جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

تجزیه عراق، مقدمه ای برای تجزیه کشورهای منطقه است

کد خبر: ۴۷۵۱۹
تجزیه عراق، مقدمه ای برای تجزیه کشورهای منطقه است

اعلام خلافت اسلامی توسط گروه «داعش» در مناطق تحت تصرف این گروه تروریستی در سوریه و عراق، هر چند حتی از طرف اتحادیه جهانی مسلمانان نیز محکوم شده و از سوی بسیاری از کشورهای اسلامی نیز پذیرفته نیست اما این گروه در حال پافشاری بر این ادعا و تلاش برای فتوحاتی دیگر است. با وجود فعالیت های داعش، اختلافات داخلی میان جریان های شیعی عراق و تاکیدات اقلیم کردستان بر استقلال، بسیاری عراق را در حرکتی سریع به سوی فروپاشی می دانند.

به گزارش جماران، پیرمحمد ملازهی در گفت وگو با خبرنگار شفقنا، در این زمینه می گوید: آقای بارزانی، چندان به دنبال فشار به آقای مالکی نیست بلکه واقعا هدف استقلال کردستان را دنبال می کند. او که معتقد است در وضعیت آینده عراق، ابهام بسیاری وجود دارد، در عین حال که عراق را در آستانه تجزیه می بیند، بر قطعی نبودن آن نیز تاکید می کند.

این کارشناس مسایل بین الملل به تجربه کشورهای فدرالی مثل هندوستان و کانادا اشاره و تصریح می کند: نظام های فدرالی برای کشورهای دارای تنوع قومی و مذهبی بالا، پاسخ مناسب تری می دهد. دولت مرکزی عراق در صورت استفاده از این تجربه، شاید بتواند از تجزیه جلوگیری کند و به تدریج یک دولت قدرتمند قانونی به وجود آید که توزیع قدرت در آن صورت بگیرد.

او با بیان اینکه بسیاری، مساله گفته شده در اعلامیه داعش مبنی بر برداشتن مرزها و به پایان رسیدن دوران مرزهایی که انگلیس و فرانسه پس از جنگ جهانی اول در خاورمیانه ایجاد کردند، جدی نمی گیرند، گفت: این در حالی است که در صورت تجزیه عراق، بسیاری از کشورهای دیگر منطقه به ویژه کشورهای عربی خاورمیانه نیز دیر یا زود براساس مسایل قومی و مذهبی تجزیه خواهند شد.

گفت وگوی شفقنا با ملازهی را در ادامه بخوانید:

*در نگاهی کلی به وضعیت عراق مشاهده می شود که از یک سو «داعش» با اعلام خلافت اسلامی خود، حتی گذرنامه صادر می کند و در تلاش است که از طرف جامعه بین المللی به رسمیت شناخته شود؛ از سوی دیگر کردها هستند که استقلال کردستان را حق مسلم خود می دانند، آقای بارزانی هم این روزها از هویت از بین رفته عراق صحبت و بر برگزاری همه پرسی در کردستان تاکید می کند. در طرف دیگر گروه های سیاسی شیعه عراق، مخالفت خود با نخست وزیری آقای مالکی در دولت جدید را به وضوح اعلام کردند، به تعویق افتادن جلسه پارلمان عراق نیز نشان از اختلافات داخلی میان آنها دارد. آیا می توان وضعیت فعلی و اختلافات مشاهده شده را اهرم هایی برای فشار بر مالکی جهت کناره گیری او از قدرت تفسیر کرد یا عراق واقعا در حال حرکتی سریع به سمت فروپاشی است؟ با وجود این اختلاف های داخلی، امکان حفظ تمامیت ارضی در این کشور وجود دارد؟

