هم در روزگار سعدی خرافات وجود داشت و هم در روزگار حاجیبابا و نیز زمان ما که روزگار نانوتکنولوژی و عصر فضاست. اما نگاه سعدی دیگرگونه است. پارادکس زیبایی که در گلستان جلوهگر است دلیلی است بر اینکه سعدی جهانیان را در حالات متنوع و مواقع و مواضع مختلف میبیند و جهانبینی او جهانبینی خاصی است. او حتی زمانی که از ایران سخن میگوید نگاهش به کل جهان است.
حکایت حاجیبابا اصفهانی تألیف جیمز موریه داستان غمانگیز انسان سرگشتهایست که جز در مواردی اندک به گناه نکردهاش مجازات میشود و این تلخیها و مرارتها از حاجی چنان اعجوبهای میسازد که بسیاری از پلشتیهای آن روزگار در نگاه و اندیشهاش مجال بروز مییابد.
پرسشی که ایجاد میشود این است که آیا به راستی حاجیبابای اصفهانی و شخصیتهای داستان نمایندهی افکار یک ملت و تمام ایرانیان است و یا فردیست بیمار به ناچار! به راستی چه قصدی در نوشتن این قصه که در ادبیات ما که در نوع خود نمونهی نادری بوده وجود داشته است؟ آیا میتوانیم و حق داریم که قیاسی کنیم بین این قصه و گلستان که ورقپارههایش توتیای چشم جهانیان گشته و به راستی شاهکار حکمت، جامعهشناسی، فلسفه، الهیات، روانشناسی، عشق و عرفان و مهرورزی، علوم تربیتی، مردمشناسی، انسانشناسی، پند و اندرز، شعر، قصهپردازی، دشمنشناسی، مروت، ایراندوستی، سیاست مدن، تدبیر منزل، حقوق بشر و صدها هنر و دانشی است که امروزه برای آموختن آن باید جور فراوانی برد؟
آیا هدف نویسندهی حاجیبابا شناساندن خلقوخوی ایرانیان بوده و یا همان هدفی را که بسیاری از قصهپردازن کلاسیک و امروزی غرب دنبال میکنند در نظر داشته است؟ اگر هدف نویسنده تنها قصهپردازیست پس چرا گاه قضاوت صریحی که به حشوی بیرون از جریان قصه مینماید و چنان نیست که از یک قصهی هنری انتظار میرود از نویسنده سرمیزند؛ مثلاًٌ در جایی مستندگونه چنانکه نخنمایی آن به قول شاعران و قصهپردازان امروزی آشکار است قضاوت میکنند که ایرانیان در ایام محرم چنان عزاداری بیجایی به جا میآورند. اگر او میخواست چنین انتقادی از این حرکت اعتقادی مردم ایران -که تنها خاص ایرانیان هم نیست- بنماید، چون هنر داستان را در اختیار داشته میتوانسته با همان زبان هنری همین نکته را با ظرافت بیان کند.
موریه نیز میتوانست مانند دیگر سفرنامهنویسان صریحاً و در غالب سفرنامههایی چون سفرنامهی گوبینو، شاردن، تاورنیه و ... که اتفاقاًٌ آنها نیز انتقاداتی در امور ایرانیان داشتهاند و بیماریهای اجتماعی ایرانی را در جایجای نوشتههای خویش برشمردهاند، عمل کند.
اگر دقیقاًٌ مشخص میشد که نویسندهی داستان کیست و آیا چنانچه جمالزاده پنداشته جیمز موریه است یا میرزا حبیب، قصه و قضاوت ما از زمین تا آسمان تفاوت خواهد داشت؛ چراکه نگاه مرد فاضل و اندیشمندی چون میرزا حبیب بسیار تفاوت خواهد داشت با جیمز موریهی انگلیسی که مأمور بریتانیا بوده و در تختجمشید حتی از شکستن و انتقال بخشهایی از بنا به انگلستان ابایی نداشته است. اگر چنین قضاوتی کرده باشد همان حکایت جدال جهود مسلمان را به یاد متبادر میکند.
