کتاب هفت روایت خصوصی، به شرح بخشهایی از زندگی سید موسی صدر اختصاص دارد. همانطور که از نام این کتاب بر میآید، زوایای پنهانی از زندگی این رهبر دگر اندیش مسلمان، بر اساس روایتهای نزدیکاناش نمایان شده است. این کتاب بهدنبال تحقیقات میدانی حبیبه جعفریان نگارش یافته و به همت موسسهی امام موسی صدر و انتشارات سپیده باوران چاپ و منتشر شده است.
سهشنبه، دهم تیرماه، نشستی برای نقد و بررسی این کتاب، در مرکز فرهنگی شهر کتاب برگزار شد. در این نشست، حبیبه جعفریان، رضا امیرخانی و بلقیس سلیمانی حضور داشتند.
در ابتدای این نشست، جعفریان، ضمن اشاره به تشریح اهداف و رویکردهایش در مقدمهی کتاب، ساحت و رسالت جلسات نقد و بررسی را یادآور شد و بر همین اساس شنیدن را بر گفتن ترجیح داد.
او هیچکس نبود، جز یک روحانی!
امیرخانی، ضمن تاکید بر نام کتاب، مباحث خود را اینگونه آغاز کرد: هفت روایت خصوصی، بر پایهی شخصینگاری، نوشته شده است، من نیز مباحث خود را بر همین اساس پیش خواهم برد، یعنی میخواهم از منظر خودم به آن بپردازم. در تایید این معنا، میباید اشاره کرد به برخی شخصینگاریهای نویسنده در مقدمه، که شاید ارتباط مستقیم با متن اثر نداشته باشند، اما به جان گرفتن کتاب، بسیار کمک میکنند. من بر اساس همین رویکرد، با شخصیگویی سخن خود را آغاز خواهم کرد.
وی تصریح کرد: امروز، بیش از شش ماه است که من از هرگونه فعالیت فرهنگی، بهطور خاص نوشتن، محروم بودهام، اما در جلساتی چون همین نشست، با عنوان نویسنده حاضر شدهام و از این بابت احساس نفاق میکنم؛ عجب دارم از بعضی روحانیون که سی سال است کار روحانی انجام نمیدهند، اما به عنوان روحانی در برخی مراسم حاضر میشوند. بهدنبال مطالعهی این کتاب و شنیدن آنچه دربارهی، جان پنهان، امام موسی صدر، بیان میشود، میتوان به جرات تاکید کرد که او هیچکس نبود جز یک روحانی، و هیچ کاری نکرد جز کاری که یک روحانی انجام میدهد؛ یعنی تلازم و ملازمت او با قدرت، که بسیار جدی بوده است، از جنس قدرت طلبی نبوده، بلکه بهنظر میسد، او با همان عبای بلند، به دنبال فرار از قدرت، و قدرت در پی او بوده است. از اینمنظر، پس از مطالعهی این کتاب، بار دیگر به این نتیجه رسیدم، که اتفاقا سید موسی صدر، شخصیت خیلی شگفتی نبود، شخصیتی بود، تنها مشغول به یک کار؛ روحانیت. مسلم اینکه مفهوم عمیق روحانیت مدنظر است.
امیرخانی، به تلاش و تقلاهای پیشین خود برای نوشتن کتابی دربارهی امام موسی صدر اشاره کرد و ادامه داد: دورهای را در لبنان، به دنبال جمعآوری خاطرات افراد مختلف دربارهی امام موسی بودم، بعد دریافتم که بسیاری از آنچه یافتهام، نوشته شده است و بسیاری دیگر، آنقدر شیرین است که نمیتوان با حفظ این ویژگی، آنها را نوشت. وقتی شخصیتی برای نویسنده، محبوب و دوستداشتنی باشد، هر نوشتهای در عمل، تقلیل آن شخصیت را از فضای خودش به یک متن خوب، باعث میشود.
