جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

مرتضی جوادی آملی: افراط و تفریط مبنای به وجود آمدن ادیان لیبرالیستی و داعشی است

کد خبر: ۵۱۴۷۴
مرتضی جوادی آملی: افراط و تفریط مبنای به وجود آمدن ادیان لیبرالیستی و داعشی است

پژوهشگر و استاد حوزه علمیه قم، فاصله دین که از زمان پیامبر (ص) جاری می شود تا به ذهن بشر عادی می رسد را بسیار آسیب پذیر دانست و اظهار کرد: آن چیزی که فرودگاه اصلی دین است و آن ظرفی که بناست حقیقت دین در آن پیاده شود و به سایر مجاری وجودی انسان توزیع شود عقل است ولکن امروزه خصلت های نفسانی، عواطف و احساسات اشخاص است که دین را تلقی می کند و این باعث می شود عده ای دین را با حالت تفریط و عده ای دین را در حال افراط تلقی کنند.
به گزارش جماران به نقل از شفقنا ، حجت الاسلام والمسلمین دکتر مرتضی جوادی آملی در گفت و گو با خبرنگار شفقنا (پایگاه بین المللی همکاری های خبری شیعه) گفت: پرداختن به مسایل عمده فرهنگی و دینی جامعه از عمده ترین وظایف و رسالت های نهادهای فرهنگی و رسانه ای است و عمده ترین امری که در این مساله دخیل بوده مساله دین است. دین گوهری دارد و عناصری در آن نهفته شده است که قدرت زاست و موجب ازدیاد و افزایش روحیات و خصلت های دنیاگرایانه و آخرت گرایانه می شود و طبیعی است که اهرم قوی تری را در اختیار دارد اما درخصوص این مساله که دین برای سعادت انسان است و انسان ها در سایه دین می توانند زندگی بهتر، راحت تر و مناسب تری را برای خود ایجاد کنند هیچ شکی در آن نیست البته اگر دین، دین الهی باشد چون ادیان بشری هرگز نمی توانند سعادت آفرین باشند یا زندگی بهتر را برای انسان ترسم کنند زیرا انسان ها به مصالح و مفاسد آشنا نیستند و اگر همه انسان ها پشت به پشت هم دهند و بخواهند راه صحیحی که آنها را به سعادت برساند و در دنیا و آخرت از هر خوف و حزنی نجات دهد پیدا کنند، امکان ندارد زیرا انسان یک حقیقت پیچیده و فوق العاده غیر قابل شناخت است و از یک سو به ساحت الهی وابسته است و از سوی دیگر به عمق طبیعت گره خورده است.
او در ادامه افزود: خدا در قرآن می فرماید «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِینَ» «به تحقیق ما انسان را با بهترین نظام خلق کردیم سپس او را به پست ترین مراحل برگرداندیم» یک موجودی با این گستردگی و عمق هرگز برای بشر عادی قابل شناخت نیست تا بتواند برنامه ای را برای سعادت انسان ها طراحی کند بنابراین نمی توان به ادیان بشری تکیه کرد البته بشر می تواند آیین ها و مقرراتی را در سایه ادیان الهی تنظیم کند که بر اساس اصول قواعد و چارچوب های اصلی ادیان الهی نخبگان و نوابغی در خصوص نگاه داشت این دین یا تنوع بخشی به حوزه اجرایی دین داشته باشند اما مساله مهم امری است که متاسفانه به او توجه نمی شود مساله اول این است که انسان در فهم دین تا چه حدی موفق بوده است؟ این دین تا زمانی که در قلب و وجود پیامبر و سفیر الهی است دین سالم و دست نخورده ای است، منزه و بدون خطاست اما همین که به ذهن و نفس بشر وارد شود رنگ می گیرد و طبعأ از آن خلوص و پاکی به در می آید و شائبه پیدا می کند. هنر فهم دین آن گونه که خدای عالم اراده کرده است برای بشر از آن ظرایف فوق العاده ای برخوردار است که به راحتی به دست نمی آید.
استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: فاصله دین بین آنچه که از زمان پیامبر (ص) یا معصوم جاری می شود تا به آن جا که به ذهن بشر عادی می رسد بسیار آسیب پذیر است و جریانات فردی و اجتماعی در این فاصله و میان این دو جریان نقش آفرینی فراوانی را انجام می دهند. خدای عالم می فرماید "این دین مستقیم است اما در مقام تلقی این دین کج فهمی و امور عدیده ای نقش دارد". نکته مهم در این قسمت این است که آیا دینی که فهم شده به درستی فهم شده است یا نه و نکته دوم در حوزه تربیت دینی است که تربیت دینی بعد از بحث آموزش قرار می گیرد. این تعبیر آیت الله جوادی آملی است که می فرماید "تنظیم و ترتیب مقدم است گرچه آموزش مقدمه است". در بخش اول که فهم دینی است باید تلاش جدی صورت بپذیرد تا فهم درستی برای انسان حاصل شود اما در بخش دوم که تربیت است در واقع بحث نسبت بین اعمال، گفتار و رفتار با آن آموزه های آموخته شده از ناحیه دین است، اینجا بحث تربیت پیش می آید که عده ای که این مسیر تربیتی را درست طی نکرده اند چه بسا فهم درستی هم داشته باشند اما نسبت بین عمل و علم به جهت بسیاری از مسایل فردی و اجتماعی ممکن است آسیب ببیند به هر حال به جریانات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی به شدت آسیب می زند. افراد بسیاری هستند که فهم دینی مناسبی دارند اما در مقام عمل با نوعی از مناسبات و رفتارها همراه می شوند که اصلا با اعتقادات، باورها و شناخت های قبلی آنها سازگار نیست بنابراین در هر دو حوزه تربیت و پرورش امر دینی باید یک کار اساسی انجام شود.
جوادی آملی، عقل را معیار موثر در فهم دین دانست و اظهار کرد: تنها معیاری که در فهم دین موثر است و باید از او استفاده شود تعقل و تفکر صحیح است طبق احادیث نورانی که از اهل بیت به ما رسیده است "لا دِینَ لِمَن لا عَقلَ له" آن کسی که با تعقل و اندیشه صحیح دین را نمی گیرد و در مقام تلقی دین، تنها معیار و ملاک انسانی و اداری را مد نظر قرار نمی دهد طبعا آن دین هم دین استواری نخواهد بود و امروزه آن ظرفی در بشر که دین را تلقی می کند ظرف عقلانیت نیست بلکه ظرف ظن و گمان یا ظرف هوی و هوس است که به تعبیر قرآن" اِنْ یَتَّبِعوُنَ اِلاَّ الظَّنَّ وَ اِنْ هُمْ اِلاَّ یَخْرُصُونَ " در واقع این دو امر را منشا تلقی افرادی که می خواهند دینی را برای خود ترسیم کنند می داند. در حوزه عقل نظری به جای اینکه عقل به کار بیاید ظن و گمان به کار می آید و در حوزه عقل عملی جای تبعیت از عقل نظری همانا هوی و هوس به کار می آید که این آیه ناظر به دو بخش عقل نظری و عقل عملی است." ان تتبعون الا الظن" در حوزه عقل نظری است و "ان انتم الا یخرصون" در حوزه عقل عملی است بنابراین چیزی که امروزه باعث شده است که ادیان این گونه وسعت پیدا کنند و به اصطلاح از دین لیبرالیستی تا دین داعشی مطرح شود برای این است که آن چیزی که فرودگاه اصلی دین است و آن ظرفی که بناست حقیقت دین در آن پیاده شود و به سایر مجاری وجودی انسان اعم از مجاری ادراکی و تحریکی توزیع شود، عقل است. ولکن امروزه خصلت های نفسانی، عواطف و احساسات اشخاص است که دین را تلقی می کند و این باعث می شود عده ای دین را با حالت تفریط و عده ای دین را در حال افراط تلقی کنند.
او افراط و تفریط را مبنای به وجود آمدن ادیان لیبرالیستی و داعشی دانست و افزود: هیچ کدام از اینها عقل نیست بلکه یا گمان و ظن یا هوای نفس است. حتی در عصر خود پیامبر(ص) عده ای به پیامبر گفتند که ما به تو و آنچه انبیای پیش از تو آوردند ایمان آوردیم اما پیامبر از جانب خدا به آنها فرمود این گمان شماست چطور شما به پیامبر و انبیای پیشین ایمان آوردید در حالی که به حاکم های طاغوت سر سپرده هستید؟ در حالی که از جانب خود پیامبر و همچنین انبیای پیشین امر شده است که به طاغوت کفر بورزید زیرا جریاناتی هستند که شیطان آنها را زعامت می کند و رهبری آنها با شیطان است. آن جایی که مبداء ترقی دین است همان عقلانیت و تفکر صحیح عقلانی است که اختصاص به جوامع امروزی ندارد در دوره های قبل هم هر از گاهی این فضاها وجود داشته است اما الان که فضای توجه به دین جهانی شده است این گونه از مسایل هم بیشتر خود را نشان می دهد بنابراین ادیان لیبرالیستی تا داعشی چون در بستر ظن و گمان شکل می گیرد یا در بستر هوی و هوس ساخته می شوند هیچ کدام دین نیستند. من از دعایی استفاده می کنم که برای روز سی ام ماه رمضان است و یکی از بهترین دعاهای این ماه است که می فرماید «خدایا دین ما به گونه ای محکم باشد که فروعش در اصولش ریشه داشته باشد». ادیانی که امروزه در جوامع به صورت قارچی سبز می شوند دین نازل هستند نه دین منزل دین منزل دینی است که ریشه و اساس داشته باشد و استوار باشد. دین های احساساتی دین هایی که بر مبنای روحیات افراد، خصلت های قومی قبیله ای نژادی و ویژگی های اقلیمی شکل می گیرد قطعا اینها دین نیست چراکه با احساسات و عواطف تلفیق شده است نه اینکه در عقلانیت صحیح و معتبر شکل گرفته باشد.
