عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفت: وقتی نگاه به نظریهپردازی ضد تاریخی میشود، علم پدیده سیاسی، سکولار و رقیب کسانی که از حوزه یا سنت و سازمانهایی اداری و ایدئولوژیک آمدهاند میشود و کرسی نظریهپردازی معطوف به کسانی که خارج از محیط علم و آکادمی آمدهاند خواهد شد.
به گزارش جماران به نقل از پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دومین جلسه نقد و بررسی کرسیهای نظریهپردازی با حضور دکتر تقی آزاد ارمکی، استاد گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران برگزار شد.
در ابتدای این نشست دکتر حسین ابراهیمآبادی، رئیس پژوهشکده، درباره دلیل و نحوه شکلگیری این نشست گفت: بحثهای مربوط به کرسیهای نظریهپردازی زیاد و فراوان بوده است اما در آنها باید اصلاح و ارتقا صورت گیرد. از آنجایی که این بحثها مورد توجه مدیران و فعالان فرهنگی و دانشگاهی بوده و هست، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی این کار را با همکاری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه شروع کرده است. این نشستها به شکل طرح بحث و گفتوگو دنبال و گزارش آنها منتشر میشود و با تفاهم مراکز یاد شده و مدیران وزارت علوم پیگیری خواهد شد.
وی با بیان آن که از این طریق به دنبال نظریهپردازی نیستیم افزود: در چند جلسه میخواهیم به چارچوب یا راهبردی برسیم و آن را به دانشگاهها گزارش بدهیم و کمک کنیم که کرسیهای نظریهپردازی توسعه یابند و به آنها الگویی بدهیم تا تفکر انتقادی و گفتوگوی انتقادی در دانشگاهها گسترش یابد.
در ادامه، دکتر تقی آزاد به چگونگی شکلگیری نظریهپردازی در جامعهشناسی آمریکا پرداخت و گفت: موج نظریهپردازی بین سالهای 1980 تا 1995 در میان جامعهشناسان آمریکایی گسترده شد. در این دوره ریتزر از مهمترین افراد در حوزه نظریهپردازی جامعه شناسی است اما از سال 1994 بحثهای نظریهپردازی در میان جامعهشناسان آمریکایی رو به افول گذاشت. به طور خاص نقش فضای آکادمی در این زمینه جالب توجه است. در نتیجه ما شاهدیم موضوع نظریهپردازی هم در میان جامعهشناسان آمریکایی به حاشیه رفته و موضوع به روزی در دنیا نیست. پس به لحاظ تاریخی این موضوع در دنیا اولویت ندارد. اما در ایران قصد بر آن است که به صورت اداری و رسمی به آن پرداخته شود. اشکالی در طرح نظریهپردازی در ایران نیست، ولی باید مجموعهای از الزامها رعایت شود تا حاصل کار نتیجه بخش باشد. یکی از اصلیترین آنها مساله محور بودن است.
وی ویژگی مهم روش تحقیق در فضای آکادمیک دنیا را مسالهای بررسی کردن موضوع دانست و خاطر نشان کرد: با تمرکز همه جانبه بر مسائل مطرح شده و کار جمعی و متراکم، بعد از مدتی محققان و صاحب نظران به سرعت از آن مساله خارج میشوند و به بحث اصلی همان علم باز میگردند.
آزاد افزود: دومین الزام در نظریه پردازی تمرکز بر مسائل بنیادی و اساسی در جامعه و کشور است.اگر آزاداندیشی و کرسی آن اتفاق بیفتد باید به موضوعهای اساسی و بنیادی کشور بپردازیم. در این صورت، باید درباره موضوعهای اساسی به توافق برسیم، جمیع آرا و نظرات مطرح شده را احصا کنیم و آنچه را که نتیجه نهایی این بحثهاست به عنوان ماحصل علم بپذیریم.
این جامعهشناس سومین الزام سامان دادن این حوزه را بر اساس استعداد، ظرفیت و توانایی اکادمی دانست و گفت: نمی شود با تصوراتی کلی و توهمی به طرح نظریه پردازی که بیشتر خیالپردازی خواهد شد پرداخت.
