بحران محیط زیست را که از اساسیترین دغدغههای بشر معاصر است نمیتوان تنها از منظری زیستی، تجربی و تکنولوژیک نگریست، چراکه آنچه در این بین بیش از همه خودنمایی میکند، خلأهای فکری و اخلاقی است؛ از این رو مادامی که نگاه انسان به محیطی که در آن تنفس میکند، تغییر نکند، این بحران در عرصه جهانی یکه تازی خواهد کرد. سلطه باورهای اومانیستی در عصر جدید و تعامل این باورها با تکنولوژی امروز راز اصلی این بحران است و راه برون رفت از آن، تحول فکری و اخلاقی در ساختار علوم معاصر است. از این رو چندی پیش دکتر سید مصطفی محقق داماد, استاد حقوق دانشگاه شهید بهشتی وعضو فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران که سالها است پیرامون فلسفه محیط زیست و نگاه ادیان به طبیعت پژوهش میکند، کتابی را با عنوان « الهیات محیط زیست» از سوی انتشارات مؤسسه حکمت و فلسفه ایران وارد بازار نشر کرده تا تلنگری برای آگاهی از این بحران ایجاد کند. آنچه در ادامه میآید، ماحصل این گفتو گو است.
جناب دکتر محقق داماد جرقه نوشتن برای طبیعت از کجا در ذهن شما نقش بست؟
کتاب الهیات محیط زیست مجموعه مباحثی است که طی سالهای متمادی در کنفرانسهای ملی و بینالمللی ایراد کردم. نخستین باری که درگیر تحقیق در این زمینه شدم، سال 1365 بود. آقای سید محمد خاتمی رئیس جمهوری اسبق، آن زمان وزیر ارشاد بود؛ رایزن فرهنگی ایران در آتن کنفرانسی را با عنوان «گفتو گوی بین ادیان اسلام شیعی و مسیحیت ارتدکسی» با محوریت ارتباط انسان و طبیعت ترتیب داده بود، این جا بود که درگیر تحقیق پیرامون نگاه ادیان به مسأله طبیعت و محیط زیست شدم. از آنجا که مقالات و سخنرانیهای زیادی در این زمینه داشتم، به پیشنهاد مؤسسه حکمت و فلسفه ایران با تنظیم و اضافاتی آنها را در قالب کتابی با عنوان «الهیات محیط زیست» منتشر کردم.
چه هدفی را از نوشتن الهیات محیط زیست دنبال میکردید؟ و اساساً این طرح فکری برآمده از چه نیاز و خلأیی در جامعه بود؟
امروز متأسفانه برخی ادیان را به تخریب محیط زیست متهم میکنند در حالی که بهترین راه برای پشت سر گذاشتن بحران اخلاقی محیط زیست، دین است وراه حلهای فنی- مهندسی در قالب گروههای سبز و گروههای مدافع محیط زیست، باوجود سودمندیهای احتمالی، چندان اثرگذار نیستند. از این رو برآن شدم تا ضمن پاسخ به این گروه، از ابهامات موجود در رابطه با ادیان روشنگریکنم.
بر این اساس اخلاقی تعبیر کردن بحران محیط زیست به دو جهت صورت میگیرد: نخست دگرگونی در دید انسان به طبیعت و تقلیل یافتن آن از امری قدسی به امری تجربی است.
علم امروز، انسان را در مرکز قدرت قرار داده تا آن جا که هر گونه دخل و تصرف در طبیعت را حقی مسلم میپندارد و برای محیط زیست هیچ ارزشی قائل نیست. دوم دگرگونی در نگرش به اخلاق به عنوان امری دو سویه است.
امروز اخلاق امری صرفاً بین «من» و «دیگری» نیست و بعد سومی مییابد، حقیقت این است که ارتباط من و دیگری در بستر مکانی مشخص صورت میپذیرد، از این رو رعایت اخلاقیات آن زمان معنا مییابد که اخلاق را مثلثی تصویر کنیم که انسان، دیگری و طبیعت در رئوس مختلف آن قرار میگیرد. این در حالی است که طبیعت و جهان از نگاه ادیان تجلی گاه و امری قدسی تعبیر شده است. براساس دیدگاه قرآن کریم انسان نخست با خود و سپس با بیرون از خود (زمین) در صلح و آرامش است.
زمین برای انسان ارزشی الهی داشته و با آرامش و وقار روی آن زندگی میکند.
بندگان خداوند بندگان رحمان هستند از این رو رحمانیت را باید در خود و نحوه ارتباطشان با بیرون از خود اعم از حیوانات، اشیای طبیعی و مادی، درخت، آب و هوا و... متجلی کنند.