گلستان سعدی در روزگاری تألیف شده که نه داعیهی غربیان رنگی داشته و نه قصهپردازی و رمانهای امروزی اروپا چشمنواز خوانندگان بوده است، اگرچه تأثیر قصهپردازی هیچگاه از نظر اندیشمندان به دور نبوده و خدای بزرگ نیز اکثر آیات خود را به همین زبان هنری و تأثیرگذار بر بندگانش نازل کرده است. کتابهای هندی، آثار زرتشتیان ایرانی و حتی آثاری چون ادیسه و هومر و نیز نوشتههایی چون کلیله و دمنه و جدیدتر قلم خاص عبید زاکانی نشان میدهد که بشر همیشه به اهمیت انتقال پیام بهوسیلهی این زبان هنری آگاه بوده است. اما هیچگاه کارهای عبید بهحساب همهی ایرانیان و آثار شکسپیر بهحساب همهی مردم انگلیس گذاشته نشده است.
بیشک چنانکه در متن به آن خواهیم پرداخت بیماریهای اجتماعی فراوانی در گذشته و حال ایران و بسیاری از سرزمینهای شرق و غرب وجود داشته و دارد، ولی بیتردید اگر بگوییم که تمام اصناف و اقشاری که در حاجیبابای موریه یا میرزا حبیب به آنان پرداخته شده دارای همین صفات بودهاند، نه تنها سخنی علمی نیست بلکه عقلا بر چنین اندیشهی سادهانگارانهای خط بطلان کشیدهاند.
شاید این جملهی کنت دوگوبینو را در اثر سه سال در آسیای او خواندهایم که میگوید: ایرانی مدام عاشق آشوب و اغتشاش و درهمریختن است و خوشی او این است که داد و فریاد راه بیندازد و کسی را توانا و نیرومند بخواند، اما درعینحال در دل به او دشنام دهد.
اگر بخواهیم چنین جملاتی را مورد بررسی قرار دهیم باید زمان و مکان سخن و شرایط نویسنده را در نظر داشته باشیم. به راستی آیا میتوان برای همهی اقوام یک ملت خصلتی واحد را برشمرد حال آن خصلت زشت باشد یا زیبا!
نگاه جامعهشناسانه و روانشناسی پیشرفتهی امروزی حکم میکند که نپذیریم که مثلاًٌ همهی آمریکاییها خودبزرگبین، مغرور و خواستار برتریطلبی بر تمام دنیا باشند؛ چراکه در همان حال که دولت آمریکا بمبهایش را روانهی اسرائیل میکند تا به نام دفاع از خود بر سر بیگناهان فلسطینی و یا لبنانی بریزد راشل، جوانی آمریکایی که برای جلوگیری از ویران شدن خانههای مردم فلسطین به این سرزمین سفر کرده بود زیر بیل لودر رانندهی اسرائیلی قرار میگیرد و له میشود.
یک حقیقت تاریخی
در گذشته ایرانیها یکی از اصول اولیهای را که به فرزندان خود میآموختند راستگویی بوده است، پس چرا شرایط قرنها بعد چنان میشود که در قصهی حاجیبابا ایرانی بهعنوان دروغگو، بیوفا، هرزه و دهها خصلت زشتِ ریز و درشت معرفی میشود. وقتی به حوادث تاریخی و توالی امور پس از حملهی اعراب به ایران نگاهی میاندازیم، میبینیم که اقوام مختلفی در طول این سالها هریک وارد خاک ما شدهاند و پس از ورود به خاک ایران و اشغال نظامی آن به فرهنگ غنی ایرانی جذب شده و این نکته به یک مثل سایر تبدیل شده که نمونهی بارز آنها خود اعراب، ترکها و سرانجام مغولها هستند که سرانجام مروج فرهنگ ایرانی در جایجای حکومت خود بهخصوص در هند میشوند.
بدیهی است که این اقوام هریک خصلتهای گونهگونی را که بسیاری از آنها خصلتهای ناروایی نیز بودهاند با خود به ارمغان میآورند و طبیعی است که ملت مورد تهاجم قرارگرفته، همانطوری که بسیاری از سرزمینهای تحت اشغال جهان نشان دادهاند، بسیاری از خصوصیات آنها را جذب میکنند. چنانکه کشورهایی چون مصر، لیبی، سوریه، عراق و... حتی زبان خود را نیز به فراموشی سپردهاند و چنان خلقوخوی عربها را اخذ کردهاند که جز اهل تحقیق نمیدانند که اینها اصلاًٌ روزگاری با عرب نبوده و حتی گاه جزء حوزهی فرهنگی یونان و زمانی ایران بهحساب میآمدند.
