دروغ و گفتن سخنی خلاف حقیقت، آفتی در رفتار آدم ها به شمار می رود که وجود آن را نمی توان انکار کرد و نباید از آثار آن غافل شد. حسد، جذب منافع و دفع مضرات، جلب توجه دیگران، پنهان کردن اهداف شخصی، در امان ماندن از انتقادهای دیگران، حفظ موقعیت اجتماعی و موارد فراوان دیگر از عواملی هستند که بسیاری از افراد برای توجیه گفته های دروغ خود به کار می گیرند. ماهیت دروغ، فریب دادن انسان های دیگر است و برخی افراد برای احیای اعتبار و شخصیت خود در تعامل های اجتماعی دروغ می گویند. دروغ چه عوامل و آثاری بر فرد و اجتماع دارد؟ نگاه دین به این پدیده چیست؟ چرا در جامعه دینی هم دروغ مشاهده می شود؟ آیا مصلحت، مجوزی برای دروغ گفتن است؟ فقر و ثروت در دوغگویی تاثیر دارد؟
این پرسش ها در زمان ها، نسل ها و جوامع مختلف مطرح است و مورد توجه تحقیقات پژوهشگران اجتماعی، دینی و روانشناسی قرار دارد.
چرا دروغگویی در همه جوامع و ادیان، مذموم اما به وفور قابل مشاهده است؟
دروغ نه تنها در ادیان، تقبیح شده بلکه افراد اخلاق گرا نیز چنین کاری را بسیار ناپسند می دانند. اکثر قریب به اتفاق خانواده ها نیز فرزندان خود را از کودکی از دروغ گفتن باز می دارند. همه کودکان ایران از دوران ابتدایی با چوپان دروغگو، زشتی کار او و آثار بازگشت کننده به شخص او را به یاد دارند.
به گزارش شفقنا، نشریه مهر نو وابسته به سازمان بهزیستی به نتایج یک تحقیق بزرگ میدانی در شهر تهران اشاره می کند و می گوید: به اعتقاد ۹۹ درصد مردم، دروغ در جامعه رواج دارد و حدود نیمی از افراد معتقدند ۹۰ درصد مردم راست نمی گویند. در گزارش های منتشر شده از مطالعات دیگر نیز آماری مشابه قابل مشاهده است که نشان از تایید وجود دروغ در جامعه توسط اکثر جامعه نمونه مورد بررسی این نظرسنجی ها دارد.
دروغ از منظر دین یکی از محرمات شرعی و سرچشمه تمام بدی ها به شمار می رود. در قرآن کریم (سوره منافقون آیه1) در توضیح معیار تشخیص دروغ از راست گفته شده است که هرگاه شخص، سخنی مخالف اعتقاد و باور خویش را به میان آورد، دروغ گفته است، حتی اگر حرف حقی در سخن وی باشد.
امام باقر (ع) در اهمیت دوری از دروغ گفته اند که «از دروغ کوچک و بزرگ برحذر باشید، چه در حال شوخی و چه در حال جدی؛ زیرا شخصی که از دروغ کوچک باکی نداشته باشد، جرأت گفتن دروغ بزرگ را نیز پیدا می کند».
بسیاری از متخصصان علوم اجتماعی و جامعه شناسی، فراگیر بودن دروغ و دروغگویی در میان اقشار مختلف اجتماع را نشان دهنده اختلال هایی در روند جامعه پذیری در خانواده، نظام آموزش و رسانه ها می دانند که سه عامل مهم الگوساز در این فرایند محسوب می شوند.
برخی دیگر از جامعه شناسان نیز بخشی از عوامل زمینه ساز دروغ را شیوه کشورداری می دانند. دکتر افروغ در این مورد به خراسان می گوید: «این شیوه در کشور ما مربوط به مقطع خاصی نیست. شیوه متمرکز در اداره کشور، خواه ناخواه فضا را به سمت رواج دروغ در جامعه می برد و بی اعتمادی در جامعه رواج پیدا می کند».
دروغگویی یکی از صفات آدمی است که می تواند در هر جامعه، ملت، فرهنگ و انسانی دیده شود. دیدگاه های جامعه شناسی نشان می دهد که از دست دادن انگیزه پیشرفت و توسعه می تواند یک ملت را به دروغگویی مبتلا کند.
