بدنه اجتماعی روحانی موضوعی است که در دو، سه شماره قبل به آن پرداختیم و این موضع را با برخی روشنفکران و جامعه شناسان در میان گذاشتیم. بعد از آن این سوال را مطرح کردیم که اساسا بدنه اجتماعی دولتها در ساختار سیاسی ما چه نقشی میتوانند داشته باشند؟ به بیان دقیقتر پایگاه اجتماعی دولت روحانی چگونه میتواند از سیاستهای مختلف دولت حمایت کند؟ پاسخ هادی خانیکی به این پرسش این است که تنها نباید به دولت شعارها و وعدههایش را یادآوری کرد بلکه لازم است جامعه هم مطالبات و خواستههای خود را فراموش نکند. مشاور سید محمدخاتمی رییسجمهور اسبق کشورمان همچنین معتقد است گرچه هواداران دولت و پایگاه اجتماعی خود سکوت پیشه کردند و با سکوت خود از سیاستهای روحانی حمایت میکنند اما هرچقدر که از انتخابات سال گذشته دورتر میشویم صدای مخالفان جریان پیروز انتخابات 24 خرداد بلندتر و بلندتر میشود. استاد ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به ادعای برخی رسانههای اصولگرا در میزان رای مخالفان روحانی میگوید: نباید رای کسانی را که در انتخابات سال گذشته شرکت نکردند را به حساب آرای مخالفان روحانی
نوشت چراکه دلیل عدم حضور آنها در انتخابات احتمالا این بوده که سطح مطالبات و خواستههایشان از مباحثی که در انتخابات مطرح میشود بالاتر بوده است.
بدنه اجتماعی دولتها در کشور ما چطور میتوانند در ساحت رسمی قدرت از دولت حمایت کنند؟ برای نمونه بدنه اجتماعی روحانی با چه ساز و کاری میتواند از او و دولتش حمایت کند تا هزینه کمتر و دستاورد بیشتر داشته باشد؟
بدنه اجتماعی یا پایگاه رای در انتخابات از یکسو متاثر از ساختمندی جامعه و چگونگی شکلگیری نهادهای مدنی است و از سویی دیگر تحت تاثیر گفتمانهای غالب و شکلگیری افکار عمومی قرار دارد. آنچه انتخابات ریاستجمهوری در کشور ما نشان داده این است که سیالیت افکار عمومی و اتکای جریان انتخابات و رای بر امواج فراگیر و تاثیرگذار که در مدت کوتاهی شکل میگیرند معمولا عامل تعیینکنندهیی هستند که این تاثر را هم میتوان در میزان مشارکت سیاسی و هم در رقابتهای انتخاباتی مشاهده کرد. چنانچه در انتخابات سال 92 هم نقش همین گفتمان غالب و جریان شکل گرفته در افکار عمومی که ظرف مدت بسیار کوتاهی توانست خیلی بارزتر و تعیینکنندهتر شود. در نتیجه شناخت رفتار انتخاباتی مردم ایران در انتخابات سال 92 هم مبتنی بر تجربه?شان از گذشته است که در عین حال نوعی توجه به آینده هم در آن مشهود است. در واقع میتوان گفت آن توافقی که در این گفتمان انتخاباتی شاهد بودیم چیزی فراتر از گفتمانهای طبقاتی بود. در واقع نوعی عقلانیتی درون این گفتمان انتخاباتی فراطبقاتی شکل گرفت. به این معنا که در رای آقای روحانی هم سویی بسیار قابل توجهی را از دوردستترین
مناطق کشور تا نخبگان و گرایشهای غالب در طبقه متوسط شاهد هستیم. از سوی دیگر رقبای انتخاباتی آقای روحانی هم با وجود اینکه بعضا شعارهای ایدئولوژیک یا پوپولیستی هم مطرح کردند اما در مقایسه با رای آقای روحانی نتوانستند آرای قابل اعتنایی را کسب کنند. با وجود اینکه معیشت مردم مسالهیی حساس بود اما دیدیم عقلانیتی که در شعارهای آقای روحانی وجود داشت در جامعه ما توانست اقبال وسیعی داشته باشد. در نتیجه رای به تغییر و تحول در خرداد سال 92، یک مطالبه خام و متاثر از فشارهای معیشتی