بنابراین اگر تعصب را کنار بگذاریم درمییابیم که خصلت ما ایرانیها نیز میتواند در گذر این حوادث و تهاجمهای ویرانگر اندکی بیمار شده باشد و به بسیاری از خلقوخوی اقوامی چون مغولان و ... آلوده شده باشد و شکی نیست که بیماری بهتر از مرگ است و بیمار میتواند امید شفا و رهایی داشته باشد. بدیهی است وقتی به مقایسهی ایرانی که بارها مورد تهاجم وحشیترین و خطرناکترین اقوام دنیا قرار میگیرد با سایر کشورها میپردازیم، میبینیم که بیماری فرهنگی ایرانی هیچگاه بدخیم نبوده و هرگز بر علیه فرهنگ اصیل خود قیام نکرده و نخواسته به تقویت فرهنگ جدید بپردازد.
در هند جدای از برخی دانشمندان، دولتهای هند با نفوذ ایرانگرایی که لازمهی شناخت فرهنگ اصیل هند است به مبارزه میپردازد. ملتی که در برابر تهاجمات سترگی چون هجوم مغول جای آنکه تن به مرگ دهد بیمار میشود، ولی بهموقع بلند میشود و چنان عظمتی را در دورهی صفویه و افشاریه در خود میبیند که اروپا برای کنترل عثمانی دست به دامانش میشود.
در اوج انقلاب فرانسه و در روزگاری که قلمها برای مبارزه برخاسته بودند، تساهل مذهبی و سیاسی موجود در ایران دستمایهی روشنفکران این کشور برای طعنه زدن به حاکمان خودکامهی خود شده بود. در اروپا تنها پس از جنگهای دهسالهی ایران و روس بود که ضعف کشورمان آشکار میشود و جامعهی سرخوردهی ایران از شکست در جنگهای دهساله به گونهای انفعالی در راه تجدد و نوخواهی آن هم با تقلید صرف از غرب گام برمیدارد.
حکایت قصهپردازی در حاجیبابا
میگویند در مثل مناقشه نیست، وقتی قصهای ساخته میشود اگرچه ممکن است بسیاری از خصلتها با آداب و عادات یک ملت و زمان و مکان پرداختن قصه در آن انعکاس یابد، اما غرض گوینده هیچگاه -بهخصوص آنچه قصههای جدید اروپا و مدرن دنیا به دنبال آن است- قصد تخطئهی یک ملت نیست، بلکه قصد و هدف ارزیابی یک بیماری و مبارزهی روانکاوانه و جامعهشناسانهی -درست یا نادرست- یک جامعه است، نه اینکه قصد حمله به تمام هویت یک فرهنگ باشد.
شکی نیست که حاجیبابای اصفهانی در زمان انتشارش در اروپا ملاک قضاوت بسیاری از اروپاییان بهخصوص انگلیسیان دربارهی ایران و ایرانی قرار گرفته، اما هیچگاه در بین خواص یا آنها که جدای از مسائل سیاسی به شناخت ایران مینگریستند مؤثر واقع نگشت و حتی به موضعگیری ایرانشناسان قابلی چون ادوارد براون انجامید.
ضعف جامعهشناسی در حاجیبابای موریه
در نگاه موریه تقریباًٌ کمتر به شخصیتی که به یکی از زشتخوییهای مورد اشاره آراسته نباشد، پرداخته شده است. اگر موریه قصد نقد یک ملت را داشته باشد باید حق نقد را ادا کند. بیماریهای اجتماعی در تمام دنیا وجود دارد، اما همیشه در همهی ملتها هستند کسانی که به نیکی گراییده و با پرهیز از برخی میعادگاههایی که انسان را به ورطهی ناهنجاری میغلتاند، خود و افراد جامعهی خود را مصون میدارند.