وی با بیان اینکه باید بر اساس ظرفیت و توانایی آکادمی خودمان سیستم را برپا کنیم اظهار کرد: بر اساس ظرفیت آکادمی اروپا یا آمریکا حرف نزنیم. جامعه آکادمی ما هر موضوعی را که کشف کند موضوع بنیادی است و نحوه پردازش این موضوعها همان حجت و علم است. چهارمین الزام که بیشتر روشی و نظری است تا سازمانی و موقعیتی، بهره گیری از فهم تاریخی است.
این عضو هیات علمی دانشگاه تهران در ادامه بیان کرد: برای رسیدن به نظریهپردازی هم نیازمند نوشتن تاریخ علم هستیم. اگر این کار انجام شد این علم و دانشمند هویتمند و مناقشههای دانش و دانشمند ترسیم میشود و موضوع را از تاریخ علم استخراج میکنیم.
وی افزود: تاریخ علم، وجه ناخودآگاه را آگاه میکند و باید در هر عرصهای تاریخنگاری کنیم و وارد حوزه تاریخ علم شویم. در غرب هم این اتفاق افتاده است. از 1940 به بعد جامعهشناسی جان میگیرد و ساحت آکادمی و رشته شکل میگیرد و غرب قصد دارد به لحاظ علم هم تاریخمند شود. تاریخ رشتهها از این دوره به بعد نوشته میشود. وقتی علم ساحت تاریخی پیدا میکند سرشار از ویژگیهای اخلاقی و ضد اخلاقی میشود؛ ورود حب و بغض و ... به ما کمک میکند تا از دل این ساحت تاریخی مسایل و مشکلات و روشهای علمی برای حل موضوعها را بیابیم و از درون آن نظریهپردازی کنیم.
آزاد بر خلاف روال معقول نظریه پردازی به مشکل مهمی در حوزه علم و فضایی که تحت عنوان کرسی های نظریه پردازی شکل گرفته است اشاره کرد و مشکل دیگر در نظریهپردازی در جامعه ایرانی را وجود یک نگاه ضد تاریخی به علم دانست و گفت: وقتی نگاه ضد تاریخی میشود، علم پدیده سیاسی، سکولار و رقیب کسانی که از حوزه یا سنت و سازمانهایی اداری و ایدئولوژیک آمدهاند میشود و کرسی نظریهپردازی معطوف به کسانی که خارج از محیط علم و آکادمی آمدهاند خواهد شد.
وی لازمه نظریه پردازی را تاریخمند شدن علم دانست و بیان کرد: برای تاریخمندی علم نیازمند بازیگر هستیم، اما بازیگری که دائم نگران شرطها، محدودیتها و حاشیههاست نمیتواند به اصل موضوع بپردازد. باید علم را تاریخی و صاحب تاریخ کنیم و نگاه تاریخی به آن داشته باشیم.
این استاد جامعهشناسی پنجمین الزام در نظریهپردازی را دقت مفهومی معرفی و بیان کرد: رسم در ایران بر ورود آشوبی به حوزه علم است و به همین دلیل هم هست که ما بیش از نیازمان دانشمند اسمی داریم ولی کار علمی بسیار به ندرت انجام می شود. در این میان نیازمند دقت مفهومی هستیم.
آزاد سپس به تعریف نظریهپردازی و تفاوت آن با نظریهسازی پرداخت و نظریهپردازی را نتیجه کنش غیر ارادی، ناخواسته و خواسته عالمانه در فضای آکادمیک برای ارتقای آکادمی دانست و اظهار کرد: با این تعریف، نظریهپردازی الزاماً معطوف به قدرت و سیاست نیست، بلکه نتایج سیاسی دارد، معطوف به آکادمی و برای ارتقا آکادمی است.
وی به وجود مشکل عمده دیگری اشاره کرد که کمتر به آن توجه میشود و گفت: مشکل در این حوزه، اشتباه انگاشتن نظریهپردازی با نظریهسازی است. نظریهسازی کار کاملاً ارادی، فنی، مکانیکی و از بیرون در باب علم است و مفروض این است که کسانی که درگیر نظریهها نیستند بیشتر امکان دارد که نظریهسازی کنند و در نظریهسازی فن ظهور میکند.