ملازهی: ممکن است آن تصور هم وجود داشته باشد که شاید این وضعیت، فشاری است برای این که آقای مالکی کنار رود اما تنها به این شکل قابل توضیح نیست. واقعیت این است که هر دو طرف یعنی داعش و کردها در حال حاضر، سرزمینی در اختیار دارند. مناطقی در اختیار داعش قرار دارد که خلافت اسلامی خود را آن در اعلام کرده و همانطور که اشاره کردید، گذرنامه نیز صادر می کند یعنی خود را به عنوان یک کشور می بیند؛ صرفنظر از این که آیا می تواند این وضعیت را حفظ کند یا خیر! از آن طرف آقای بارزانی نیز از سازمان ملل درخواست کرده است که شرایطی را فراهم کند و برای برگزاری همه پرسی استقلال کردستان کمک نماید. به نظر می رسد که آقای بارزانی، چندان به دنبال فشار به آقای مالکی نیست بلکه واقعا این هدف را دنبال می کند که از فرصت پیش آمده و ضعیف شدن دولت مرکزی عراق استفاده کند و اگر شرایط بین المللی و منطقه ای نیز اجازه دهد، کردها به سمت استقلال می روند. همه پرسی نیز مجوزی از طریق سازمان ملل به آنها می دهد. نمونه های این مساله وجود دارد که سازمان ملل وارد شده و همه پرسی برگزار کرده است. به طور مثال سازمان ملل در سودان جنوبی، همه پرسی برگزار کرد و استقلال آن نیز از طرف کشورهای مختلف به رسمیت شناخته شد. تیمور شرقی نیز دارای همین وضعیت بود و در آن توسط سازمان ملل، همه پرسی برگزار شد. در کشورهای اروپایی و کانادا مانند کبک نیز این اقدام و همه پرسی استقلال طلبانه مشاهده شد؛ هر چند که در کبک این استقلال رای لام را نیاورد اما این فرصت به وجود آمد که یک همه پرسی برگزار کنند و به طرف استقلال روند. به دلیل سابقه داشتن این موضوع در کشورهای مختلف دنیا می توان گفت برگزاری همه پرسی استقلال در کردستان عراق با کمک سازمان ملل، حداقل از نظر تئوری، ممکن است اما این که در عمل، شرایط تا چه اندازه آماده باشد، بحث دیگری است. به احتمال قوی آن کشورهایی از منطقه که با مساله کردها رو به رو هستند، مخالفت خواهند کرد اما در هر حال عراق امروز در شرایطی قرار دارد که هر گروهی قومی یا مذهبی به دنبال تضعیف دولت مرکزی و گرفتن حق و حقوق بیشتری برای منطقه خود است. اگر استقلال کردستان نیز عملی نشود و خود کردها به این نتیجه برسند که شرایط، مساعد نیست اما وضعیت عراق به دوره قبل از هجوم داعش به این کشور بازنمی گردد، زیرا وضعیت به کلی متفاوت شده است. نکته دیگر در ارتباط با مساله کردها در عراق این است که طبق قانون اساسی این کشور، 17 درصد از در آمد فروش نفت اقلیم کردستان عراق به این منطقه تعلق دارد، در حالی که آقای مالکی در واقعیت به تعهدات خود در این زمینه عمل نکرد. این 17درصد درآمد نفتی قرار بود به کردستان عراق داده شود و در حقیقت حقوق پیشمرگ های کرد بود که آقای مالکی این کار را انجام نداد. کردها نیز در پاسخ به این مساله به سمت فروش نفت رفتند و قراردادهایی با کشورهای مختلف و شرکت های نفتی امضا کردند. به هر حال مشکلاتی در مناسبات کردستان عراق با دولت مرکزی شکل گرفت که در حال حاضر به این مرحله رسیده است.