بزرگی میگفت اینکه ما تمام غرب را فاسد و ولنگار بنامیم نمیتواند صحیح باشد؛ چراکه هیچ بنایی نیست که با ستونهای پوسیده دوام آورد، پس جامعهی غرب نیز بناهای محکمی دارد که هنوز سرپا مانده و حتی امروزه در مواردی بهسوی دین و معنویت گراییده است. مسلم است که در کنار ولنگاری و دینگریزی و گرایش به خصلتهای ناهنجار همچون همجنسبازی و ... انسانهایی اندیشمند و فرهنگی وجود دارند که بنای استوار آن تمدن را از فروریختن مصون نگه میدارند. در میان مردم زمانهای که حاجیبابای موریه در آن میزیسته انسانهای وطنپرست، صادق، درستکار، سالم، وفادار و ... وجود داشته است که بنای ایران را از توفان حوادث چنان حفظ کردهاند که کمتر ملتی را میتوان سراغ گرفت که اینگونه از باد و باران در امان مانده باشد.
ضعف تاریخی در حاجیبابا اصفهانی
در این کتاب به جنگهای دهسالهی ایران و روس که سرانجام به شکست ایران و عهدنامههای بهاصطلاح ننگین انجامیده نیز اشارهای شده است.
موریه در این اثر حکایت فرماندهای را شرح میدهد که احمقانه به مصاف دشمن میشتابد و چون با سلاحهای جدید روبهرو میشود بزدلانه پا به فرار میگذارد. اما حقیقت این است که این جنگها در بسیاری از موارد با دلاوری ایرانیان به جنگهای بسیار خونینی بدل میشود و کم مانده بود که روسیه در برابر قدرت ایران و ایرانی تن به شکست بسپارد. متأسفانه ضعف تدبیر، عدم فرصتطلبی، ضعف تدارکات، ضعف بنیهی اقتصادی و ویرانی عظیم اقتصادی چنان عرصه را بر ایرانیان تنگ میکند که سرانجام به شکست آنها میانجامد.
در کتاب حاجیبابا ایرانیان چنان سادهدل و احمق متصور میشوند که در بحبوحهی نبرد به سادگی فریب جاسوس دشمن را میخورند و تن به شکست میسپارند. درحالیکه این جنگ به این سادگی هم نبوده و ایران و ایرانی رشادتها و سربلندیهای هم داشته که توانسته جنگ را تا 10 سال ادامه دهد و اگر ضعف پادشاهی و عدم انگیزه سبب شکست نهایی ایرانیان میشود نشان از بزدلی و سادهدلی و حماقت قوم ایرانی نیست. چگونه میتوان به شاهی وفادار ماند که تمام هم و غم ولیعهدش پس از شکست این است که دشمن وطنش که چنان خفتی را به او تحمیل کرده بخواهد که از ولیعهدی و پادشاهی وی و خاندانش پس از فتحعلیشاه حمایت کند. کتاب حاجیبابا در آن عرصه حداقل تأثیری که داشت به عقلای ما فهماند که ما بیماریم و ما را متنبه ساخت و یادآور شد که احتیاج مبرم و حیاتی به مداوا و معالجه داریم.
نگاه سعدی به بیماریهای اجتماعی و تفاوت آن با دیدگاه موریه
نه سعدی را میتوان با موریه قیاس کرد و نه ما را یارای قیاس گلستان و حاجیبابا است، اما از آنجا که هر دو نویسنده به برخی از بیماریهای جامعهی ایرانی اشاره کردهاند شاید بتوان دلیلی برای اندیشیدن به این مطلب پیدا کرد. از نظر اینجانب حتی اگر مؤلف حاجیبابا قصد به چالش کشیدن فرهنگ ایرانی را داشته باشد باز به بیماریهای گریبانگیر فرهنگ تمدن ایرانی پرداخته و آنچه که او در شخصیت حاجیبابا و شخصیتهای مشهور قصه پرداخته، تنها شخصیت کسانی است که در اثر شرایط زمانه به چنان رفتارهایی پناه آوردهاند؛ چراکه حتی خود نویسنده نیز وقتی از زبان دراویش به قصهی زندگی آنان میپردازد صداقت آنها را در بیان کجراهههای خویش معترف میشود، همانان که در مراجعه با شداید و شاهنشاه بیرحم و سفاک و نیز شریعتمداران خشکمغز از ترس جان خویش و برای حصول رهایی بستنشین حرم معصومین میشوند.