جوادی آملی در ادامه افزود: بنابراین اینکه دین چگونه فهم شود مهم است امام علی فرمود کمک دین را باید از افرادی بگیرید که به عنوان عالم ربانی هستند و عالم ربانی کسی است که ارتباط او با خدا در حوزه نظر، عمل و اخلاق ارتباط عمیق و وثیقی باشد. افرادی که معلوم نیست چه سابقه ای دارند و کجا رشد کردند و چگونه در بین مردم اینگونه شهره شده اند متاسفانه الان به عنوان زعیم و سرآمد دینمداران قرار دارند. امام علی فرمود « أیْن تذْهبُ بکُمُ الْمذاهبُ » ای مردم این مذهب های مختلف این ادیان مختلفی که به وجود می آید شما را به کجا می برد؟ چرا از عالمان ربانی خود استفاده نمی کنید بنابراین این مساله مهم است که دین را در حوزه آموزش و تربیت از چه کسانی و چطور فرا می گیریم. بحث اجتماعی در حوزه تربیت، نقش اساسی دارد حتی ممکن است تربیت خانوادگی هم درست باشد اما تربیت خانوادگی می تواند در حد محدود اثر داشته باشد اما تربیت های کلان اجتماعی تاثیر زیادی دارد وقتی مردم به جامعه می آیند و در عرصه سیاست، اجتماع و فرهنگ ناهنجاری های سیاسی و اقتصادی را می بینند نگرانی هایی برای آنها ایجاد می شود که این نگرانی ها خود منشاء یک نوع تفکر ناصواب نسبت به دین می شود.
استاد حوزه علمیه قم بیان کرد: ما باید بدانیم که این علم است که قدرت ایجاد می کند نه اینکه قدرت، علم ایجاد کند. امروزه در برخی از جوامع حتی در کشور ما هم ممکن است این چنین مساله ای فرض شود که این قدرت است که دین و فرهنگ ایجاد می کند در حالی که دین، قدرت و شرایط حاکمیت را ایجاد می کند. اگر منشاء قدرت، علم باشد جامعه وضع بسیار بسامانی خواهد داشت قدرت هم همواره باید تابع علم باشد قدرت خدای عالم هم که به هر چیزی حاضر است از علم الهام می گیرد گرچه اینها در مقام نظر مانند هم هستند اما در مقام عمل قدرت تابعی از توابع علم است اما اگر کسی قدرتی مالی، سیاسی، اجتماعی داشت که بخواهد بر اساس قدرت، فرهنگ و دین ایجاد کند خب این طبیعی است که باعث ناهنجاری جوامع خواهد شد. باید متوجه این نکته باشیم که شاید شرایط اقتصادی و سیاسی برای سیاستمداران ظرفیتی داشته باشد که بتوانند تحمل کنند اما جوان تر ها و کسانی که علاقه و حب خاصی نسبت به گرایشات دینی دارند وقتی این جریانات را مشاهده می کنند نمی توانند تحمل کنند و حق هم با آنهاست طبعا خودشان یک سلسله راه ها، مذاهب و جریاناتی را ایجاد می کنند و حتی اگر قدرت این را نداشته باشند که اظهار کنند و بتوانند اعتراضشان را نشان دهند درون خودشان راه های کج و مسیر ناصوابی را طی می کنند و اینکه گاهی می بینیم مذاهب دیگر را اتخاذ می کنند بر اساس همین است که جریانات ناصوابی که در حوزه های مختلف شکل می گیرد همه شکننده است.