وی افزود: نگاه من در نوشتن از امام موسی صدر، قدری از نگاه نویسندهی این کتاب متفاوت بود؛ البته باید اعتراف کنم که امروز نوع نگاه ایشان را بیشتر میپسندم. من در لبنان، کسانی را سراغ گرفتم که با سید موسی صدر، ارتباطی روشن نداشتهاند، کسانی که کمتر تحت تاثیر او بودهاند و روایتهای سادهتری خواهند گفت؛ اما غالب ایشان نیز همان شیفتگی من را نسبت به او داشتند. به این ترتیب، بازتولید روایتها ممکن نبود؛ از دیگرسو، از حیث تاریخی نمیتوان به صحت آنها اطمینان داشت. نویسندهی این اثر به حریم خانوادهی سید موسی صدر وارد شده است و از این بابت باید به او دست مریزاد گفت؛ من هیچگاه تصور نمیکردم که روایتی از خانواده، بتواند تا این حد جذاب و کارآمد باشد.
امیرخانی، در نگاه به کتاب هفت روایت خصوصی، قدری جزئیات را مدنظر قرار داد و تصریح کرد: اگر بخواهم فصول این کتاب را، به داوری خودم رتبهبندی کنم، که البته کار نادرستی است، نزدیکترین روایت، به روایت خودم و روایت احتمالی مخاطبان، روایت سید صدرالدین صدر است؛ روایتی بسیار دقیق و درست، از پسری ارشد، که نمیتواند بهدرستی حس خود را نسبت به پدر گمشدهاش بیان کند. تصور میکنم همهی ما با این روایت، احساس نزدیکی داشته باشیم.
وی، در انتها، این نشست و هم کتاب را بهانهای دانست برای پرداختن به مفهومی بزرگتر. امیرخانی در تشریح این مفهوم گفت: امروز، بر اساس جستجوی گوگل، چهرهی اسلام، همانی است که داعش میسازد؛ بهنظر میرسد نوشته شدن این کتاب، در بازگشت به منش امام موسی صدر، که امروز در حال صورت یافتن است، اهمیت دارد؛ این بازگشت، از نوع سیاسی نیست؛ در جامعهی چند فرهنگی و چند صدایی امروز، بازگشت به منش امام موسی صدر، سیاسی نیست، بلکه عمیقا دینی و اخلاقی است.
در بیرون و درون زندگی خود!
سلیمانی، ضمن برشمردن برخی مختصات زندگینامه، کتاب هفت روایت خصوصی را از این حیث مورد بررسی قرار داد. وی گفت: بهطور قطع، اگر جامعیت و عینیت را دو ویژگی مهم زندگینامه بدانیم، نمیتوان این اثر را در زمرهی زندگینامه قرار داد. این کتاب شخصیت فراگیر، پر تفصیل و پرتحرک امام موسی صدر را بازنمایی نمیکند و از اینروی نمیتوان جامع خواند. از دیگر سو در سیر زندگینامهنویسی، خانواده همواره در حاشیه قرار دارد و در برخی از آنها اصلا غایب است؛ به زعم برخی صاحبنظران، رابطهی او را که موضوع اثری از ایندست است، با خانوادهاش و با خدا، نمیتوان موضوع بحث قرار داد، چراکه اینها روابط پنهانی هستند. اما از اواخر قرن نوزدهم، در اروپا، مبحث خانواده، در گسترهی ژانر زندگینامه، وارد شده است. ویرجینیا وولف، در نقد این رویکرد معتقد است: باید ایندست آثار به داستان زندگی روزمرهی افراد بپردازند. بر این اساس، زندگینامه باید ساختاری چون داستان داشته باشد.
وی ادامه داد: در کتاب هفت روایت خصوصی، دو سوال که همواره مدنظر زندگینامهنویسان است، مطرح شده است: اول؛ امام موسی صدر چه کرده است؟ دوم؛ چرا این کارها را صورت داده است؟ در شکل و فرم این کتاب، پاسخ سوال اول، از منظر خانوادهی ایشان پیگیری شده است، نه از منظر فعالیتهای سیاسی و اجتماعی او. از دیگر ویژگیهای این اثر میتوان به امپرسیونیستی بودن روایات اشاره کرد. در تایید این مدعا میتوان به روایت کوچکترین فرزند امام اشاره کرد؛ او در زمان مفقود شدن پدر بسیار کوچک بوده است، لذا روایتش بر اساس دریافتهای ذهنی و روحی و روانی از پدر، نقل شده است. به همین دلیل در این روایات، تاریخ و تقویم چندان جایگاهی ندارد.
