در هجدهمین روز از ماه جولای شاهد تمدید چهار ماهه برنامه اقدام مشترک در وین بودیم. آیا این تمدید و نه توافق را میتوان به شکستی در مذاکرات ایران با 1+5 تعبیر کرد؟
به هیچوجه نمیتوان این تمدید را به شکست تعبیر کرد. یک توافق جامع همواره با جزییاتی درهم آمیخته است که کار بسیار زیادی را میطلبد. شاید بهتر باشد به یاد بیاوریم که توافق هستهیی دقیقا چه معنایی دارد: در سایه این توافق قرار است به اختلاف در خصوص مسائلی پایان داده شود که به مدت 10 سال تمام اعضای حاضر در این مذاکرات را درگیر خود کرده بود و البته که رسیدن به توافقی که امضای آن حس رضایت را در تمام طرفهای ماجرا ایجاد کند، کار آسانی نیست. برنامه اقدام مشترک در حقیقت ابزار موقتی برای ادامه مذاکره بود که در آن به بسیاری از نگرانیهای غرب پاسخی داده نشده بود. قرار بود در سایه برنامه اقدام مشترک فرصتی مهیا شود تا طرفین به توافق جامع دسترسی پیدا کنند. در حالی که ممکن است عدم رسیدن به توافق نهایی طرفین در بازه زمانی شش ماهه تا حدی ناامیدکننده باشد اما ذات این حقیقت که هم ایران و هم 1+5 با تمدید مذاکرات موافق بودند نشان میدهد که طرفین به این حس مشترک رسیدهاند که در سایه پیشرفتهای صورت گرفته میتوان به توافق جامع دست یافت.
به نظر میرسید حضور حسن روحانی در راس قوه مجریه در ایران و همراهی محمدجواد ظریف با او در وزارت امور خارجه ایران، فضایی را به وجود آورد که نه تنها اروپاییها که امریکا هم به این دولت به چشم فرصت برای کنار گذاشتن اختلافها نگاه کنند. به نظر شما با گذشت بیش از یک سال از عمر دولت تدبیر و امید و تمدید مذاکرات هستهیی میتوان اینگونه نتیجهگیری کرد که خطوط قرمز ثابت تهران در بحث هستهیی تعامل با هر دولتی در این خصوص را سخت کرده است؟
من چنین فکری نمیکنم. مشخص نیست که دقیقا خطوط قرمز ایران یا ایالات متحده چیست و این خطوط قرمز تنها در پایان مذاکرات - چه توافقی حاصل شود و چه به نتیجهیی نرسند- علنی خواهند شد. البته ایرانیها به مدد دکتر ظریف دست به ابتکارهای جالبی زدهاند که در سایه آن تهران در حالی که به احیا و حفظ حقوق خود به عنوان مثال حق غنیسازی پایبند است، به دغدغهها و نگرانیهای غرب هم پاسخ میدهد. به نظر من غربیها مذاکره با ایران در سایه دولت روحانی را بسیار صریحتر، مستقیمتر و کمتر فرسایشی و ناامیدکننده در مقایسه با مذاکره با دولت قبلی میدانند. باید منتظر ماند و دید که آیا میتوان با خلق ابتکارهای جدید بر خلأ های باقی مانده پل زد اما بدون در نظر گرفتن پاسخ به این پرسش که آیا پایان دادن به این اختلافها ممکن است یا خیر، من فکر میکنم که دولتهای غربی، روسیه و چین دولت امروز ایران را همتای منطقیتری برای خود میدانند و همین مساله میتواند بر روابط دوجانبه و چندجانبه فرای بحث مذاکرات هستهیی تاثیرگذار باشد.
به نظر میرسد ایران همچنان بر رعایت خطوط قرمزی که از ابتدای مذاکرات تاکید کرده بود اصرار دارد، به نظر شما در حال حاضر خطوط قرمز ایران از منظر فنی در بحث هستهیی چه مواردی را شامل میشود؟
هیچکس پاسخ دقیق به این پرسش را نمیداند. به نظر میرسد خطوط قرمزی در خصوص ظرفیت غنیسازی ایران در دوره زمانی که باید مورد توافق دو طرف قرار گیرد، وجود دارد. البته مدت زمان این دوره زمانی هم اصلیترین اختلافی است که طرفین باید بر آن غلبه کنند. با اینهمه به این نکته توجه داشته باشید که اگر تمام طرفین درگیر در مذاکرات اعتقاد داشتند که خطوط قرمز کاملا ثابت و غیرقابل تغییر هستند، دست به تمدید مذاکرات نمیزدند.
آیا ایران برای رسیدن به توافق مجبور به تعدیل برخی مواضع هستهیی خود نیست؟
قطعا همین گونه است. امریکا هم باید دست به تعدیل برخی مواضع خود بزند. من نام امریکا را از میان شش کشور مقابل ایران در مذاکرات به زبان میآورم
چرا که به نظر من امریکا و شاید هم فرانسه بیشترین میزان مخالفتها با موضع ایران در مذاکرات هستهیی را دارند.
