یکی از عوامل ایجادکننده سلامت روان در مدرسه، فضای مدرسه است. در عصر جدید، فضاهای آموزشی ، کتاب درسی و معلم یکی از اصول برنامهریزی درسی به شمار میآیند تا حدی که متناسب با برنامههای درسی فضای آموزشی مناسب آن به وجود میآید. امروزه فضاهای آموزشی می تواند برای برنامهریزی دقیق، توزیع عادلانه و بهرهوری مطلوب مورد استفاده قرار گیرد، به طوری که فضای کلاسها و حتی حیاط مدرسه انباشته از وسایل و تصاویر کمک آموزشی است. بچههای امروزی دیگر محکوم نیستند ساعتها ثابت در نیمکتها بنشینند. بلکه در صندلیهای تک نفرهای مینشینند که سطح میز آنها برای استفاده از وسایل آزمایشگاهی و کمک آموزشی صاف است.
با وجود این صندلیها معلمان میتوانند متناسب با هر فعالیتی نحوه آرایش کلاس را تغییر دهند. چنانچه وضعیت فیزیکی مدرسه نامناسب باشد موجب ناراحتی و سبب قطع رابطه شاگرد با معلم می شود و اگر هم محیط آموزشی مناسبتر باشد موضوع درس بیشتر مورد علاقه شاگردان خواهد بود. سالهاست که در جهان برنامههای آموزشی و به دنبال آن فضاهای آموزشی تغییرات زیادی کردهاند و از هر فضایی در مدرسه برای آموزش دانشآموزان به بهترین وجه بهرهبرداری میشود.
اگر فضای فیزیکی کلاس بر پیشرفت دانشآموزان هم تأثیر نداشته باشد، باید برای حفظ سلامت، بهداشت و امنیت روانی آنان مورد توجه قرارگیرد. مطلوب بودن این فضا وقتی حاصل میشود که پاسخگوی نیازهای عمده دانشآموزان باشد.
متأسفانه فضاهای آموزشی مدارس کشور ما سازگاری لازم را با ویژگیهای روانی کودکان و نوجوانان ندارد. در مجموع، برای آنکه بتوانیم فضای مدارس را با خصوصیات دورههای کودکی و نوجوانی متناسبسازی کنیم موفق نبودهایم.
دکتر علی شریفی، کارشناس آموزشی با بیان اینکه فضای آموزشی و نوع معماری در کیفیت آموزشی مؤثر است میگوید: «در حالی که اصول خاصی بر معماری مدارس ما حکمفرما نیست و بسیاری از مدارس با داشتن دیوارهای بتنی و رنگهای نامناسب تصویر مطلوبی را برای دانشآموزان ایجاد نمیکند، نوع معماری مدارس به عنوان یک عامل مهم در کیفیت فعالیتهای آموزشی و تربیتی دانشآموزان میتواند در فرآیند یاددهی و یادگیری نقش مهمی ایفا کند.»
به گفته وی، طراحی مدارس باید به گونهای باشد که دانشآموزان از حضور در آن احساس آرامش داشته باشند. همچنین طراحی مدارس باید با شرایط سنی و جسمی دانشآموزان متناسب باشد، اما متأسفانه در ساخت و ساز مدارس به این امر توجهی نشده و بیشتر به بهبود آموزش و عملکرد دانشآموزان رسیدگی شده است.
شریفی میافزاید: «در ساخت مدارس جدید به موضوع استحکام سازه ساختمان توجه میشود، اما طراحی جذاب و شاد نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است.»
این کارشناس تربیتی تصریح میکند: «دانشآموزان 5 ساعت یا حتی بیشتر از بهترین و مفیدترین ساعتهای خود را در مدرسه میگذرانند، بنابراین مدرسه مانند خانه باید از فضایی جذاب و دلپذیر برخوردار باشد تا دانشآموزان در این محیط احساس خستگی نکنند.»
به گفته وی، متأسفانه بسیاری از مدارس ما فضای بسیار نامناسبی دارند. به عنوان نمونه دارای کلاسهای تاریک و راهروی باریک هستند که دانشآموز با قرار گرفتن در این فضا احساس بیحوصلگی و خستگی میکند.
در حالی که اگر مدارس به گونهای طراحی شوند که زیبا و جذاب باشد، در جذب دانشآموزان بیشتر مؤثر است و موجب لذت بخش بودن تحصیل در آن محیط میشود به گونهای که استاندارد درس خواندن بیشتر خواهد شد و همچنین بازدهی تلاش معلمان نیز بیشتر میشود.»
به گفته شریفی، احتمال انتقال بیماریهای عفونی و آلودگی صوتی به دلیل وجود محدودیت در این مدارس بیشتر است ضمن آنکه معماری بیشتر مدارس محیط خشک و بیروحی را در ذهن دانشآموزان تداعی میکند و همین طراحان را مجبور میکند تا برای جلوگیری از کسالت و فرار دانش آموزان از فضای آموزشی این مسأله را بیشتر مدنظر قرار دهند.
وی میافزاید: «در حالی که وجود فضاهای سبز در مدارس موجب نشاط و شادابی دانشآموزان میشود اما دیده میشود در ساخت و تخریب مدارس جدید درختان و فضاهای سبز از بین میرود و سیمان و بتن جایگزین آن میشود.»
