در خلاف آمدِ عادت
دکتر محمدعلی فیاضبخش
جماران: رمضان که از نیمه میگذرد ناگاه حال و هوایی دیگر مییابد. نمیتوان گفت بهتر از نیمهی نخست؛ اما به هرحال تنپوشی از عادت و انس به همراه رقّتی در روح و جان، از ارمغانهای نیمهی دوم است. بیصبری و بیقراری و گاه شکوه از عدم تطابق با شرایط گرسنگی و تشنگی، یکسره در نیمهی دوم جای خود را به سکون و استقرار و تسلیمی سرخوشانه و عادت و الفتی مهرورزانه میدهد و این رفاقت و محبت با روزها و به خصوص شبهای رمضان تا آخرین روزها ـ و از قضا چه پرشتاب ـ ادامه مییابد، تا جایی که ناگهان در شب آخر ـ که کمتر هم به وقت اضافه میکشد! ـ بانگ وداع رمضان بسیاری کسان را جدّاً مغموم میکند ـ مغموم نه از آن بابت که عید میرسد و درباره جواز پارهای رخصتها و آسانیها؛ بلکه بدان سبب که قدرناشناسیهای احتمالی را خجلت میبرند و بیتابیهای گاهگاهی را به شرم و آزرم مینشینند و به خود نهیب حسرت و غریو هیهات میزنند که: هان! اینهمه بیتابی و روزشماری و انتظارگری در سررسید رمضان، به این لحظهی آخر ـ که چقدر دور و دیرش میدیدیم ـ نمیارزید؛ پس ای کاش صبورتر مینمودیم و غرولند فرو مینهادیم و این اول و آخر سی روزه را اینقدر لحظه شماری نمیکردیم و هکذا.
فرارسیدن شبهای محتمل به قدر، لحظههای به خود آمدن در صبوری و متانت است؛ متانت و آرامشِ به پایان بردن رمضان. در این شبها به این باور، محسوستر مینشینیم که رمضان به وعدهی تأدیه نزدیک و نزدیکتر میشود و در گذار از شش شب، که یک شب در میانش حال و هوایی دیگر است و سرعتِ گذارش نامحسوس، ناگهان به سراشیب هفتهی آخر میرسد و چه بگویم، چشم میگردانی غوغای شب عید دوباره شروع میشود ـ چنان که افتد و دانی! ـ که امسال سی پر است یا ناقص؟ و رصد با و یا بیچشم مسلح؟ و القصه همان داستان همیشگی کشف ماهی لغزندهی ماه نو از اقیانوس آسمان… و در پایان بالاخره کشف عید میشود و دوباره ما میمانیم و انتظاری که دور و دیرش میپنداریم تا رمضان آینده.
این شبها فرصتی است برای بیداری و یا لااقل بیدار خوابی. نیز مجالی است برای یادآوری بیداریهای سال پیش در چنین شبهایی. از قضا این تداعی و یادآوری، خود فرصتی است برای محک زدن به میزان کارکرد این بیدار خوابیها در سال و یا سالهای پیش، اگر سال پیش در این شبها بیدار ماندیم و البته مصحف شریف بر فرق سرنهادیم، فاصلهی میان این دو رمضان، چقدر با بیدار خوابیهای پارینه سال، رمضانی شد؟ در نقل آمده است که بهترین اعمال در شب قدر تحصیل علم است.۱ قاعدتاً این علم، آن علم رسمی نیست که شیخ بهاییاش سربهسر قیل و قال خوانده و براین عقیده مانده که نه کیفیتی از آن حاصل است و نه حالی بر آن مترتّب، باید این علم همان علم ستاندن فرد از خویشتن خویش باشد که وی را لختی مجال تفکر دهد و به مصداق کلام نبی صلیاللهعلیهوآله، از عبادت هفتاد سال برتر نشیند.۲ راستی را که باید گفت این علم را آنقدر شأن و مکانت هست که بخواهد میهمان عزیز کردهی شب قدر باشد، چرا که، قدر آدمی به میزان عقل اوست و یار عقل، علم است و آن علم صد البته دانش خودشناسی و خویشتنیابی است، که فراوان در احادیث آمده است که برترین دانشها معرفةالنّفس است.
جوهر دینداری فکر است و ذکر، و به هیچ روی نباید در تزیین شعار و شعر پنهان و یا قربانی شود. شاید بتوان در این شبها بدین نکته نیز روی نمود که «خلاف آمد عادث» را نیز تجربهای باید کرد؛ بدین معنی که طرحی نو و کاری نو و حرکتی نو و خلاصه تغییر رفتاری را جرأت ورزید و به میدان اعمال این شبها کشید. مثلاً آیا نمیتوان امسال از باب تجربه، فقط چند بند از صد بند دعای شریف جوشن را به جای خواندن و رفتن، به فحص و ماندن، تغییر شکل داد و خدای را از خلال این هزار صفت، که همه ساله فقط میخوانیم اما هنوزش نشناختهایم بهتر بشناسیم؟ ـ انشاءالله اینقدر عمر از خدا بگیریم که در قدرهای بعدی نیز به تدریج بندبند دیگرش را فرا گیریم! » شب قدر، لیلهی کسب جمعیت خاطر است که در گروی پای در کشیدن از دام عادات نهان و بستن خویش به بند زلف پریشان آن معشوق عیان است.
۱ـ امالی صدوق، مجلس ۹۳
۲ـ تفسیر عیّاشی۲: ۲۰۸ (سورهی رعد، حدیث ۲۶)
منبع: روزنامه اطلاعات- چهارشنبه ۲۵ تیر ۱۳۹۳