آزاد با بیان اینکه ششمین الزام که بیشتر روشی است تعیین جایگاه علم مورد نظر و تعیین رابطه اش با دیگر علوم است، افزود: اگر این توجه وجود نداشته باشد هر چه که هر فردی می گوید در دایره علمی قرار می گیرد. این اتفاق به طور خاص در حوزه جامعه شناسی در ایران جاری و ساری است. گفته ها و داعیه های بسیاری هست که نام ان جامعه شناسی است در حالی که کمتر ارتباطی با فهم و فضای جامعهشناسی دارد.
وی تاکید کرد: چهار معرفت هستند که میتوانند نظریهسازی کنند؛ متالهان، فیلسوفان، روانشناسان و پزشکان. آنها فضای ضدیت با علم را ایجاد کردند و حاصل آن این است که دانش علوم انسانی دچار بحران و فروپاشی است. این چهار حوزه برای جامعهشناسی آسیبساز بودهاند. در حالی که اقتصاد و تاریخ و علوم سیاسی و تاریخ اجتماعی و فرهنگی همراهان و همداستان این علم برای نظریه پردازی محسوب می شوند. به این ترتیب میتوان بین جامعهشناسی با چهار معرفت آغازین تمایز و ارتباط و پیوند با چهار معرفت بعدی را پیشنهاد داد.
آزاد در پایان سخنانش خاطرنشان کرد: در سال 1967 تا 1994 در جامعه آمریکایی تلاش برای نظریهپردازی بوده است. پوزیتیویستهای جامعهشناس مدعی بحران در این علم هستند و برای ساماندهی آن کوشش میکنند و راه آن بازنگری و نه بازسازی است و از آنجا که خارج شده به حد خود بازگردانیم و این یک موضوع داخلی و در درون آکادمی است.
در ادامه این نشست دکتر ابراهیم آبادی تاکید کرد: باید به دانشگاه و مسایل اجتماعی دانشگاه توجه داشت. هنگامی که کلان به قضیه نگاه کنیم، باید به اهمیت این که به لحاظ دینی محور اصلی انسان است توجه کرد و گاه حکومت باید فدای یک انسان شود.
رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی با تاکید بر اینکه یک دانشگاهی گزاره قاطع کمتر میدهد و با احتیاط بحث میکند بیان کرد: با از کار افتادن نظریهپردازی آزادانه، همه ریشههای فکری و اخلاقی جامعه از طریق خبرگزاریهای خارجی زده میشود.
وی افزود: نگرانی دیگری که وجود دارد این است که جامعه علمی با بداخلاقی موجبات تباهی اجتماع را فراهم میکند و این نگرانی برخی در ایران است، اما بداخلاقی در همه دانشگاههای دنیا وجود دارد و در غرب که اصل بر منافع و سود است این موضوع بیشتر است. اما خود آکادمی هاضمه قدرتمندی دارد و این بداخلاقی را در درون خودش مهار میکند، باید شورای انقلاب فرهنگی اجازه بدهد که هاضمه دانشگاه تقویت شود و خود دانشگاه تصمیم بگیرد که چه چیزی نیاز دارد و چه چیزی نمیخواهد.
ابراهیمآبادی در پایان تاکید کرد: اگر قرار شود به کار اصلی یعنی نظریهپردازی بپردازیم بهترین روش آن است که اجازه بدهیم این کار در آکادمی انجام شود و هر آنچه که در آکادمی اتفاق افتاد همان حتی اگر یک کتاب ساده باشد نظریهپردازی میشود. یک مصاحبه ساده با یک استاد در ایران میتواند مصداق یک تحلیل عالمانه باشد، مشروط به این که آکادمی را باز بگذاریم، مفروضات ضد تاریخی نداشته باشیم و علم را تاریخمند بدانیم و بازیگری در آکادمی را بپذیریم و رویکرد ما نظریهپردازی نه نظریهسازی باشد.