علی سهیلی مدیر یکی از مدارس منطقه8 میگوید: <هنگامی که زنگ پایان کلاس نواخته میشود دانشآموزان از شدت شور و شوق برای خارج شدن از مدرسه لحظه شماری میکنند در صورتی که اگر مدارس دارای معماری مناسب و دلپذیر باشند و علاوه بر میز، نیمکت، تخته سیاه از نور، تهویه مطبوع و وسایل کمک آموزشی برخوردار باشند، ارتباط بین فضای مدرسه و دانشآموز از اجبار خارج و تمایل به استفاده بهینه از مدرسه بیشتر میشود.>
وی با انتقاد از اینکه طرح شادابسازی مدارس هیچ گاه مورد توجه قرار نگرفته، میافزاید: <در اکثر مدارس به لحاظ فیزیکی فضاها خسته کننده، امکانات محدود و رنگ آمیزیها تیره و کسلکننده است و در هر فرد احساس افسردگی و دلزدگی ایجاد میکند.»
این کارشناس آموزشی میگوید: «به نظر من معلم، دبیر، مدیریت مدرسه و کتاب درسی تنها ۵۰ درصد نیاز دانشآموزان را برآورده میکند و ۵۰ درصد باقی مانده به فضای فیزیکی مدارس، فضای کارگاهی و آزمایشگاهی، فضای فیزیکی ورزشگاهی، فضای سبز و ترکیب فیزیکی و چیدمان محیط آموزشی مربوط میشود.»
وی با اشاره به اینکه در گذشته بزرگترین نگرانی و دغدغه مسئولان ساخت مدرسه در تمام نقاط کشور و کاهش مدارس چند نوبته بود میگوید: «امروز که از شدت این نگرانی کاسته شده بجاست که معضلات معماری مدارس در شهرها و روستاها مطالعه و بررسی شود.»
به گفته سهیلی، هرچند مدارس جدید و مرمت شده نسبت به مدارس قدیمی معماری مطلوبی دارند، اما بسیاری از آنها از نظر نمای ساختمان و ترکیب رنگ نمیتواند خواستههای دانشآموزان را برآورده کند. ضمن آنکه در بیشتر مدارس به مسأله فضای سبز توجهی نمیشود و این امر یک ضعف به شمار میرود.
وی میافزاید: «متأسفانه میبینیم که رنگ، نورپردازی، معماری کلاسهای درسی و امکانات موجود در آن برای دانشآموزان هیچ جذابیتی ندارد. رنگ کلاس درس نیز باید از نظر روانی اثر مطلوبی بر دانشآموزان بگذارد، اما در بیشتر مدارس به هیچ یک از این موارد توجهی نمیشود.»
سهیلی با اشاره به اینکه فضای فیزیکی، رنگ دیوارها، شادابی معلمها و مربیان آموزشی نقش مؤثری در پذیرش یا تحمل دانشآموزان در یک مدرسه دارد میافزاید: «همچنین باید در نظر داشت روشهایی برای یادگیری دروسی نظیر ریاضی و علوم وجود دارد که توأم با شادی و لذت است، مثلاً میتوان ریاضی را با سرگرمی همراه کرد یا علوم را با هنر آموزش داد.»
این کارشناس میگوید: «برای آن که شادی و هیجان را در مدارس ایجاد کنیم، میتوانیم به برنامهریزی دقیق و همه جانبه برای تغییرات اساسی در فضاهای آموزشی رو آوریم؛ باید فضای سرد و یخ زده آموزشی را به محیطی گرم و دلچسب و شیرین مبدل کنیم، چون در جامعهای که شادی وجود دارد، بیماری روانی، احساس ناکامی و بدبختی بسیار کمتر خواهد بود و حس زندگی در میان شهروندان آن جامعه موج میزند.» وی با بیان اینکه بیش از ۹۰ درصد از بودجه عمرانی و پژوهشی وزارت آموزش و پرورش برای بهبود فضای آموزشی، نوسازی و بهسازی آموزشگاهها هزینه میشود تصریح میکند: «ریشه علاقه هر دانشآموز با آموختن در مدرسه و قرار گرفتن در محیط آموزشی شکل میگیرد و درصورت ناهماهنگ بودن محیط با انتظارات فرد، حس دافعه و نبود علاقه به یادگیری شکل میگیرد.»
در حالی کارشناسان از تأثیر امکانات آموزشی و نوع معماری مدارس بر کیفیت آموزشی میگویند که بسیاری از دانشآموزان در شهرها و حتی روستاهای دورافتاده با حداقل امکانات و نه حتی مدارس خشک و بیروح بلکه در کانکس و زیر چادر در گرما و سرما تحصیل میکنند. موضوعی که نه تنها زیبنده نظام آموزشی ما نیست، بلکه بحث عدالت آموزشی را هم به سخره میگیرد. جالب آنکه چند سال پیش سازمان نوسازی و تجهیز مدارس از بچهها خواست مدرسهای را که دوست دارند نقاشی کنند.
در اکثر نقاشیها دخترها یک شاخه گل روی میز معلمها گذاشتند و پسرها زمین فوتبال کشیدند.
کمتر از 2ماه مانده به آغاز سال تحصیلی تعدادی از مدارس به دلیل استیجاری بودن تخلیه شدهاند و جایگزینی هم برای آنها در نظر گرفته نشده و از هماکنون زمزمه تحصیل دانشآموزان در کانکس شنیده میشود. شاید با این شرایط نتوان انتظار مدارس شاداب داشت و تنها توقع داشت دانشآموزان در جایی تحصیل کنند که سقفی بالای سرشان باشد.
منبع: ایران