انسانشناسی سعدی
اما سعدی در بیان نظرات خود عملاًٌ یک جامعهشناس است و خود نیز از سر آگاهی بدان میپردازد. «در گلستان انسان با دنیایی سروکار دارد محسوس و واقعی، نه فقط با عالم نگارین و خیالآمیز برخی اخلاقنویسان که غالب لمسنشدنی است و دور از دسترس.»[1]
سعدی در گلستان انسانشناس و هستیشناسی به تمام معناست و درد او درد آدمی است و اگر از قومی به تمثیل یاد میکند تنها برای اثبات دعوی خود است، برایش فرق نمیکند که این فرد اصفهانی، ایرانی است یا عرب بیابانگرد.
در نگاه سعدی جهان بسیار دیدنی و قابل تأمل است. پستترین بندگان هارونالرشید در غایت جهل به حکمرانی مصر میرسد، کیمیاگری گرسنه میماند و ابلهی در خواجه گنج مییابد.[2]
اینها بیان بیماریهای جامعهی بشری است. برای سعدی فرقی نمیکند هارونالرشید عرب باشد یا عجم، ابله نیز همه جا هست چه در عرب و چه در میان ایرانیان و اگر قصهی حاجیبابا در میان اروپاییان به معنی این به کار رفته که همهی ایرانیان چنین هستند به دلیل ضعف نویسنده در بیان مقصود خود است و اگر نویسنده دانسته به چنین نتیجهگیری دست زده باشد که از هنر عاریست.
مردمشناسی سعدی
سعدی مردمشناسی قابل است. سالها قبل از آنکه رشتههای مردمشناسی در غرب افتتاح شود سعدی به جهت تحصیل و تدریس در نظامیهها که پیشرفتهترین دانشگاههای زمان خود بودند و نیز به مدد جهانگردی و اندیشهی سترگ خویش از موارد نقص و عیب و استعداد نیکوی انسان بسیار سخن میگوید. همه جا دیدهی واقعبین سعدی است که حقایق تلخ و شیرین را میبیند و ما را با آنها آشنا میکند. یک جا یکی از مردم شام را میبینیم که در بیشهای منزوی است قناعت میورزد و چون به نعمت و راحتی میرسد از عهدهی تمنیات خود برنمیآید و غرق در لذتجویی میشود. یا آن اعرابی که در بیابان تنها و گرسنه مانده بود و کیسهای یافت و پنداشت در آن گندم بریان است و تلخی نومیدیش وقتی معلوم شد که کیسه پر از مروارید است. با مالداری خسیس نیز روبهرو میشویم که خیرش به هیچکس نمیرسد و آب از ناخنش نمیچکد ولی وقتی در دریای مغرب گرفتار توفان میشود دست به دعا برمیدارد.
تلون طبع پادشاهان، ذهن نکتهیاب سعدی را متوجه میکند که وقتی به سلامی برنجند و وقتی به دشنامی خلعت دهند. ازاینقبیل است سخن دیگر سعدی که حاکی از تجربه و معرفت به نفوس آدمیان است. سعدی خصلتهای زشت آدمی را چون دروغگویی، خِسَت، ریا، مکر، تلون و ... برمیشمارد، اما چون جامعهشناس، آن را به قوم خاصی نسبت نمیدهد، بلکه نمود آن را در مردم سرزمینی نشان میدهد.
«حاجیبابا» نیز خصلت پادشاهان را برمیشمارد و میداند که فلان دروغ که از دهان فلان کس درمیآید از ترس جان است و فلان بیوفایی که از کسی سر میزند از نداشتن انگیزه در دفاع از دیکتاتور زمان است، ولی چنان مینماید که مثلاًٌ همهی اصفهانیها چنانند و همهی وزرا چنین!