خطوط قرمز 1+5 به خصوص امریکا در مباحث فنی هستهیی چه مسائلی را شامل میشود؟
به نظر میرسد اصلیترین خط قرمز امریکاییها «زمان گریز هستهیی» است. این بحث مستقیما با تعداد سانتریفیوژهایی در ارتباط است که ایران در بازه زمانی مورد توافق با غرب مبنای استفاده از آنها را دارد. دانشمندان و تحلیلگران هستهیی بسیاری در مقالههای خود تاکید کردهاند که زمان گریز هستهیی ایران باید افزایش یابد. این زمان در حال حاضر دو ماه است و غرب قصد دارد در جریان مذاکرات آن را به دو سال افزایش دهد. کنگره اصرار دارد که در سایه هیچ توافقی نباید معادلات به گونهیی پیش برود که ایران زمان کمتری برای گریز هستهیی در اختیار داشته باشد و میدانیم که کنگره بسیار بیشتر از دولت امریکا به توافقی که قرار است با ایران حاصل شود، شک دارد. بنابراین اگر ایران بتواند زمان گریز هستهیی خود را به زمان مدنظر تکنیسینهای هستهیی امریکایی که در تیم مذاکراتی واشنگتن هم حضور دارند، نزدیک کند، خط قرمز درخصوص تعداد دقیق سانتریفیوژها از میان خواهد رفت.
ما شاهد بودیم که 1+5 عملا در برنامه اقدام مشترک از غنیسازی صفر در ایران عبور کرده و به نوعی حق غنیسازی ایران در خاک خود را به رسمیت شناخت. به نظر شما امریکاییها برای برداشتن گام نهایی چه امتیاز ویژه دیگری در اختیار دارند که میتوانند با استفاده از آن ایران را راضی کنند؟
مطمئن نیستم که نه امتیازی که ایران میتواند روکند و نه امتیازی که غربیها خواهند داد، مشخص باشد. با اینهمه فکر میکنم که هر دو طرف میدانند که باید برای رسیدن به توافق، به نوعی امتیازدهیهای خاص روی آورند.
بحث لغو تحریمهای ایران در ایالات متحده امریکا براساس قوانین موجود چگونه خواهد بود؟ اخیرا وندیشرمن تاکید کرده که لغو تحریمها در دستور کار نیست و امریکا به معلق کردن این تحریمها فکر میکند.
این مساله حقیقت دارد که بسیاری از تحریمها را نمیتوان بدون مجوز کنگره لغو کرد اما رییسجمهور قدرت اجرایی برای از میان برداشتن برخی از این تحریمها را دارد. فرض کنیم که این قرارداد باید به مدت 10 سال میان ایران و 1+5 امضا شود. در این بازه زمانی اگر ایران به تعهدات داده شده پایبند باشد، تحریمها معلق باقی خواهند ماند و پس از این بازه زمانی ایران به شکل تمام و کمال تعهدات خود را به جا آورده و به سمت تکنولوژی تسلیحات هستهیی هم حرکت نکند، کنگره برای برداشتن کامل تمام تحریمها راضی خواهد شد. در شرایطی که کنگره هم رضایت به لغو این تحریمها ندهد، تحریمها از کارآیی کمتری برخوردار خواهد بود چرا که کمتر کشوری با امریکا در این خصوص همکاری خواهند کرد. در صورت وفای به عهد ایران و اصرار امریکا بر ادامه تحریمها، این امریکا است که به عنوان طرف غیرمنطقی این داستان و طرفی که قرارداد را زیرپا گذاشته است، مطرح خواهد شد.
ایران در چند سال اخیر مورد شدیدترین تحریمهای یکجانبه و همهجانبه از سوی امریکا و شورای امنیت سازمان ملل قرار گرفته است. این در حالی است که برخی تندروهای امریکایی تاکید دارند که ایران به دلیل آنچه آنها نقض حقوق بشر توسط تهران میخوانند باید همچنان در لیست تحریم باقی بماند. آیا تحریمهای هستهیی از سایر تحریمهایی که ایران متحمل شده قابل تفکیک است؟
ظاهرا قابل تفکیک هستند. تحریمهای سازمان ملل بهراحتی قابل برداشته شدن هستند و تحریمهای ایالات متحده که مرتبط با مسائل غیرهستهیی است هم مسالهیی است که باید جدا از مذاکرات هستهیی به آن پرداخته شود.
از ابتدای مذاکرات تا به امروز همواره این جمله معروف اسراییلیها در بسیاری از تحلیلها به چشم خورده که توافق نکردن با تهران بهتر از توافق بد با این کشور است. مشخصههای یک توافق بد از منظر امریکاییها چیست؟
این عبارت از ابتدا هم بسیار احمقانه بود چرا که در سایه هیچ توافقی ایران به سمت تسلیحاتی شدن برنامه هستهیی خود پیش نخواهد رفت و امریکا و رژیم صهیونیستی هم یا باید این مساله را بپذیرند یا به قول خود که تمام گزینهها روی میز است عمل کنند.