*فروپاشی چطور؟ آیا عراق واقعا در حرکت به سوی فروپاشی است؟

ملازهی: اینکه آیا واقعا عراق در آستانه تجزیه قرار دارد یا خیر! به نظر می رسد چنین وضعیتی وجود دارد اما قطعی نیست. به این معنا که اگر آقای مالکی از خود، هشیاری نشان دهد، کنار رود و اجازه دهد فردی دیگر از گروهش نخست وزیر شود، این احتمال وجود دارد که چنین نشود. حداقل، کردها منافع خود را در این می بینند که یک رییس جمهور کرد و همینطور موقعیت بهتری در حاکمیت عراق داشته باشند. این مساله بستگی دارد به این که دولت مرکزی در عراق می تواند دولتی فراگیر باشد و اهل سنت، شیعیان و نیز کردها را در بر گیرد یا خیر! زیرا واقعیت این است که نوعی انحصار طلبی در قدرت در دولت آقای مالکی بود که این انحصار طلبی، حتی گروه های شیعه را نیز ناراضی کرده بود. در حال حاضر گروه مقتدی صدر، آقای حکیم و... از این وضعیت ناراضی و خواهان کنار رفتن نوری مالکی از قدرت هستند. ابهام بسیاری در مورد وضعیت آینده عراق وجود دارد. با توجه به نارضایتی حتی گروه های شیعه از این نوع حکومتی که دیگران آن را فرقه گرا و انحصار طلب می دانند، آینده عراق به این بستگی دارد که آیا آقای مالکی این درایت را از خود نشان خواهد داد که فردی که برای بقیه گروه های شیعه یا سایر گروه های قومی مثل کردها و سنی ها قابل قبول باشد، در قدرت آید. به نظر می رسد در صورت شکل گیری چنین دولتی که همه در آن احساس کنند منافعشان تامین می شود، زمینه ها برای تجزیه عراق کاهش پیدا می کند. حداقل این است که گروه ها احساس می کنند منافعشان در تجزیه نیست بلکه در حفظ وحدت اما با شرکت قوی تر در حکومت مرکزی است.

*با وجود شرایط بغرنجی که در عراق دیده می شود، ورود آیت الله العظمی سیستانی به این موضوع چقدر می تواند در حل این بحران تاثیرگذار باشد؟ این حرف شنوی میان گروه های مختلف به ویژه جریان های مختلف شیعه وجود دارد که از مرجعیت تبعیت کنند و بتوان دولت وحدت ملی مورد نظر ایشان را برقرارکرد؟

ملازهی: آقای مالکی زیر بار حرف آقای سیستانی نرفته است؛ این حقیقتی است که دیگر نمی توان کتمان کرد. آقای سیستانی خواهان این است که یک دولت وحدت ملی تشکیل شود؛ دولت وحدت ملی به این معناست که کردها و سنی ها نیز در آن شرکت کنند، در حالی که به نظر می رسد آقای مالکی این آمادگی را ندارد. او به بندی از قانون اساسی با این مضمون استناد می کند که هر تشکیلات سیاسی که در انتخابات، بیشترین کرسی ها را در مجلس به دست آورد، حق دارد دولت تشکیل دهد و نخست وزیر انتخاب کند. این بند قانون اساسی وجود دارد و این استناد هم درست است؛ در حال حاضر نیز آقای مالکی با استناد به این قانون، تشکیل دولت را حق خود می داند. بحث این است که آیا آقای مالکی بر همه بندهای قانون اساسی تا این حد پایبند است یا به صورت گزینشی عمل می کند؟ به این معنا که مواردی از قانون اساسی را که به سود خود می بیند، معتبر بداند و در جایی که منفعت او وجود ندارد، نادیده بگیرد. به طور مثال چرا ایشان زیر بار آن بخش از قانون اساسی که 17درصد درآمد نفتی را متعلق به کردها می داند، نرفت؟ این برخورد گزینشی تا حدی اشکال ایجاد کرده است. علاوه بر آن، گروه های دیگر شیعی کمابیش دیدگاه های آقای سیستانی را می پسندند یعنی معتقدند زمانی که مرجعیت عراق وارد این قضیه شده است، دیگر آقای مالکی باید بپذیرد. همین مساله نیز موقعیت آقای مالکی را ضعیف تر کره است؛ هر چند که آقای مالکی به لحاظ قانونی حق تشکیل دولت را دارد چون بیشترین کرسی را دولت قانون و تشکیلات ایشان به دست آورده است. از این زوایه می توان گفت که نوعی مصلحت گرایی، امروز ایجاب می کند که تغییراتی در دیدگاه های آقای مالکی به وجود آید اما اینکه آقای مالکی این تغییر را ایجاد خواهد کرد یا خیر! بحثی اساسی است. تا امروز که مشخص شده است، موافقت چندانی با نظرات آیت الله سیستانی ندارد.