باید ببینیم وقتی موریه بهعنوان یک مأمور دولتی وارد ایران میشود با چه کسانی سروکار داشته است. مسلماًٌ طرفهای وی درباریان، تجار و نزدیکان شاه و خود شاه! بودهاند. تملق، چاپلوسی، دروغگویی از ترس جان و ... در همهی نظامهای دیکتاتوری وجود دارد. در همهی نظامهای دیکتاتوری مردم در مواقع خطر از وفاداری ظاهری خود دست برنمیدارند؛ چراکه وفاداری زمانی معنا دارد که از روی آزادی و در کمال آرامش بیان شده باشد، چنانکه امروز نیز در قوانین کشورها اقرار و اعتراف بهاجبار ارزشی ندارد. همانگونه که دروغگویی، خیانت و بیوفایی در قاموس همهی فرهنگها نادرست است، به خطر انداختن جان نیز به بهانهی راستگویی ارزشی ندارد و آنجا که گفتهاند نجات در راستگویی است در اینجا نمینشیند.
نتیجه
در ایران از قدیمالایام و بهواسطهی نظامهای استبدادی هیچگاه هیچچیز پایدار نبود نه سرمایهداری بر سرمایهداری خود اطمینان داشت و نه بزرگی به بزرگی خود اعتماد! چنانچه سعدی نیز در گلستان به تلون حال شاهان اشاره دارد «گاه به سلامی برنجند و گاه به دشنامی خلعت دهند».
سعدی نیز حکایت حاجیباباهای زیادی را آورده و از ناپایداری سلاطین، فراوان یاد کرده است. وزیری را محمود غزنوی تا اوج عظمت و صدارت برمیکشد، اما مسعود وی را بر اسب چوبین مینشاند. در حکایت حاجیبابا نیز دلاکزادهای ناگهان منظور نظر صدراعظم و شاه میشود که تا دیروز فرمان به کشتنش داده بودند.
چه روزگار سعدی و چه روزگار حاجیبابای دورهی قاجار، ایران از داشتن قانون و عدالت محروم بود و به همین دلیل چنان سرنوشتی که بر سر «ملای نادان» و «زینب» زن داستان و «حکیمباشی» میآید شاید بارها در دورهی قاجار و نیز در روزگار سعدی رخ داده باشد. همچنین در دربار ایران و در میان درباریان رقابتهای آنچنانی وجود داشته و هیچکس نمیتواند منکر بسیاری از خصایصی شود که در حاجیبابا برشمرده شده است. مگر هنوز ما اصفهانی را زرنگ خطاب نمیکنیم؟ مگر هنوز در ادارات ما بهواسطهی آنکه امنیت شغلی و روانی وجود نداشته و بود و نبود آن به جای آنکه قائم به سیستم باشد قائم به مدیران و بالادستیهاست، ریا، چاپلوسی و تملق از مدیران و زیرآبزنی و نانبُری وجود ندارد؟
با وجودی که امروزه علم و دانش اینسان در کشور ما گسترش یافته هنوز هم رسیدن به مدارج عالی سیاسی ربط چندانی به توانایی و علم و دانش و سوابق ندارد، آنچه حکم میکند روابط است هنوز هم به اخم مدیری دایرهی زندگی بیچارهای پیچیده میشود چه رسد در آن روزگار یعنی روزگاری که سعدی ترسیم کرده و روزگاری که حاجیبابا در آن نفس کشیده، با آن مایهی استبداد و جهل که مقاومت در مقابل شاه مساوی با باختن جان عزیز بود.
هم در روزگار سعدی خرافات وجود داشت و هم در روزگار حاجیبابا و نیز زمان ما که روزگار نانوتکنولوژی و عصر فضاست. مگر در روزگار سعدی و نیز دورهی قاجار جنگ پیروان شریعت و طریقت وجود نداشت؟ مگر غرب امروز از خرافات و فرقهگرایی و فساد به دور است؟ با اینکه موریه و سعدی هر دو به بیماریهای جامعهی ایرانی اشاره میکنند، اما نگاه سعدی دیگرگونه است. تضادی در سخنان سعدی دیده میشود و پارادکس زیبایی که در گلستان جلوهگر است دلیلی است بر اینکه سعدی جهانیان را در حالات متنوع و مواقع و مواضع مختلف میبیند و جهانبینی او جهانبینی خاصی است. او حتی زمانی که از ایران سخن میگوید نگاهش به کل جهان است، شخصیت داستانش گاه در اسکندریه است و گاه در جامع دمشق، بعلبک و یا اعرابیای است در بیابان حجاز!
