بروز و رشد افراط گرایی در خاورمیانه به عنوان معضلی برای دولت ها و ملت های این منطقه تبدیل شده است که نیاز فوری به یافتن هرچه سریع تر راه حلی برای پایان دادن به بحران آفرینی گروه هایی مانند داعش یا کشتارهای اسراییل در غزه را به جامعه جهانی یادآوری می کند.
دکتر حسین سلیمی، رییس دانشگاه علامه طباطبایی و تحلیلگر مسایل بین الملل در بررسی «بحران عراق، بروز افراط گرایی در منطقه و تحرکات اسراییل» با تاکید بر وجود سناریوهای مختلفی برای آینده عراق و خاورمیانه می گوید: قدرت های منطقه یی نسبت به قدرت های بزرگ در نظام بین الملل می توانند در کوتاه مدت نقش عمده تری برای حل این بحران ها ایفا کنند.
او معتقد است که اگر در پاره ای از زمینه ها هماهنگی بین این قدرت ها به وجود آید، امکان کاستن از این تنش ها و حفظ تمامیت ارضی کشورهایی مثل عراق ایجاد خواهد شد.
به گزارش جماران، متن گفت وگوی شفقنا با حسین سلیمی را در ادامه بخوانید:
*طبق پیش بینی کارشناسان، نتیجه عملی مجموعه اتفاقات رخ داده طی ماه های گذشته در خاورمیانه می تواند منجر به تجزیه عراق، افزایش قدرت افراطیون و احتمال بروز ناامنی در دیگر نقاط خاورمیانه شود؛ با توجه به مسایل امروز خاورمیانه، سناریوی تجزیه عراق را چقدر محتمل می دانید؟ این تجزیه، منافع چه کسانی را تامین می کند و موضع گیری ایران نسبت به این مساله چه خواهد بود؟
سلیمی: در مورد آینده پدیده های بین المللی نمی توان یک پیش بینی قطعی کرد. در آینده سناریوهای گوناگونی وجود دارد که با رخ دادن زمینه ها و مقدمات هر کدام از آنها احتمال وقوع آن نیز مطرح است. تجزیه عراق و قدرت گرفتن افراطیون یکی از سناریوهای محتملی است که مقالات و بررسی های کارشناسی بسیاری در مورد آن صورت گرفته است و احتمال آن وجود دارد. به نظر می رسد رخ دادن چنین اتفاقی بر امنیت هر سه کشور حاشیه عراق، ایران، ترکیه و سوریه تاثیر خواهد گذاشت. می توان گفت به دلیل بهم پیوستگی مسایل این کشورها تجزیه احتمالی عراق می تواند تاثیرات امنیتی نامناسبی بر کشورهای حاشیه یی خود داشته باشد؛ البته شرایط فعلی ایران و ترکیه به گونه ای است که این تاثیرات منفی، درون این کشورها به طور مستقیم نخواهد بود یا به طور مثال نمی تواند منجر به تهدیدات امنیتی اساسی شود اما تاثیرات منفی خود را به لحاظ روحی و روانی و همینطور از نظر شرایط سیاسی منطقه خواهد گذاشت. این تنها سناریوی محتمل در آینده نیست زیرا به نظر می رسد تجزیه عراق در شرایط کنونی تقریبا بجز گرایش های افراطی، به سود هیچ گروه یا دولتی در منطقه نباشد. به این معنا که نه ترکیه، نه ایران و نه قدرت های منطقه ای دیگر، هیچ کس با تجزیه عراق در این منطقه موافق نیست.