*در صورتی که بسیاری از پیش بینی ها صحیح باشد و تجزیه عراق رخ دهد، چه نوع سیستمی در عراق تشکیل خواهد شد؟ آقای بارزانی بیان می کند که در حال حاضر نیز به قواعد فدرالی پایبند هستند، آیا در صورت چند تکه شدن عراق، استقلال کامل از یکدیگر خواهند داشت؟ به صورت حکومتی فدرالی پیش می روند یا کنفدراسیونی خواهند بود؟

ملازهی: به نظر می رسد در شرایط فعلی، تجزیه کامل به سود خود کردها هم نیست و کشورهایی مثل ایران قطعا با استقلال کامل کردستان مخالفت می کنند اما یک واقعیت وجود دارد و آن این است که به هر حال اتفاقاتی رخ داده است و عراق امروز در وضعیت پیش از حمله داعش به شمال عراق و تصرف موصل قرار ندارد. شاید آنچه در ذهن آقای بارزانی است، این است که سه منطقه کردستان، منطقه تحت کنترل داعش و گروه های سنی مذهب و مناطق تحت کنترل شیعیان و دولت مالکی، هر کدام اعلام استقلال جداگانه خود را داشته باشند و در یک شکل کنفدرالی اداره شوند که هر کدام دولت محلی خود و اختیارات وسیعی که کنفدرال ایجاد می کند را دارند. پس از آن نیز این سه منطقه به طور داوطلبانه به دولت مرکزی قوی تر بپیوندند. احتمال دارد که چنین اتفاقی رخ دهد. در حد ضعیف تر این ماجرا نیز می توان قانون فدرالی موجود در عراق را تقویت کرد یعنی هر کدام از این مناطق، اختیارات قانونی خود را در پارلمان های محلی، نخست وزیر و دولت محلی داشته باشند اما براساس یک توافق و بر اساس قانون اساسی فدرال، یک نظام فدرال قوی تری را ایجاد کنند. این مساله نیز بستگی دارد که دولت مرکزی چقدر برای پذیرش این واقعیت، آمادگی داشته باشد. حقیقت این است که در کشوری مثل عراق، با توجه به تنوع قومی- مذهبی در این کشور، مساله فدرالی را با تجزیه یکسان می بینند یعنی فکر می کنند که نظام فدرالی در نهایت به تجزیه می کشد. این تصوری است که وجود دارد و در بخش دولت آقای مالکی نیز این تصور بسیار قوی است. در بعضی کشورهای منطقه نیز این دیدگاه وجود دارد اما تجربه کشورهای فدرالی مثل هندوستان و کانادا نشان داده است که نظام های فدرالی برای کشورهای دارای تنوع قومی و مذهبی بالا، پاسخ مناسب تری می دهد. اگر دولت مرکزی در عراق از تجربه ای مثل هند استفاده کند، شاید بتواند از تجزیه جلوگیری کند و به تدریج یک دولت قدرتمند قانونی به وجود آید که توزیع قدرت در آن صورت بگیرد. توزیع قدرت به این معنا که طبق قانون اساسی، بخشی از قدرت مانند چاپ اسکناس، ارتش واحد، اقتصاد منسجم تر، پارلمان متمرکز تر و...در حیطه اختیار دولت مرکزی است. این موارد در یک نظام فدرال، قابل تحقق است اما با ذهنیتی که فدرالی بودن و تجزیه را یکسان می بیند و آقای مالکی نیز این نگاه را دارد، نمی توان یک نظام فدرال را در عراق ایجاد کرد. درعین حال آنچه در ذهن آقای مالکی است که دولت مرکزی قدرتمندی مثل زمان صدام حسین به وجود آید، نیز دیگر در عراق امکانپذیر نیست. شرایط فعلی عراق به کلی از قبل، متفاوت شده است و در این شرایط متفاوت، باید راه حل های دیگری یافت و از ذهنیت انحصار طلبی در قدرت دست برداشت.