او درباره چند صدایی کردن جوامع برای ابراز نظرات تمام اقشار جامعه گفت: اینکه ما جامعه را بتوانیم چند صدایی کنیم بسیار فرصت خوبی است اما جامعه چند صدایی در عین حالی که یک امتیاز است آسیب پذیری کمی هم ندارد چون قدرت تشخیص اینکه چه صدایی صدای حق است کار آسانی نیست. خدا در قرآن می فرماید «خوب است که نظرات و آرا شنیده شود اما آن دسته از افرادی که قدرت تشخیص این معنا را دارند تا بتوانند قول و نظر احسنت را بر دیگری ترجیح دهد هم باید باشند». ناظران و شاهدانی باید باشند که حق را شناخته و راهنمایی کنند اینکه کثرت صوت ها و نظرات باشد وسعت دید ایجاد می کند اما وسعت دید برای انسانی که قدرت تشخیص آن قول احسنت را نداشته باشد خود این راهزن است به جای اینکه راهنما باشد. بنابراین اگر ما نتوانیم معیاری را ایجاد کنیم که آن معیار مسیر احسنت و راه ثواب را نشان دهد چه بسا ایجاد بسترهای چند صدایی نقش موثری را در تعابیر و رشد جامعه ایجاد نمی کند بلکه جامعه را متورم می کند نه اینکه رشد دهد و در مسیر تعالی و شکوفایی افراد جامعه بتواند گام بردارد.
جوادی آملی در رابطه با ارایه الگوی دینی مناسب به جامعه عنوان کرد: باید گفت الگوها معمولا آن بخش متغیر دین هستند که مبتنی بر بخش ثابت دین باید شکل بگیرند مثلا ممکن است در یک جامعه شرقی الگویی که تولید می شود به ذائقه جامعه غربی خوب و خوشایند نباشد بنابراین کارشناسان دینی با توجه به شناخت اقلیمی شناخت منطقه فکری و فرهنگی تاریخ و زمان این امر را باید لحاظ کنند که متن بر آن امور ثابت، امور متغیر را بسازد. اینکه امام ره گفت «زمان و مکان در اجتهاد نقش و تاثیر دارد» بنابراین دین هرگز به عنوان اینکه مدلی را برای جامعه ای ترسیم کند اینگونه اقدام نکرده است در واقع این کار به خود بشر واگذار شده است و مجتهدان و کارشناسانی که مبتنی بر آن اصول قواعد و ارزش ها الگوهایی را ترسیم کنند حتی ممکن است در یک منطقه جغرافیایی و اقلیمی در دو زمان دو الگوی دینی ارایه شود که اصول ثابت آن به جای خود محفوظ اما امور متغیرش که در این الگوها معمولا به کار گرفته شود مبتنی بر آن امور ثابت شکل می گیرد.
او در پایان خاطر نشان کرد: بنابراین ممکن است در جامعه ای به خاطر ضعف فرهنگی یک الگویی قرار داده شود تا بتواند زودتر جامعه را رشد دهد ولی اگر آن الگو در یک جامعه پیشرفته باشد شاید به این صورت جواب ندهد این هم قابل توجه است که باید دقت بیشتری شود در خصوص اینکه ما می توانیم الگویی را ایجاد کنیم یا نه؟ و آخرین مساله رسانه ها در ساخت الگو تاثیر جدی دارند حکومت ها در ساخت این الگوها نقش اساسی دارند و اگر حکومت ها کوچک شوند و مردم بزرگ شوند جامعه بزرگ می شود یعنی حکومتی پیشرفته و تعالی یافته است که مردمش تعالی یافته باشند حکومت هر چه بزرگ تر باشد هر چه به لحاظ مالی توانمندتر باشد ولی مردمانشان فقیرتر باشند، آن حکومت، حکومت فقیری است. ثروت یک جامعه خواه علمی، فرهنگی و اجتماعی باید در اختیار همگان باشد اگر ثروت و قدرت در یک جا متمرکز باشد بدون شک آفت می آورد و دولت و حکومتی مقتدر است که جامعه اش مقتدر باشد دولت و حکومتی ثروتمند است که جامعه اش ثروتمند باشد اگر بخشی از جامعه ما زیر خط فقر زندگی کنند اما دولت و حکومت در یک قدرت اقتصادی باشد این هرگز قدرت حقیقی محسوب نمی شود هرچه دولت ها و قدرت ها کوچک تر و قدرت های مردمی توسعه یافته باشد شکل این الگو برای یک جامعه دینی که به عنوان یک الگوی رفتاری است، مناسب تر خواهد بود.

انتهای پیام

دیدگاه شما