اگر برداشت درستی از نهادهای دینی صورت گیرد، ادیان بهترین ابزار حل معضل محیط زیست خواهند بود. تا آن جا که در قرآن تأکید شده «زمینی را که به نحو صالح تحویل گرفتید، به فساد نکشید. » فساد فیالارض از گناهان کبیرهای است که معنای وسیعی دارد و یکی از مظاهر فساد در ارض تخریب بیرویه زمین و طبیعت است.
برخی بهرهبرداریهای بیرویه از طبیعت را به تأکیدات ویژه ادیان ابراهیمی به جایگاه انسان نسبت میدهند، قضاوت شما در این باره چیست؟
برخی بر این باورند که ادیان ابراهیمی بشر را «خلیفهالله» معرفی کرده و زمین را مسخر او گردانده است، از این رو بشر شروع به تخریب طبیعت و از بین بردن آن کرده است. در این کتاب به رد این اتهام در مسیحیت، اسلام، یهود و ادیان دیگر پرداختهام و با استناد بر اقوال فلاسفه، جامعهشناسان و انسانشناسان نشان دادم که این مسأله اتهامی بیش نیست و ادیان نقش بسیار اثرگذاری را در آبادی و حفظ زمین دارند.
ضمانت اجرایی دین برای حفاظت از طبیعت چیست؟ و به اعتقاد شما اصول برخورد با طبیعت در حیطه بایدها و نبایدهای اخلاقی قرار میگیرد یا احکام فقهی؟
بین فقه و اخلاق ارتباطی متقابل حاکم است و با هم تفاوت چندانی ندارند. با جرم انگاری موافق نیستم و بر این باورم که باید بشر را تقویت وجدانی کرد تا وجدانش مانع از انجام رفتارهای نادرست شود. برای آن دسته از مردم که این توصیهها اثر ندارد، باید از طریق مباحث حقوقی و فقهی عمل کرد و برای افرادی که تذکر به وجدان بشری مؤثر واقع میشود، باید فرهنگسازی کرد، تا با رعایت موازین اخلاقی محیط زیست را از آلوگی برهانیم.
امروزه تنها توده مردم، در قبال محیط زیست مسئول نیستند و واقعیت این است که قرآن، در حفظ محیطزیست برای سیاستگذاران این عرصه مسئولیت بیشتری قائل است.
بنابراین نباید از نقش مدیران در جریان سیاستگذاریها و مسئولیت اجتماعی که در قبال سلامت محیط زیست بر عهده دارند، غافل شد.
راهکارهایی که ارائه کردید شاید در سطح ملی اجراییتر باشد. چقدر این دیدگاه در سطح بینالمللی توفیق مییابد؟
ما به لحاظ مدیریتی در سطح بینالمللی با یک پارادوکس مواجهیم. همانطور که میدانید تأسیس سازمانهای بینالمللی از این منظر بوده که به مسائل مشترک در سطح جهانی بپردازد؛ از مسائل مشترک مردم جهان هم بحث محیط زیست است.
اما بحث به همین جا خاتمه نمییابد، چراکه مدیریت این سازمانها توسط کشورهایی اداره میشود که خود صاحب تکنولوژی و عامل اساسی این تخریب به شمار میروند، از این رو ضمانت اجرایی برای این امر کم است.
بحث اولی که پیرامون لزوم تصویب قانون و بایدها و نبایدهای اخلاقی مطرح کردم، ناظر به فضای داخلی بود. حقیقت این است که ما نسبت به بحث جهانی با مشکلی بزرگ مواجه هستیم.
بر این باورم که باید وجدان بشریت را بیدار کرد و آن را با اخلاق عجین و به کرامتش توجه داد، چراکه جز این راهی نیست، این در حالی است که در رابطه با آمار و ارقامی که میزان این تخریب را نشان میدهد هم، از اطلاعات صحیح محروم هستیم و نمیدانیم که چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
از این رو شایسته است که بحث اخلاق مداری و مسئولیت اجتماعی را در سطحی جهانی ترویج و آن را فرهنگسازی کنیم.
با توجه به بحثهایی که مطرح شد، آینده زمین را چگونه ارزیابی میکنید؟
براساس آمار موجود متأسفانه باید گفت که آینده خطرناکی در پیش داریم. آب شدن یخهای قطب جنوب از بلا استفاده شدن حجم عظیمی از منابع طبیعی خبر میدهد و زمین برای زندگی بشری در ضیق قرار میگیرد.
در قرآن مجید هم این مسأله پیشبینی شده و آن را ناشی از دوری از خداوند میداند. حقیقت این است دوری بشر از خدا زندگی را به ورطه نابودی میکشاند. چیزی که امروز در حال رخ دادن است در نتیجه تهی شدن بشر امروز از معنویت و تلقی کردن علم به عنوان ابزار و قدرت است.
منبع: روزنامه ایران