نظر مردم در مورد دروغ و دلایل دروغگویی چیست؟
بر اساس تحقیقی که در آمریکا انجام شده است، همه آدم ها در روز بیش از۲ بار دروغ می گویند که این تعداد با توجه به شغل هر فرد، کمتر یا بیشتر خواهد شد. می توان گفت تقریبا همه روان شناسان، دروغگویی را ناشی از احساس حقارت و کمبود، عدم امنیت و اعتماد به نفس پایین در فرد می دانند که دروغ به عنوان نوعی دفاع در برابر این نقص ها به کار می رود.
برخی روانشناسان هم معتقدند که غالب شدن شرایطی در یک لحظه، افراد را وادار به دروغگویی می نماید. شاید درک این موضوع که چرا افراد در هنگام برقراری ارتباط با دیگران، در مورد ویژگی های خود دروغ می گویند کمی دشوار باشد اما احتمالا دلیل اصلی این موضوع، ترس از بازگو کردن رازهای خویش است زیرا این امکان وجود دارد که ترک کردن او توسط دیگری را در پی داشته باشد. افراد در روابط خود دروغ می گویند تا مسایل منفی شخصیتی شان را پنهان کنند. به عنوان مثال یک مرد ممکن است برای حفظ پایداری رابطه خود با نامزدش، در بیان مسایلی همچون موقعیت مالی، درآمد سالیانه و سرمایه های خود به دروغ متوسل شود.
مردم از دروغ و تشخیص فرد دروغگو، تعاریف و روش های مشابه و گاهی بسیار متفاوت ارائه می دهند. «چگونگی تشخیص دروغ و دروغگویی»، «آثار دینداری بر دروغ گفتن یا نگفتن» و «رابطه فقر و ثروت با دروغگویی» برخی از پرسش های خبرنگار شفقنا از مردم محله های مختلف تهران است.
دختری که خود را دانشجوی مدیریت معرفی می کند، می گوید: آدم ها همیشه متوجه میزان صداقت حرف افراد نیستند. این مساله بستگی به نگرش آنها دارد که اطرافیان خود را با دید صداقت نگاه می کنند.
او که دینداری افراد را در صداقت آنها موثر می داند، معتقد است: کسانی که به اسلام معتقد هستند کمتر دروغ می گویند، اما فقر از هر دری بیاید، ایمان هم از همان در می رود. آدم های فقیر به خاطر محدودیت ها و مشکلاتی که در زندگی دارند، دروغ می گویند و افرادی که غنی تر هستند کمتر به دروغ متوسل می شوند؛ اما می توان گفت آنها هم به نوعی دیگر دروغ می گویند.
میثم فروشنده کتاب است و جامعه شناسی می خواند. او معتقد است: بیشتر افراد جامعه به نسبت دروغ می گویند؛ شاید این موضوع به سیاستمداران و حاکمان هم بر می گردد. احساس دروغگویی از نگاه مسوولان به جامعه منتقل می شود؛ وقتی یک مسوول دروغ بگوید، مردم هم به طور متقابل دروغ می گویند؛ بنابراین مسوولان صادق شهروندان صادقی را هم بار خواهد آورد.
او مصلحت در دروغ را ذبح شرعی حقیقت می خواند و می گوید: افرادی که دیدگاه انسان گرایانه تری دارند، با هم نوعان خود صادق تر برخورد می کنند.
میثم نسبت ثروت با دروغگویی را این گونه تعریف می کند: اخلاق در زمانی که فشار اقتصادی وجود داشته باشد، قربانی می شود، چون اقتصاد یک موضوع زیر بنایی است و مسایلی مانند اخلاق که موضوعاتی رو بنایی هستند را تحت تاثیر قرار می دهد.
فاطمه، زنی خانه دار است. او می گوید: نمی توان دروغ گویی را به همه مردم جامعه نسبت داد؛ اما گاهی مردم به خاطر کوچک ترین مسایل در اجتماع دروغ می گویند و شاید برای بی اهمیت ترین مسایل حاضر به دروغ گفتن هستیم.
او معتقد است: برای اینکه کار ما سریع تر پیش رود، حاضر به دروغ گفتن هستیم. چه بسا زمانی که برای دروغ گفتن صرف می کنیم بیشتر از زمانی است که بخواهیم حرف راست بزنیم. غفلت باعث می شود به عواقب دروغی که می گوییم فکر نکنیم؛ البته هیچ قشر بندی میان فقیر و غنی هم ندارد. تکرار شدن این موضوع باعث شده که این امر ناپسند، عادی جلوه کند و قبح این کار ریخته شود.