*در نظام بین الملل چطور؟
سلیمی: در عرصه بین المللی هم به طور مثال می توان گفت نگاه کلی موجود در اتحادیه اروپا به شدت نسبت به تجزیه عراق منفی است. در آمریکا طبق معمول دو یا سه گرایش اصلی در این زمینه وجود دارد، از جمله گروه هایی موسوم به بازها که منافعشان در تشدید درگیری ها و خشونت ها در مناطق مختلف است. به قدرت رسیدن افراطی ها و تجزیه عراق برای این گروه ها در آمریکا دو منفعت دارد؛ یک: می توانند چهره نامناسبی از اسلام و گرایش های اسلامی را در سطح جهانی ارائه کنند، دو: در منازعه می توانند سیاست های افراطی خود را در منطقه خاورمیانه پیش برند و همچنین حاشیه امنی را برای رژیم صهیونیستی فراهم کنند. علاوه بر این گروه ها گرایش های دیگری نیز در آمریکا وجود دارند که بخشی از آنها از کارگزاران و مشاوران دولت کنونی به شمار می روند. این گرایش ها در مواضع رسمی خود چندان با تجزیه عراق موافق نیستند و معتقدند که باید به گونه ای از وقوع این تجزیه جلوگیری کرد. دلیل آنها برای این اعتقاد این است که در صورت رخ دادن این تجزیه در عراق، ممکن است دامنه های ناامنی و خشونت آن به سرتاسر منطقه کشیده شود که از نظر این عده با طرح استراتژیک آمریکا برای منطقه خاورمیانه ناهمخوان است؛ البته به نظر می رسد با توجه به اینکه نظام بین الملل جدید به تازگی از بحران اقتصادی عبور کرده و در حال عبور است، وقوع بحران هایی از این قبیل در دوران گذار نظام بین الملل، ممکن است چندان مطلوب تلقی نشود. به همین دلیل است که اگر در شرایط فعلی قدرت های منطقه ای بتوانند گرایش و خواست خود را با آن بخش از نظام بین الملل که مخالف تجزیه عراق است، هماهنگ کنند، شاید شرایطی فراهم شود که هم از تجزیه عراق جلوگیری کند و هم برخوردی اساسی با این گونه افراط گرایی ها در منطقه صورت بگیرد؛ البته تجربه افغانستان نشان داد که وقتی این گرایش های افراطی به وجود می آیند، چنان در تار و پود بخش هایی از جامعه نفوذ می کنند که ریشه کن کردن آنها بسیار دشوار می شود. علاوه بر آن جناح هایی از قدرت در عرصه نظام بین الملل وجود دارند که می توانند از این فضا به نفع خود و گرایش های جنگ طلبانه خود استفاده کنند. شرایط فعلی عراق و همینطور منطقه خاورمیانه شرایط پیچیده ای است. به طور مثال نمی توان گفت گرایش جاری در ساختارهای قدرت نظام بین الملل، A یا B است زیرا بخشی از جناح های قدرت به Aو بخشی دیگر بهB گرایش دارند. شرایط مواجی است و اگر قدرت های منطقه یی بتوانند بر بخشی از این موج سوار شوند و جناح هایی از نظام بین الملل را نیز با خود همراه کنند، شاید بتوان زمینه ای فراهم کرد که از گرداب فعلی، شرایط با ثبات تری نسبت به قبل به وجود آورند. این وضعیت، راهی طولانی و بسیار دشوار خواهد داشت اما نامحتمل هم نیست بنابراین سناریوی دوم این است که بتوان با هماهنگی بین پاره ای از قدرت های منطقه یی و بخشی از نظام نوظهور بین المللی، از قسمتی از شرایط افراطی گری عبور کرد و جلوی تجزیه عراق و ایجاد یک بی ثباتی دایمی را در منطقه گرفت.