*در سطح منطقه، کدام قدرت ها از تجزیه احتمالی عراق سود می برند و چه کسانی ممکن است با این قضیه مخالفت کنند؟

ملازهی: به نظر می رسد فقط اسراییل سود می برد و کشورهای منطقه، همه متضرر خواهند شد. در بررسی واقع بینانه تجزیه عراق باید تاکید کرد که حرفی که داعش در اعلامیه اعلام خلافت خود مطرح کرده است را باید جدی گرفت. در آن اعلامیه گفته شده است که تقسیمات سیاسی که در زمان جنگ جهانی اول، بعد از سقوط خلافت عثمانی در خاورمیانه پیش آمد و مرزهای مصنوعی که توسط انگلیس و فرانسه طراحی شد و کشورهای فعلی به وجود آمدند، دیگر از بین رفته است. به همین دلیل این گروه بیان می کند که مرز سوریه و عراق را برداشته است یعنی می خواهد بگوید که به طرف ایجاد یک خلافت اسلامی و برداشتن مرزها حرکت می کنند و دوران مرزهایی که انگلیس ها در منطقه ایجاد کردند، به سر رسیده است. بسیاری، این موضوع را جدی نمی گیرند اما واقعیت این است که اگر عراق تجزیه شود، اتفاقی که در عمل رخ می دهد این است که بسیاری از کشورهای دیگر نیز بر اساس مسایل قومی و مذهبی تجزیه خواهند شد. دیر یا زود این اتفاق به قدرت انسجام درونی هر کشور وابسته است اما پس از تجزیه عراق، مسیری که کشورهای منطقه به ویژه کشورهای عربی خاورمیانه در آن قرار خواهند گرفت، به سمت تجزیه می رود. سوریه و عربسان سعودی هم تجزیه خواهد شد. برخی معتقدند که تجزیه عراق، سرآغازی است برای طرح خارومیانه بزرگ که آمریکایی ها قبلا مطرح کرده بودند. در این طرح، تجزیه قومی و مذهبی کشورها حتی خارج از منطقه خاورمیانه عربی و در سایر کشورهای اسلامی مشاهده می شد. شاید بتوان گفت آن طرح به تدریج در حال عملیاتی شدن است و ممکن است خود آمریکایی ها نیز پشت آن ماجرا باشند. این برداشت بسیاری از افراد است که تجزیه عراق، مقدمه ای برای تجزیه کلی در منطقه خواهد بود.

*راه حل خروج از بحران انسانی و امنیتی فعلی در عراق، حفظ تمامیت ارضی این کشور و پیشگیری از تبعات تجزیه احتمالی آن بر منطقه چیست؟ این راهکار، باید در کدام سطح داخلی، منطقه ای یا فرامنطقه ای باشد؟

ملازهی: راه حل آن می تواند داخلی، منطقه ای و نیز بین المللی باشد یعنی مجموعه این سطوح، هر کدام به نوعی در تحولات عراق، دخالت و تاثیر دارند. سیاست های آمریکا قطعا موثر است؛ اگر آمریکایی ها یک موضع قاطع بر حفظ تمامیت ارضی عراق بگیرند، اساسا کردها نمی توانند همه پرسی برگزار کنند و سازمان ملل نیز این اجازه را پیدا نمی کند. از آن طرف اگر کشورهای منطقه ای هم واقعا خواهان وحدت ملی عراق باشند، می توانند تاثیر بگذارند. کشوری مثل ایران می تواند آقای مالکی را راضی کند که از قدرت کنار رود و از انحصار طلبی در قدرت دست بردارد. عراق، تنها متعلق به یک گروه، طایفه یا مذهب نیست بلکه متعلق به کل جامعه عراق است. در درون جامعه عراق نیز به همین شکل است یعنی اگر سیاستمداران کنونی و رهبران مذهبی عراق واقعا به این درک رسیده باشند که حفظ وحدت ملی و ارضی عراق، بیشت و بهتر از تجزیه این کشور، منافع کلی مملکت را تامین می کند، می توانند همین فردا مجلس را تشکیل دهند؛ مجلس نیز طبق قانون اساسی، رییس جمهور، نخست وزیر و رییس مجلس را تعیین کند.

انتهای پیام

دیدگاه شما