نبود. همچنین رای پیروز در انتخابات 24 خرداد ناشی از گرایش خاص یک طبقه اجتماعی علیه طبقه دیگر نبود بلکه آن را میتوان منبعث از یک رویکرد گفتمانی دانست که حاصل نقش جریانها و گروههای سیاسی در کنار فعالیتهای کنشگران آزاد شهروندان دانست. به این اعتبار میتوان گفت رای آقای روحانی در انتخابات سال گذشته در واقع نوعی پایگاه اجتماعی مبتنی بر خواست نخبگان، گروههای سیاسی و طبقات اجتماعی مختلف است. در واقع این پایگاه اجتماعی به شکل فراگیر و در مدت زمان کوتاهی شکل گرفت که دلیل آن به مطالبه عقلانیت معنایی و فهم مشترکی طبقات مختلف اجتماعی از وضعیت کشور و
نیازهای آن از سویی و همچنین ضرورت حل و فصل مشکلات بینالمللی کشورمان از سوی دیگر برمیگردد. در واقع پایگاه اجتماعی رای آقای روحانی این انتظار را دارد که تغییر و امیدی که به واسطه انتخابات سال گذشته به وجود آمد با تدبیر و عقلانیت - یعنی این سه گانهیی که آقای روحانی در انتخابات بر آن تاکید کردند- علایم خود را به صورت نمادین و واقعی در جامعه بروز و ظهور بدهد. بنابراین فکر میکنم از این نظر ارتباط دو سویه و مرتب دولت با نخبگان و افکار عمومی ضروری است.
منبع: اعتماد
خب برای حفظ پایگاه رای روحانی حفظ این ارتباط لازم است. اما سوال این است که بدنه اجتماعی بر فرض ماندگاری و توسعه آن در نهایت چه کاری از عهدهاش ساخته است؟ به بیان دیگر بدنه اجتماعی دولت با توجه به ساختار سیاسی ما چطور میتواند از دولت حمایت کند؟ آیا این بدنه اجتماعی غیر از اینکه بتواند آرای دور بعد انتخابات ریاستجمهوری را بسازد و نهایتا در انتخابات مجلس دهم هم نمایندگان نزدیک به دولت را روانه پارلمان کند اساسا نقش دیگری هم میتواند داشته باشد؟
ببینید حماسه سیاسی انتخابات سال 92 در واقع به این دلیل شکل گرفت که نخبگان و همچنین عموم جامعه از انفعال و نظارهگری خارج شدند و به زبان رای خودشان در پشت صندوقهای انتخابات صف کشیدند و پیام شان را اعلام کردند. طبیعی است که حس این مشارکت و عدم کنارهگیری مردم، بالاترین صورت حمایت از دولت و حفظ آرای خودشان است.
علایم این کناره نگرفتن چیست؟ یعنی مردم مشخصا با چه کنشی میتوانند مشارکت، عدم انفعال و کنار نکشاندن خودشان را نشان بدهند؟
خب بخشی از این مساله همان چیزی که خود شما به آن اشاره کردید و گفتید این حمایت میتواند در دور بعدی انتخابات ریاستجمهوری و همچنین انتخابات مجلس خودش را نشان بدهد. البته این را هم بگویم که من معتقد به دولت فعال و جامعه منفعل نیستم. در واقع اینطور نیست که بگوییم این تنها دولت است که نباید شعارها و وعدههایش را فراموش کند بلکه جامعه هم نباید خواستهها و مطالبات خود را از یاد ببرد. فرض کنید دولتی که میخواهد افراطیگری را در سیاست، اقتصاد و فرهنگ به حاشیه براند، به حضور فعال و کنشگری احزاب، جریانها، نهادهای مدنی و ان. جی. اوها نیازمند است. علاوه بر این معمولا وقتی افکار عمومی شکل میگیرد، میتواند از طریق نهادهای مدنی، شبکههای اجتماعی و احزاب سیاسی مطالبات خودش را بیان میکند. در واقع همانطور که گفتید یکی از مهمترین کارکردهای این بدنه اجتماعی همین است که مطالبات خودش را به زبان رای به حاکمیت انتقال دهد. در واقع به میزانی که سیاستهای دولت مورد حمایت جامعه قرار بگیرد حضور فعالانه مردم میتواند در پای صندوقهای رای خودش را نشان بدهد.