*به نقش قدرت های منطقه ای اشاره کردید؛ اگر در خاورمیانه سه قدرت منطقه ای به نام های عربستان، ایران و ترکیه در نظر گرفته شود، این بازیگران منطقه یی در حل یا حتی افزایش بحران منطقه، چه نقشی می توانند داشته باشند؟
سلیمی: به نظر می رسد این قدرت های منطقه ای حتی بتوانند در کوتاه مدت در این مورد نقش عمده تری نسبت به قدرت های بزرگ در نظام بین الملل ایفا کنند. به دلیل اینکه ساختار نظام بین الملل تغییر کرده است و در این تغییر ساختار حتی ممکن است گاهی تاثیر مستقیم قدرت های منطقه یی از قدرت های بزرگ بیشتر شود؛ قدرت های بزرگی که در نظام دو قطبی قبلی هر چه می خواستند، رخ می داد. به همین دلیل است که تشدید تنش ها بین قدرت های منطقه یی قطعا خاورمیانه و مناطقی مثل عراق را به سمت تشدید بحران پیش خواهد برد؛ اما اگر در پاره ای از زمینه ها هماهنگی بین این قدرت ها به وجود آید، امکان کاستن از این تنش ها و حفظ تمامیت ارضی کشورهایی مثل عراق ایجاد می شود. در صورت رخ دادن یک تجربه موفق در این زمینه، یک گام مهم برای همگرایی بیشتر قدرت های محوری در جهان اسلام و هماهنگی بیشتر بین کشورهای اسلامی در میان مدت فراهم می شود.
*امروز در خاورمیانه مشاهده می شود که دولت های علوی و شیعی نزدیک به ایران و اکثریت شیعه در حال سرکوب و از دست دادن قدرت هستند؛ به طور مثال شیعیان در بحرین و عراق با فشارهای بسیاری رو به رو هستند. آیا می توان آنچه امروز در خاورمیانه می گذرد را ادامه بحث شیعه هراسی و هلال شیعی دانست که پیش از آن هشدارهایی نیز در این رابطه داده شده بود؟ یا خیر نمی توان اتفاقات رخ داده در چند کشور را پیوند زد و این نتیجه را گرفت؟
سلیمی: البته من معتقد نیستم که دولت ها و گروه های شیعی در منطقه خاورمیانه در حال تضعیف هستند، اتفاقا به نظر می رسد شرایط به سمتی در حال حرکت است که دولت ها و جریان های شیعی بخصوص جریان هایی که توانسته اند در عرصه تحولات منطقه ای نقش محوری ایفا کنند، به تدریج در منطقه خاورمیانه رو به قدرت بیشتر خواهند برد اما طبیعتا می توان گفت فشار بر جریان ها و دولت های شیعی بیشتر می شود. این نکته مهمی است که ریشه مشکلات فعلی خاورمیانه، تقابل بین شیعه و سنی نیست بلکه به گونه ای همگرایی یا عدم همگرایی بین دولت های محوری و نوع نگاه آنها به تحولات بین المللی است که این مسایل را رقم می زند. هماهنگی بین دولت های اسلامی -حداقل در پاره ای مناقشات منطقه یی- دشوار اما امکان پذیر است و چون امکانپذیر است، می توان امیدوار بود که در بعضی مواقع جادوی دیپلماسی و سیاست خارجی بتواند منافع و نگرش های کشورهای محوری منطقه را بهم نزدیک کند. امید است بتوان در این مسیر حل پاره ای از مسایل بین المللی و منطقه یی را مشاهده کرد. در بازگشت به مباحث ابتدای صحبت می توان تاکید کرد که برای آینده منطقه و همچنین عراق فقط یک احتمال پیش رو نیست و سناریوهای متعددی وجود دارد که بازیگران و کنشگران اصلی سیاست می توانند این سناریوها را به گونه های مختلفی شکل دهند.