عباس کاظمی، جامعه شناس و استاد دانشگاه در یکی از میزگردهای مهرنامه به پدیده دروغگویی پرداخته است. او معتقد است: دروغ رایج میان افراد، غیر اخلاقی نیست. دروغی که درباره آن صحبت می کنیم با دروغی که به عنوان رفتاری غیراخلاقی از آن یاد می شود، متفاوت است. باید در باب فرهنگ دروغ در جامعه ایران به لحاظ جامعه شناسانه تامل کنیم. دروغ و ریا بخشی از زندگی ایرانیان است و بدون آن، نظام روابط فعلی کارها به جلو نمی رود. دروغگویی و چاپلوسی در نظام روابط اجتماعی نه تنها مشروع بلکه کارآمد هم هست.
محمدرضا، دانشجوی روزنامه نگاری است. او نیز می گوید: اگر آدم ها در جامعه امروز دروغ نگویند، کارشان راه نمی افتد، اما این دروغ با دروغی که عمل زشت اخلاقی در فلسفه اخلاق مطرح می شود، متفاوت است. مردم، بیشتر در مسایل اداری دروغ می گویند اما جدای از این بحث بسیاری وقت ها حتی در مواقعی که لازم نیست، دروغ می گوییم. می توان گفت این مساله، اخلاق نادرستی است که میان روابط روزانه مردم جا افتاده است. من نمی دانم چه عاملی سبب شده که مردم برای کوچکترین مسایل روزانه خود دروغ می گویند.
محمدرضا فقر را تشدید کننده دروغگویی می داند. او ابراز عقیده می کند: می توان گفت افرادی که فقیر هستند بیشتر دروغ می گویند؛ اما این به معنای صدور حکم برای این موضوع نیست که صرفا افراد فقیر بیشتر دروغ می گویند بلکه ممکن است، بسیاری از موارد اخلاقی برای آنها بازگو نشود یا در این زمینه آموزش های لازم را نبینند. در مورد ثروتمندان هم این موضوع صادق است و به طور نسبی وجود دارد.
او عامل دیگری که دروغ را در یک جامعه رواج می دهد، دروغگویی مسوولان و سیاستمداران تعریف می کند. این دانشجو می گوید: وقتی برخی مسوولان خیلی راحت دروغ بگویند، مردم هم قطعا یاد می گیرند و برای اینکه کارشان را راه بیندازند، دروغ می گویند. حضرت علی (ع) در این مورد گفته اند که «مردم یک کشور به حاکمانشان شبیه ترند تا پدرانشان».
یکی از کارمندان مترو که در رشته برق تحصیل کرده است هم اعتقاد جالبی در مورد دروغ گفتن دارد. او می گوید: نمی توان گفت همه افراد دروغ می گویند اما برخی از افراد چون خود دروغ می گویند، فکر می کنند بقیه هم دروغگو هستند؛ بر عکس افرادی که راستگو هستند هم دیگران را راستگو می بینند. دروغ، اعتماد افراد را نسبت به هم از بین می برد و به این علت است که مردم جامعه به یکدیگر اعتماد ندارند. بعضی می خواهند کمبودهایی که از نظر روحی در دوران کودکی داشتند را با دروغ گفتن در بزرگسالی بر طرف کنند. بعضی اوقات هم مردم برای در آمد بیشتر و بهتر، دروغ های تجاری می گویند.
این کارمند جوان، دینداری مردم را با صداقت آنها مرتبط می داند و معتقد است: اگر دینداری، ظاهری نباشد، قطعا در راستگویی موثر است. اگر آدم ها با معبود خودشان ارتباط قلبی واقعی برقرار کنند و در چارچوب درست دین عمل کنند، حتما جنبه های اخلاقی را در نظر می گیرند. دروغ گفتن فرقی میان قشرهای فقیر و غنی جامعه ندارد و هر کسی به نوعی دروغ می گوید. دروغ مصلحتی هم بعضی اوقات برای حفظ بنیان خانواده هاست که اگر حرف راست بازگو شود، ممکن است زندگی شخصی از بین برود.
او افزود: انسان ها چون ایده آل گرا هستند، سعی دارند بهترین ها را سریع به دست بیاورند البته به مرور زمان هم اموال، خانه و جایگاه را پیدا می کنند اما بعد از دستیابی به مادیات به دنبال گمشده ای هستند، که عشق حقیقی و معبود است. انسان که صرفا مادی گرا شد، روی همه چیز پا می گذارد.
لیلا، خانمی خانه دار در همین زمینه می گوید: تمام مشکلات اجتماعی مردم به مسایل اقتصادی بر می گردد. مردم برای اینکه کار خودشان را سریع تر انجام دهند به دروغ متوسل می شوند. تامین نبودن مردم از نظر مالی انواع بی اخلاقی ها را به دنبال دارد.
منبع: شفقنا