پس درواقع تاثیرگذاری ملموس بدنه اجتماعی در بهترین حالت و جدیترین شکل ممکن محدود به انتخابات و صندوق رای است و در واقع غیر از موسم انتخابات بدنه اجتماعی کارکرد دیگری نمیتواند داشته باشد. درست است؟
نه من قبل از اینکه به این نکته برسم، گفتم که بدنه اجتماعی به هر حال میتواند....
شما گفتید این بدنه اجتماعی و نهادهای مدنی و... میتوانند در مسائل مختلف کنش خودشان را داشته باشند اما توضیحی در مورد ماهیت این کنش ندادید. آن کنشی که شما به آن اشاره میکنید دقیقا از چه جنسی است؟
ببینید خود دولت به هر حال سیاستهای مختلفی را در حوزههای گوناگون از قبیل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، بینالملل?و... دنبال میکند. مگر غیر از این است؟ این سیاستها به میزانی که واکنش همدلانه و هم سوی بخشهای درگیر خودش و نخبگان آن بخشها را میبیند، میتواند در میزان توفیقش موثر باشد. در واقع اجرای این سیاستها و میزان توفیقشان تنها وابسته به اهتمام دولت و نقش آن نیست بلکه نقش و کنش جامعه و بخشهای مرتبط با آن سیاستها نیز بیتردید از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. بنابراین در این شرایط سوگیریهای دولت دیگر محدود به منازعات و مناقشات سیاسی با مخالفان و منتقدان خود نمیماند چراکه خواست اهالی فرهنگ، سیاست، اقتصاد و... مشخص است و آنها میتوانند دائما مطالبات خود را از دولت بخواهند. همانطور که میدانید در مسائل سیاسی گاهی متاسفانه میبینیم که مسائل اساسی به نزاعهای سیاسی و جناحی فروکاسته میشود. چنانچه مخالفان دولت با اینکه میدانند اکثریت شکنندهیی به آقای دکتر روحانی رای دادهاند اما آنها مرتب مطرح میکنند که مثلا ایشان فقط چند هزار رای بالاتر 50 درصد آرا را به خود اختصاص دادند. خب شما
ببینید در این تحلیلها چه اشتباهاتی رخ میدهد. در واقع مخالفان دولت آقای روحانی، کسانی که رایشان به آقای روحانی نبوده و حتی آنهایی که در انتخابات شرکت نکردند را به حساب آرای خودشان میگذارند. در صورتی که روشن است کسانی که در انتخابات شرکت نکردند سقف مطالبات خود را بالاتر از آن چیزی میدیدند که توسط آقای دکتر روحانی مطرح شده بود. یعنی احتمالا آنها مسائلشان بزرگتر از مسائلی بوده که در انتخابات مطرح میشود و برای همین به هیچوجه نمیتوان رای کسانی که در انتخابات شرکت نکردند را به حساب جریان اصولگرا و مخالفان آقای دکتر روحانی گذاشت. بنابراین واضح است آرایی که خواهان تغییر و تحول نبودند سهم اندکی در انتخابات سال گذشته داشتند. خب حالا هر چه ما از روز انتخابات فاصله میگیریم، میبینیم صدای مخالفان سیاسی جریان پیروز انتخابات - یعنی آقای رییسجمهور و دولتشان- بلندتر میشود. جالب اینکه آنها سعی میکنند خواست خودشان را به جامعه تعمیم دهند تا بگویند مخالفتشان با سیاستهای دولت منطبق با خواست نخبگان بخشهای مختلف است. حالا چطور میتوان نادرستی این ادعا را نشان داد؟ من فکر میکنم بهترین راه اثبات نادرستی این ادعا
مراجعهیی مجدد به میزان آرای کاندیداهای جریانهای مختلف است. به نظر من در این مساله هم این پایگاه رای جریانهاست که میتواند نشان بدهد هر کدامشان دارای چه وزنهیی در جامعه هستند. بنابراین نباید پایگاه رای افراد و جریانهای سیاسی را محدود به انتخابات کرد.