*نظریه پردازان مختلف اتفاقات امروز خاورمیانه را به دو صورت تعبیر کرده اند؛ برخی رشد افراط گرایی و آنچه امروز در خاورمیانه می گذرد را درون زا و نوعی بیماری خاورمیانه تعبیر می کنند، به این معنا که اینجا، منطقه ایست که توسعه پیدا نمی کند، به لحاظ اجتماعی عقب مانده است و همواره نیز با افراط گرایی به عنوان یک بیماری ذاتی دست به گریبان است که ظهور داعش در نتیجه همین وضعیت است. تعبیر دیگر این است که اگر چه این اتفاقات ریشه درونی دارد اما برون زاست و این قدرت های بین الملی و منطقه ای هستند که آن را هدایت می کنند. شما طرفدار کدام دیدگاه هستید و فکر می کنید می توان نقش قدرت های بین المللی را در این موضوع نادیده گرفت و با اتکا به قدرت های منطقه یی به دنبال حل بحران بود؟
سلیمی: یکی از مشکلات علوم اجتماعی به ویژه در شرایط فعلی این است که بخواهند پدیده ها را تک عاملی بررسی کنند یا با در نظر گرفتن یک عامل، عوامل دیگر را نادیده انگارند. ظهور افراط گرایی و گروه هایی مثل داعش در منطقه خاورمیانه را با در نظر گرفتن تنها یک عامل نمی توان تحلیل کرد بلکه پدیده هایی از این قبیل پدیده هایی هستند که ممکن است از بهم پیوستن عوامل مختلف به وجود آیند. طبیعی است که افراط گرایی همیشه در بستر توسعه نیافتگی- نه به آن معنای استاندارد مدل توسعه غربی- رشد می کند. ممکن است در یک منطقه با وجود برخورداری مادی اما توسعه نیافتگی به لحاظ فرهنگی وجود داشته باشد. به هر حال افراط گرایی در محیط جهل و توسعه نیافتگی رشد می کند و اگر این زمینه مستعد برای رشد افراطی گری وجود نداشته باشد، طبیعتا قدرت های منطقه یی و بین المللی هم در درون آن کاری نمی توانند بکنند. این حالت مانند یک زمین کشاورزی است که استعداد رشد اقلامی را در خود دارد اما اگر کسی از بیرون وارد نشود، این بذر را نکارد و با آب و کود دادن آن را تقویت نکند، ممکن است رشد آن اقلام نیز در آنجا رخ ندهد. نقش قدرت های منطقه ای و بین المللی در افراط گرایی این چنین بوده است یعنی زمینه مناسبی در بعضی از مناطق وجود داشته که قدرت های منطقه یی و بین المللی (به ویژه جناح های تندرو و گروه های بازها) با حمایت های مالی، ایجاد فضای بین المللی، کمک های تسلیحاتی و کمک های پنهان این بذر را در این مناطق کاشته اند و رشد داده اند. به طور طبیعی این گیاهان تازه رشد پیدا کرده، تا اندازه ای خطرناک هستند که گاهی اوقات به دست و پای مزرعه دارانی که آنها را کاشته اند هم می پیچند و برای آنها هم خطر ایجاد می کنند. نقش بعضی از کشورها و قدرت های منطقه یی و همچنین گرایش های تندرو در قدرت های بزرگ در تسلیح و حمایت مادی، اطلاعاتی و همچنین حتی در کوچ دادن آنها انکار ناپذیر است و اسناد بسیار روشن آن در شرایط فعلی وجود دارد. بر این اساس در شرایط فعلی با هماهنگی قدرت های منطقه یی و همچنین هماهنگ ساختن برخی از جناح های بین المللی می توان شرایط رشد و قدرت یابی این گروه ها را از بین برد؛ البته برای ریشه کن کردن اینها احتیاج به سیاست های بلندمدتی است که شرایط و زمینه های فکری، فرهنگی و اجتماعی بروز این گونه از افراط گرایی را در مناطق مختلف منطقه به کلی از بین ببرد. اینکه برای غلبه و ریشه کن کردن این گروه ها سناریوی دیگری هم وجود دارد، به این معنی نیست که این سناریو می تواند در کوتاه مدت نتیجه دهد و تمام زمینه ها و رگ و ریشه این گروه ها را در منطقه از بین ببرد بلکه در کوتاه مدت می توان این گروه ها را به لحاظ نظامی و سیاسی منزوی یا مناطقی را از دست آنها خارج کرد. برای ریشه کن شدن این گروه های افراط گرا احتیاج به اعمال سیاست های بلندمدت است؛ البته منظور این نیست که این سناریو محتمل تر است بلکه این سناریوی دیگری است که در کنار سناریوی رشد افراطی گری و فروپاشی وجود دارد و با فراهم شدن زمینه های هر کدام، احتمال وقوع آن نیز وجود دارد. عرصه های سیاسی و بین المللی عرصه هایی است که انسان ها و دولت ها با اراده و محاسبه وارد آن می شوند و اراده ها و محاسبات گوناگون نیز می تواند نتایج متفاوتی را به وجود آورد. به هیمن دلیل است که نمی توان یک سرانجام و یک سناریو را در مورد تحولات منطقه و تحولات عراق قطعی دانست.