هیچ کدام از این سناریوها نمیتواند بهتر از این باشد که در سایه یک توافق برنامه هستهیی ایران مورد نظارت مستقیم و محدودیت قرار بگیرد. از نظر امریکاییها، توافق بد، توافقی است که در سایه آن ایران فرصت ساخت بمب را داشته باشد. این گزینه همواره از منظر تکنولوژی هستهیی برای ایران وجود دارد و بهنظر من دولت امریکا به این تشخیص رسیده است که به محض آنکه سوخت هستهیی در خاک ایران تولید شود، احتمال تسلیحاتی شدن وجود دارد. بنابراین توافق بد میتواند از نظر اسراییلیها و تندروهای امریکایی هر چیزی باشد اما توافق بد از منظر دولت آمریکا آن توافقی است که برنامه هستهیی ایران را بهاندازهیی محدود نکند که بتواند مانع از دستیابی آن به بمب اتمی در کوتاهمدت شود.
در جریان ششمین دور از مذاکرات هستهیی در وین شاهد بودیم که ظریف برای کاستن از نگرانیهای غرب طرح فنی خوبی را در خصوص فعالیتهای هستهیی ایران در گفتوگو با نیویورک تایمز مطرح کرد. ویژگیهای این طرح از نظر شما چیست و آیا توجه 1+5 را به عنوان یک نقشه راه به خود جلب کرده است؟
قطعا این مساله مورد استقبال قرار گرفته است اما طرح ظریف تاکنون توسط گروه 1+5 و در فضای حاکم بر مذاکرات شنیده شده است. بر اساس این طرح، تعداد سانتریفیوژهای ایران در سطح فعلی باقی میماند اما هر سوخت تولیدی به شکلی درخواهد آمد که قابلیت استفاده از آن در تولید تسلیحات هستهیی وجود نداشته باشد. این طرح به نوعی فریز کردن برنامه غنیسازی اورانیوم در مکانهایی است که زندهکننده نگرانیها در خصوص زمان گریز هستهیی ایران هستند. اگر سوخت تولیدی به شکلی درآید که قابلیت بازگردانده شدن به مادهیی در تولید تسلیحات هستهیی را نداشته باشد، در اینصورت زمان گریز هستهیی عملا افزایش یافته است. من نمیدانم که میتوانیم این طرح را نوعی نقشه راه برای مذاکرات بخوانیم یا خیر؟ اما ما در حال حاضر دو چیز را میدانیم: گروه 1+ 5 نتوانسته است این طرح را همانگونه که وجود دارد بپذیرد و دوم هم این حقیقت که ایران به اندازهیی جدیت در مذاکرات و تلاش برای پایان دادن به اختلافها از خود نشان داده که غرب به این نتیجه رسیده که تمدید مذاکرات گامی مثبت است.
ایران همواره تاکید داشته که در جریان مذاکرات هستهیی در خصوص فعالیتهای موشکی خود صحبتی به میان نخواهد آورد و این در حالی است که وندی شرمن اخیرا تاکید کرده بود که در این خصوص هم با تهران صحبتهایی خواهد شد. به نظر شما این پرونده تا چه اندازه نقش چالشی جدی در پیشرفت مذاکرات را بازی میکند و تا چه اندازه آنچه اینهورن از آن به عنوان ضرورت مذاکره درخصوص برنامه موشکی ایران در حاشیه مذاکرات هستهیی نام میبرد، عملی است؟
من فکر نمیکنم که در نهایت برنامه موشکی به توافق هستهیی گره بخورد. فکر نمیکنم که اگر امریکا اصرار کند که این مساله به مذاکرات مرتبط شود، هیچکس به این قطعیت برسد که مذاکره در سه ماه ممکن است. شاید ارجاعهایی به برنامه موشکی داده شود اما من نمیدانم که چگونه میتوان برنامه موشکی را در قالب یک توافق هستهیی جامع گنجاند. اگر کسی خواهان به نتیجه رسیدن مذاکرات تا 24 نوامبر است نباید تصور کند با وارد کردن این مساله به مذاکرات هستهیی میتواند کاری از پیش ببرد. در امریکا هستند کسانی که گمان میکنند نهتنها مساله موشکها که آنچه آنها دفاع ایران از برخی گروههای تروریستی میخوانند و بحث ادعاهای آنها در خصوص نقض حقوق بشر توسط ایران هم باید در زمره توافق جامع قرار بگیرد. علاوه بر این کسانی هم هستند که میگویند تا زمانی که ایران به فعالیتهای هستهیی خود در گذشته اعتراف نکرده است نباید هیچگونه توافقنامهیی با این کشور به امضا برسد. با این همه من فکر میکنم که دولت در حال حرکت به جلو است و به خوبی میداند که این قبیل جزییات نمیتواند بخشی از توافقنامه جامع هستهیی باشد و اگر اصراری در این خصوص صورت بگیرد بیشک توافقی شکل نخواهد گرفت. تبعات شکست در مذاکرات برای تمام طرفین دخیل در آن بهخصوص با توجه به وضعیت بیثباتی که در منطقه جاری است، خطرناک خواهد بود.
منبع: اعتماد