سعدی مردمشناسی است که خصلتهای همهی اقوام و ملتها را میشناسد، اما چون هنرمند است و هنر کارش وحدت است، سخنانش به قول تولستوی (در کتاب هنر چیست؟) وحدتآفرین است! فرقی نمیکند شخصیت منفی و یا مثبت داستانش در ایران است و یا بغداد و بعلبک و شام!
هنر داستانپردازی امروز حتی در خود غرب هم دنبال چنین وحدتی است و هر رمانی در این راه بکوشد موفقتر است حتی در ربودن برخی جوایز متنوع بینالمللی! حاجیبابای موریه دنبال چیست، آیا واقعاًٌ به دنبال قصهپردازی است؟ حاجی بابای قصه او که نماد طمعکاری، نوکیسه بودن، خرافات، دروغ و دغل و حیله و نیرنگ است نماد تمام ایرانیان است؟ آیا چنین فردی در هیچ جای دنیا نمود خارجی نداشته است؟ ناگفته پیداست که وقتی واژههایی در قاموس سرزمینی پیدا میشود بدین معناست که آن خصلت در میان مردمی از آن سرزمین وجود داشته وگرنه نه آن واژه به وجود میآمد و نه معانی مثبت و مقابل آن دیگری جای عرض اندام داشت.
وقتی واژهایی چون دروغ، خیانت، ریا، خرافه و یا وفا، راستگویی، شهوتپرستی و غیره در قاموس و فرنگیان وجود دارد معنایش این است که مردمانی به آن خصائل بد یا خوب آراسته بودهاند. از طرفی حتی در زمان آفرینش حاجیبابای موریه رمانهای زیادی در اروپا پدید آمدهاند که در آن افراد خسیس، دروغگو، خونریز، طمعکار و ... مضمون داستان بودهاند. اصلاًٌ مگر میتوان رمانی نوشت و داستانپردازی کرد و در آن تنها به شخصیتهای مثبت پرداخت!؟ حاجیبابای موریه را نیز باید با همین چشم نگریست و ناهنجاریهای شخصیتهای داستان را به پای تمام مردم ایران ننوشت، همانگونه که شخصیتهای بخیل، خسیس، آدمکش، دروغگو و سیّاس موجود در داستانهای قدیم و جدید غرب را نمیتوان و نباید به پای تمام مردم آن سرزمین گذاشت.
اگر قصد موریه را داستانپردازی و نزدیک شدن به ساخت هنر بپنداریم و مقاصد سیاسی وی را پیش چشم نیاوریم، باید بگوییم که او در این کار موفق نبوده است. مردمی که موریه تصور کرده، مردمی هستند که بنای کاخ رفیع تمدنشان بر دروغ، ریا، فریب و هزاران هزار فساد دیگر بنا شده است. چگونه ممکن است بنای چنان رفیع با تمام ستونهای پوسیدهاش بر جای بماند و از گزند باد و باران مصون بماند؟
اما آنچه ما در موریه و حاجیبابایش مشاهده میکنیم بیماریهای اجتماعی و مهمی است که هم شرایط و هم زمان و هم سابقهی تاریخی و حوادث تلخ و شیرین از او ساخته است. این نگاه نه تنها نباید ما را به انفعال دچار کرده و به انکار حاجیباباهای زیادی که در زمانهی ما نیز کم نیستند وادار کند، بلکه باید این بیماریهای موجود را شناخته و با چشمی باز عوامل بهوجودآورندهی چنین شخصیتهایی را از بین برد، کاری که سعدی پس از گلستان در بوستان نیز بدان پرداخته است؛ چراکه سعدی در گلستان به حکم جامعهشناس بودنش وقایع را آنچنانکه هست، برمیشمارد و در بوستان بایدها و نبایدهای جامعهی آرمانی خود را به توصیف و تحلیل مینشیند.
حقیقت این است که باید به قول جمالزاده، افراط و تفریط را کنار گذاشت؛ چراکه افراط و تفریط و تعصب و بیانصافی دردی را دوا نمیکند. باید اعتراف کنیم که ایرانیان مانند همهی دنیا ترکیب و معجونی هستند از خوبی و بدی و زشتی و زیبایی!