*اما می توان گفت که حل بحران تنها با اتکا بر دولت های منطقه یی امکانپذیر نیست؟
سلیمی: مجموعه ای از عوامل باید دست به دست هم دهند و به هیچ عنوان نباید نقش قدرت داخلی دولت عراق، نیروهای داخلی عراق و نقشی که مرجعیت شیعه در آنجا ایفا می کند را نادیده گرفت یعنی اگر تمام قدرت های منطقه یی و نیروهای بین المللی هم جمع شوند اما همگرایی سیاسی در داخل عراق رخ ندهد و نوعی اجماع درونی در نیروهای سیاسی موثر در درون عراق اتفاق نیفتد، آن هماهنگی قدرت های منطقه ای و بین المللی هم کارآمد نخواهد بود.
*چه احتمالاتی برای آینده خاورمیانه وجود دارد و آیا مرزهای امروز خاورمیانه از اسراییل و فلسطین گرفته تا عراق تغییر خواهند کرد؟
سلیمی: خاورمیانه متحول ترین منطقه دنیاست یعنی با تقسیم دنیا به مناطق مختلف می توان گفت که درون هیچ منطقه ای مثل خاورمیانه کشمکش، بحران و قبض و بسط وجود ندارد؛ به همین دلیل پیش بینی آینده در این منطقه بسیار دشوار است. فاکتورها و عوامل متفاوتی در آینده منطقه نقش دارند که با ترکیب کردن این عوامل در مورد آینده خاورمیانه هم سناریوهای متفاوتی وجود خواهد داشت اما به نظر می رسد چند نکته در این زمینه قطعی است. یکی از نکات از این قرار است که هیچ وقت خاورمیانه، اسراییل و رژیم صهیونیستی را به ضعف و انزوای امروزی مشاهده نکرده است. به نظر می رسد در افکار عمومی بین المللی، چه در عرصه رسانه ها و افکار عمومی مردم و چه حتی بین دولت ها، هیچ گاه رژیم تل آویو در طول تاریخ خود به انزوا و ضعف امروزی قرار نداشته است. می توان این گونه تلقی کرد که اسراییل و رژیم صهیونیستی هر روز نسبت به گذشته خود منزوی تر و ضعیف تر خواهد شد. رخ دادن وحشی گری هایی توسط این رژیم نشان دهنده ضعف آن است زیرا رژیمی که در قدرت باشد، به این همه وحشی گری نیاز ندارد. این نشان دهنده همین است که موضع رژیم صهیونیستی رو به تضعیف دایمی است اما اینکه آیا مرزها در آینده نزدیک تغییر خواهد کرد یا خیر! بسیار دشوار است، به ویژه بحران هایی که در عراق و سوریه در جریان است، بحران هایی است که هنوز نمی توان در جنگ های سرزمینی، آینده قطعی آن را حدس زد بنابراین صحبت در مورد سناریوهای آینده خاورمیانه، صحبتی طولانی است و عوامل متفاوتی در درون آن وجود دارد که نیازمند مجال و گفتاری دیگر است.