زودتر از اینکه بکشندمان بمیریم، خیلی ناراحتکننده است.
ما تا زمانی که زندهایم، باید امید داشته باشیم. ما اکثریت هستیم و باید بتوانیم از این اکثریت خودمان حداکثر استفاده را بکنیم. مخالفان دولت در اقلیت شدید هستند، اما از این اقلیت، حداکثر استفاده را میکنند؛ در حالی که ما این کار را نمیکنیم. باید موقعیت خودمان را قدر بدانیم و تلاش بکنیم با حمایت دولت، موانعی که بر سر راه جامعه به وجود آمده را رفع کنیم.
منبع: اعتماد