سلیمانی، این رویکرد را عاملی موثر در حسی شدن هرچه بیشتر این روایات دانست و تاکید کرد: سید موسی صدر، بیرون و هم درون زندگی ناقلان روایتها است. بر همین اساس میتوان گفت که این اثر، بهرغم عدم شباهت چندان به زندگینامههای مرسوم، حس زندگی را داراست. روایت همسر سید موسی صدر، با لحن و زبانی زنانه آغاز میشود و این خود بر حسی بودن آن صحه میگذارد. در روایت پسر ارشد امام، نوعی گلایه از فاصلهی دو نسل دیده میشود، که این نیز، مدعای پیشین را تایید میکند. اکثر راویها در این کتاب، زنها هستند، و پررنگتر شدن حس زندگی را باعث شدهاند. این رویکردی است بر خلاف زندگینامههای مرسوم تحلیلی.
وی، به تاثیر علوم جامعهشناسی و روانشناسی در رویکردها و روشهای تازهی زندگینامهنویسی اشاره کرد و افزود: آنگاه که زندگینامهنویس، در پی نوشتن زندگی یک مرد بزرگ است، از تحولات اجتماعی آغاز میکند و بستر فعالیتهای وی را مورد بررسی قرار میدهد؛ علم روانشناسی هم بهطور ویژه دوران کودکی او را مدنظر دارد. بهاعتقاد من هیچ یک از این دو علم، در این اثر تاثیر و تداخلی نداشتهاند؛ بیشتر همان زنانهنگاری حسی را میتوان موثر دانست. مولف زندگینامه، بسته به هدف خود، گاه همدلانه با موضوع رویارو میشود و گاه بیطرفانه؛ مولف این اثر، رویکردی همدلانه داشته است. از دیگر ویژگیهای این کتاب، استفاده از عناصر داستانی و رمان است که شیرینی مضاعف آن را در پی داشته است.
وی، در انتها به روایت شخصی بیرون از خانوادهی صدر اشاره کرد و آن را نامتناسب با فرم کلی کتاب دانست. سلیمانی در اینباره گفت: این روایت نمیتواند در مجموعهی روایتهای خصوصی قرار گیرد و چرایی درج آن مشخص نیست، لذا فرم همسان کتاب را درهم ریخته است. اگر در این مجموعه، روایتی هم از نسل سوم خانوادهی ایشان قرار میگرفت، مطلوب مینمود؛ با تاکید بر اینکه امام موسی صدر غایب است و زندگی او همچنان ادامه دارد و هم اینکه شیوهی پرداخت روایتها امپرسیونیستی، و بر اساس دریافت افراد است، این رویکرد میتوانست مطلوب باشد و فرمی بینقصتر صورت دهد.
شجاعتهای ستودنی
جعفریان در پاسخ به آسیب مطرح شده از سوی سلیمانی گفت: من نیز بر این عقیده هستم، که میباید روایتی از نسل سوم خانواده در این کتاب درج میشد، تلاشهایی هم در اینباره صورت دادم، اما مهیا نشد. تجربههای در من حوزهی زندگینامهنگاری، بر اساس مصاحبه با افراد نزدیک به موضوع کتاب بوده است؛ در این شکل و فرم، افراد مصاحبه شونده، میباید به گذشته و تجربیات خود بازگردند، و این نوعی شجاعت ستودنی میطلبد و از طرفی هم باعث مقاومت افراد میشود. راجع به ام غیاث و روایت او، من تصور میکنم که باید باشد. ملاقات حضوری من با او و شوق و شورش در صحبت از امام موسی، من را بر این داشت که بر بودن این روایت، تاکید کنم.
خانه و روایت!