***
شکی نیست که بیگانگان هنوز چون فرهنگ ما را با آنچه خود آموخته و بر آن استوارند مطابق نمیبینند و از آنجا که بر همهی ریزهکاریهای فرهنگ ایرانی و شرقی واقف نیستند، مانند آنان که پای و سر و دست فیل را لمس کرده و هریک به تصوری به توصیف آن میپردازد و مولانا چنان زیبا از پس آن برآمده است. مانند حکایت افرادی است که هریک انگور میخواستند اما به زبان خود، مناقشه مینمودند.
دلایل زیادی هست که نشان میدهد گلستان سعدی برخلاف حاجیبابای مورخ جهانی میاندیشد، چنانچه در ذیل این کلام مسجع که «هرکس را عقل خود به کمال مینماید و فرزند خود به جمال میافزاید» :[3]
یکی جهود و مسلمان مناظرت کردند چنانکه خنده گرفت از حدیث ایشانم
بطیره گفت مسلمان گر این قبالهی من درست نیست خدایا جهود میرانم
جهود گفت به تورات میخورم سوگند و گر خلاف کنم همچو تو مسلمانم
گر از بسیط زمین عقل منعدم گردد به خود گمان نبرد هیچکس که نادانم
جمع بدیها و زشتیها و خوبیها در گلستان دیدنی است، «گاه با مردمی خداشناس روبهرو میشویم که همهی موجود و ذرات جهان را تسبیحگوی» میبینند و بندهی حضرت کریم ...، در برابر جمعی هم هستند ریاکار که افکار و رفتارشان متفاوت است. در این کتاب هم از عشق روحانی سخن میرود، هم از نظربازی و عشق مجازی، هم از اشخاصی که ایثار و جوانمردی و بزرگمنشی آنان همتانگیزست و خواستنی و هم از کسانی که در لُجّهی خودخواهی و حقارت دست و پا میزنند. سیمای بعضی به نور حکمت و خرد و فکر بلند روشن است و گروهی دیگر چهرهشان تاریک است، گاه در عین غفلت و نادانی به سر میبرند، همچنانکه مکانها نیز متنوعند.
اما در حاجیبابا ریتم داستان یکسویه است. همه مانند حاجیبابا، ملون، دروغگو، نیرنگباز، شهوتران، بیوفا، بیوطن و گویی تمام یک ملت دارای چنین اوصافند، انگار مثلاًٌ جز بازرگان، دلاک، پادشاه و درباریان و ملا، آن هم از نوع ریاکارش کس دیگری در این سرزمین نمیزید. همهی ایرانیان چنین هستند و همهی آنان انگلیسیان و اروپاییان را نجس میدانند و همه معتقدند که پیرزنان بر انگلیس و هند حکومت میکنند. شاه از غرب و اروپا هیچ اطلاعی ندارد، نمیداند کمپانی هند شرقی چه جانوریست! ینگهدنیا را نمیداند کجاست! اما همین شاه و مردم بیوفا، 10 سال در برابر روسِ سراپا مسلح میایستد و 200 هزار نفر از هر سو کشته میشوند و از میان اینهمه کشور تحت مستعمره هرگز به استعمار مستقیم هیچ کشوری درنمیآید و فرهنگش با همهی مصائبی که بر آن گذشته هنوز پابرجاست و لااقل نیمهجانی دارد، روزگاری که حتی کشور و تمدنی چون یونان در شمار مستعمرات دیگران محسوب میشود.
فهرست منابع:
- گلستان سعدی: سعدی شیرازی، تصحیح و توضیح دکتر غلامحسین یوسفی، خوارزمی، تهران، 1373.
- سرگذشت حاجیبابای اصفهانی، جیمز موریه، با مقدمه و تصحیح یوسف رحیملو، تبریز 1351.
- سه سال در آسیا، کنت گوبینو، تهران، امیرکبیر،1383.
- پانزده گفتار دربارهی چند تن از رجال اروپا، مجتبی مینوی، تهران، 1333.
-هنر چیست؟، تولستوی، لئون. امیرکبیر، تهران،1373.
منبع: فرهنگ امروز