وى مى گوید: احمد بن عیسى عجلى، از حسین بن نصر، از زید بن معذل، از یحیى بن شعیب، از ابو مخنف، از اشعث بن سوار، از ابواسحاق سبیعى، از سعید بن رویم;
هم چنین على بن اسحاق مخرمى و احمد بن جعد، از عبداللّه بن عمر مشکدانه، از وکیع، از اسرائیل، از ابواسحاق، از عمرو بن حبشى;
نیز على بن اسحاق، از عبداللّه بن عمر، از عمران بن عیینه، از اشعث بن ابواسحاق... .
و محمّد بن حسین خثعمى، از عبّاد بن یعقوب، از عمرو بن ثابت نقل مى کنند که عمرو بن ثابت گوید:
من سالى نزد ابواسحاق سبیعى رفت و آمد مى کردم تا درباره خطبه حسن بن على علیهما السلام از او بپرسم; ولى وى این خطبه را براى من بیان نمى کرد. روزى نزد او رفتم. هوا گرم بود. او زیر آفتاب، کلاه درازى بر سر گذارده بود; گویى سردرد داشت.
به من گفت: تو کیستى؟
من خود را به او معرفى کردم.
او گریست و گفت: پدر و خانواده ات چطور هستند؟
گفتم: خوبند.
گفت: براى چه یک سال است نزد من رفت و آمد مى کنى؟
گفتم: خطبه اى را که حسن بن على علیهما السلام پس از وفات پدر بزرگوارش ایراد کرده، مى خواهم.
گفت: هبیرة بن یریم به من از محمّد بن محمّد باغندى و محمّد بن حمدان صیدلانى، از اسماعیل بن محمّد بن علوى نقل کرد که اسماعیل گفت:
من از عمویم على بن جعفر بن محمّد، از حسین بن زید بن على بن حسین بن زید بن حسن از پدرش1 نقل کرد که گفتند:
آن گاه که امیر مؤمنان على علیه السلام وفات یافت، امام حسن علیه السلام براى مردم چنین سخنرانى کرد:
لقد قُبض فی هذه اللیلة رجل لم یسبقه الأوّلون ولا یدرکه الآخرون بعمل، ولقد کان یجاهد مع رسول اللّه صلّى اللّه علیه وآله فیقیه بنفسه، ولقد کان یوجّهه برایته فیکتنفه جبریل عن یمینه ومیکائیل عن یساره، فلا یرجع حتّى یفتح اللّه علیه، ولقد توفّی فی هذه اللیلة الّتی عرج فیها بعیسى بن مریم، ولقد توفّی فیها یوشع بن نون وصیّ موسى، وما خلّف صفراء ولا بیضاء إلاّ سبعمائة درهم بقیت من عطائه أراد أن یبتاع بها خادماً لأهله;
در این شب شخصیّتى از دنیا رخت بربست که پیشینیان از نظر عمل و کردار بر او پیشى نگرفتند و آیندگان از نظر عمل و کردار به او نخواهند رسید، او همراه پیامبر خدا صلى اللّه علیه وآله جهاد مى نمود و با جان خود او را نگاه مى داشت.
پیامبر خدا صلى اللّه علیه وآله با پرچم خویش او را به جنگ روانه مى ساخت; پس جبرئیل از سمت راست و میکائیل از سمت چپ، او را حفظ مى کرد تا آن که خداوند او را پیروز مى نمود.
او در شبى از دنیا رفت که عیسى بن مریم در آن شب عروج داده شد، یوشع بن نون وصى موسى علیه السلام در آن شب از دنیا رفت.
شخصیّتى از دنیا رفت که از طلا و نقره چیزى از خود باقى نگذاشت، مگر هفتصد درهمى که خیرات و عطایاى خود بود که براى تأمین خدمتگزار خانه اش کنار گذاشته بود.
آن گاه بغض گلویش را گرفت و اشک از دیدگانش جارى شد. مردم نیز با آن حضرت گریستند. سپس فرمود:
أیّها الناس! من عرفنی فقد عرفنی، ومن لم یعرفنی فأنا الحسن بن محمّد صلّى اللّه علیه وآله، أنا ابن البشیر، أنا ابن النذیر، أنا ابن الداعی إلى اللّه عزّوجلّ بإذنه، وأنا ابن السراج المنیر، وأنا من أهل البیت الّذین أذهب اللّه عنهم الرجس وطهّرهم تطهیراً، والّذین افترض اللّه مودّتهم فی کتابه، إذ یقول: (وَمَن یَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَّزِدْ لَهُ فِیهَا حُسْناً)2 فاقتراف الحسنة مودّتنا أهل البیت;
اى مردم! هر کس مرا مى شناسد، شناخته است و هر کس مرا نشناخته، من خود را معرفى مى کنم: من حسن فرزند حضرت محمّد صلى اللّه علیه وآله هستم. من فرزند پیامبر مژده دهنده و بیم دهنده هستم، من فرزند دعوت کننده به سوى خدا به اذن او، هستم، من فرزند چراغ روشن گر هستم.
من از خاندانى هستم که خداوند هر گونه پلیدى و ناپاکى را از آنان زدوده و آن ها را پاک و پاکیزه ساخته است; خاندانى که خداوند مودّت و دوستى آن ها را در کتابش فرض و واجب نموده است; آن گاه که مى فرماید: «و هر کس کار نیکى انجام دهد بر نیکى او مى افزاییم». پس منظور از دریافت حسنه و نیکى، مودّت و دوستى ما خاندان رسالت است.
ابومخنف در ادامه این روایت از راویان خود چنین نقل مى کند: آن گاه ابن عباس برخاست و در برابر امام حسن علیه السلام ایستاد و مردم را براى بیعت با آن حضرت فرا خواند.
مردم به این بیعت پاسخ مثبت دادند و گفتند: ایشان، محبوب ما و شایسته ترین فرد بر خلافت است.
سپس با او بیعت کردند.
آن گاه امام حسن علیه السلام از منبر پایین آمدند.3
گفتنى است که دانشمند شیعى، شیخ مفید رحمه اللّه نیز با اسناد خود این خطبه را همین گونه روایت کرده است.4
مخفى نماند که پایان بخش این روایت، بهترین شاهد بر بطلان روایت طاووس از سعید، از ابن عباس است.
1 . صاحب مقاتل الطالبیین مى گوید: در نقل ها تفاوت هایى وجود دارد ولکن همگى در مضمون خبر متّفق هستند.
2 . سوره شورا: آیه 23.
3 . مقاتل الطالبیّین: 61 و 62.
4 . الإرشاد: 2 / 7 و 8 .