امیرخانی در ادامه برخی از ویژگیهای کتاب را برشمرد و تاکید کرد: در تالیف این اثر، مهمترین وسیلهی مولف، نه قلم، که قیچی بوده است؛ مشخصا جزئیات بسیاری از روایتها کاسته شده است تا ماحصلی اینگونه فراهم آید؛ من جهت قیچی نویسنده را میدانم؛ از آنجاکه تمام روایتهای موجود در خانه میگذرد، میتوان به تاکید نویسنده بر معنا و مفهوم خانه پی برد؛ این رویکرد شیرینی این اثر را مضاعف میکند؛ از همین منظر میتوان بر حضور ام غیاث در مجموع روایتهای خصوصی تاکید کرد. من همواره تصور میکردم، خانوادهی فردی بزرگ، نمیتوانند روایتی از او نقل کنند که برای عموم جذاب باشد، چراکه آنها غالبا چیزهایی را میگویند که ما میگوییم؛ در این اثر نیز ممکن است روایتهایی از حضور اجتماعی و سیاسی امام موسی نقل شده باشد، اما مولف آنها را حذف کرده است و تنها روایتهای داخل خانه را باقی گذاشته است. پی بردن به بزرگی شخصی بزرگ، از ورای مسائل داخل خانهی او، تنها قدری به مدد هنر نویسندگی مهیا میشود، عامل اصلی در تحقق این امر، به بزرگی خود آن شخص مربوط است.
وی، بازتاب اندیشهی امام موسی صدر از ورای روایت را، از دیگر ویژگیهای این اثر دانست و افزود: بسیاری از زمامداران همواره سعی در تقلید آرا و اندیشههای او داشتهاند، اما هیچگاه در این زمینه موفق نبودهاند؛ شاید به این دلیل که کار امام موسی، از غرض بری بود. در دنیای پیش از دکارت، احساسات، میتوانستند بیانگر وجود یک مفهوم باشند؛ در گذارهی معروف وی، «میاندیشم، پس هستم»، واژهی «پس» دال بر شهود عقلانی است، نه شهود علّی؛ در عصر حاضر نیز چنین رویکردی در حوزهی روایت مطرح میشود، آنچنانکه آن نویسندهی بزرگ میگوید: زندهام تا روایت کنم؛ از اینروی در کتب روایی، نکات اندیشهای و احساسی گفته نمیشود، و تنها روایت وجود دارد. کتاب هفت روایت خصوصی از این ویژگی برخوردار است.
امیرخانی افزود: ورود به منزل یک روحانی شیعه، پس از مدتها، برای یک نویسنده مهیا شده است؛ پیش از این، چنین اجازهای وجود نداشته است؛ شاید به این دلیل که در آنجا چیزهایی یافت میشد که خیلی خوشایند نبود. البته این در مورد روحانیهایی که خیلی دوستشان داریم صادق نیست؛ از این جهت، کار نویسنده میتواند به نوعی معیار بدل شود: اگر موفق به گرفتن روایتی خوب از یک خانوادهی روحانی شویم، احتمالا آن روحانی بسیار دوست داشتنی است. از این جهت نیز این کتاب واجد ارزش است، که علاوه بر کار خوب مولف، کار بزرگتر و سترگتر امام موسی صدر را بازنمایی میکند.
حریم متفاوت!
جعفریان، در انتها، ضمن اشاره به سخنان امیرخانی، تفوق خود در نگارش این اثر را مدیون خانوادهی صدر دانست و تاکید کرد: ورود به خانهی سید موسی صدر را میتوان به حساب شجاعت این خانواده گذاشت. در نوشتن این اثر، بزرگترین اتفاق برای من آشنایی با ایشان بوده است؛ آنها باعث شدند چیزهایی برای من عوض شوند، و این یکی از بهترین اتفاقات زندگی من است. کار و هنر من تاثیر چندانی در جذابیت این کتاب نداشته است، تفاوت و تاثیرگذاری این خانواده در تحقق این امر بسیار موثر بوده است. خیلی خوشحالم که من را به خانه و اندورنی و خلوت خود راه دادند.
منبع: وب سایت شهر کتاب