بنابراین باز هم شما تمام نقش بدنه اجتماعی را محدود به همان صندوق رای میدانید. البته یک نگاه دیگری هم که وجود دارد اینکه اگر در کشور ما سکوت جامعه در برابر سیاستهای دولت بهمثابه حمایت از آن است؛ یعنی حمایت جامعه از دولت بیشتر به شکلی انفعالی است و همین میبینیم جامعه نسبت به سیاستهای دولت واکنشی نشان نمیدهد میتوانیم آن را به معنای حمایت از دولت و سیاستهایش تلقی کنیم.
من اتفاقا قایل به سکوتشان نیستم و معتقدم به ضرورت اظهارنظر جامعه هستم. اتفاقا اگر خاطرتان باشد خود آقای دکتر روحانی هم چند باری از این نظر نخبگان را مورد نقد قرار دادند و...
خب آقای روحانی از نخبگان خواست که در مورد سیاستهای دولت موضعگیری و از این جهت دولت را تقویت کنند. شما هم الان بر ضرورت این کار توسط نخبگان تاکید میکنید. در واقع شما اینجا از «باید» صحبت میکنید اما سوال من در مورد «است» بود. یعنی آن واقعیتی که وجود دارد این است که جامعه تنها با سکوت خود از سیاستهای دولت حمایت میکند.
خب چون شما در سوالات قبلی خودتان پرسیده بودید که بدنه اجتماعی دولت چه کاری میتواند انجام بدهد من این را عرض کردم و معتقدم بدنه اجتماعی دولت از این طریق میتواند نقش خودش را در پیشبرد پروژههای دولت در عرصههای گوناگون نشان بدهد. بنابراین انتظار از جامعه در این زمینه سکوت نیست و اتفاقا ضرورت کنشگری فعال آن بسیار مهم به نظر میرسد. حمایتهای اجتماعی از دولت در واقع زنده نگه داشتن خواستههایی است که در انتخابات مطرح شده و همچنین تلاشی برای محقق شدن آنهاست. یک مسالهیی که در علم ارتباطات مطرح است اینکه گفته میشود نهادهای مدنی، رسانهها، نخبگان اجتماعی و گروههای مرجع معمولا در بزنگاههای حساس نظیر انتخابات نشان میدهند که چه چیزی را میخواهند. اما وقتی یک دولت مستقر تشکیل میشود و مدتی هم میگذرد و ضعفها و استعدادهای آن مشخص میشود، آن سیاست اعتدالی و رویکرد اصلاحطلبانه اقتضا میکند که بتوانند چگونگی تحقق مطالبات خودشان را پیدا کنند. یعنی تنها به دنبال طرح خواستههایشان نباشند بلکه بتوانند برای چگونگی تحقق آنها نیز روشهایی را ارائه بدهند. اتفاقا علت اینکه در کشور ما آن صدای بلند معمولا در انتخابات
شنیده میشود به ضعف نهادهای مدنی در ایام ما بین انتخابات برمیگردد یعنی نهادهای مدنی، شبکههای اجتماعی و جریانهای سیاسی غیر از روزهای انتخابات واقعا نهادهای ضعیفی هستند. چون ضعیفاند و توجه بسیار کمی در شرایط عادی به آنها میشود تنها در موعد انتخابات است که آنها میتوانند تا حدی نقش خودشان را ایفا کنند که از آن جمله صدای خواستههای مردم هم شنیده میشود. اما خب خواستههای جامعه در غیر از ایام انتخابات هم وجود دارد اما وقتی زمینه بروز افکار عمومی وجود ندارد، رسانههای مستقل کم هستند و به دلیل شرایط حاکم بر آنها نمیتوانند آنطور که باید نقش خودشان را ایفا کنند و از آن طرف صدای برخی رسانههای خاص بلندتر است؛ طبیعی است که صدای گروههای اجتماعی شنیده نشود.
عامل این وضعیت را چه میدانید؟
عوامل این وضعیت را از سویی ضعف نهادهای مدنی و از سوی دیگر قوت و قدرت نهادهای بالادستی خود دولت میدانم. وقتی حس دولتداری، احساس امنیت و امید به آینده ضعیف باشد طبیعی است که گروههای مختلف جامعه کمتر میتوانند به میدان بیایند و ترجیح میدهند صبر پیش گیرند و دنباله کار خویش گیرند چراکه برای طرح مطالبات خود هزینه سنگینی را متصور هستند.