جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

دکتر علی شریعتی و اندیشه اجتماعی در سی و هفتمین سالمرگ او در انجمن جامعه شناسی ایران؛

شریعتی و تفکر آینده ایرانی

کد خبر: ۴۵۵۴۰
شریعتی و تفکر آینده ایرانی

به گزارش جماران، اعتماد نوشت:

میراث شریعتی می‌تواند برای همه روشنفکران دنیا و به ویژه مسلمانان منبع فکری بزرگی باشد. البته نباید از شریعتی به عنوان یک رساله عملیه بهره گرفت، بلکه اصول و منطق نظری اوست که اهمیت دارد این منطق که اگر هر تحولی بخواهد در دنیا در هر جامعه یی پدید بیاید، نقطه عزیمت آن تحول در نظم فکری انسان ها و جوامع هست، امروز در جوامع فکری دنیا پشتیبانی های بیشتری پیدا کرده است

امسال در سی و هفتمین سالمرگ متفکری که در 42سالگی در گذشت، تنها یک نشست در عصر چهارشنبه 28 خردادماه در انجمن جامعه شناسی ایران برگزار شد. نشستی که قرار بود در آن یوسف اباذری و سارا شریعتی هم حضور داشته باشند اگرچه هیچ یک نیامدند. همچنین این نشست قرار بود به بررسی نسبت شریعتی با اندیشه اجتماعی هم اختصاص داشته باشد، در حالی که عمدتا به بررسی نسبت او با امروز و آینده تفکر در ایران پرداخته شد. این مراسم پر ازدحام و شلوغ چنان که انتظار می رفت، با بحث و جدل میان سخنرانانی که از شاگردان مستقیم شریعتی بودند و مخاطبانی از نسلی پس از ایشان، به پایان رسید و نشانه آن بود که حتی میان سخنران ها نیز درباره میراث شریعتی و نسبت او با ایران امروز و تفکر آینده اتفاق نظر وجود ندارد، امری که فی حد نفسه نشانگر آن است که مساله شریعتی همچنان پایان نیافته. در این جلسه مومنی و علی قلی، شریعتی را متفکر آینده ایران می دانستند و بر توسعه گرا بودن او تاکید داشتند در حالی که تقی آزاد ارمکی او را متفکر دیروز می خواند و معتقد بود که اندیشه هایش ربطی به توسعه ندارد. هادی خانیکی اما رویکردی متعادل تر داشت، او از سه چهره شریعتی سخن می گفت و معتقد بود که مسائل او همچنان پیشروی ما است، به ویژه معضلاتی که شریعتی روشنفکر با آنها درگیر بود. با این همه مخاطبان جوان حرفی دیگر داشتند، می گفتند از خاطره گویی و روضه خوانی درباره شریعتی خسته شده اند و می خواهند که مفاهیم و ایده های او به بوته نقد گذاشته شود. در این جلسه همچنین قرار بود که از دو کتاب بیژن عبدالکریمی با نام های «شریعتی و آینده تفکر ما» و «نوشته های اساسی شریعتی» رونمایی شود و به این مناسبات غیر از نویسنده این آثار چهره هایی چون حسن محدثی، محمد علی مرادی، جواد میری و عباس منوچهری نیز حضور داشتند. حسین راغفر و امین قانعی راد از دیگر حاضران این نشست بودند. آنچه در ادامه می یابد، روایتی از پانل نخست نشست است.

شریعتی نمی تواند متفکرآینده ما باشد /دکتر تقی آزاد ارمکی
برای پاسخ به اینکه آیا اندیشه شریعتی با تفکر آینده ما ارتباطی دارد باید بفهمیم که شریعتی چه تناسبی با دیروز ما داشته است؟ درباره تاثیر شریعتی بر تفکر دیروز ما گروهی معتقدند که او چندان تعیین کننده نبوده و عناصر اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دیگری در تحولات ایران در دهه 50 تاثیرگذار بوده اند حتی گروهی می گویند شریعتی یک روشنفکر غرب زده بیگانه است و آمده فضای فرهنگ اسلامی- ایرانی را به هم بریزد.
در مقابل نگاه کاملامتضادی وجود دارد که تمام حیات فرهنگی و اجتماعی ایران را متاثر از اندیشه شریعتی می داند اما واقعیت اجتماعی جامعه ایرانی چیز دیگری می گوید و معتقد است که شریعتی در یک فرآیند افت و خیز اندیشه یی ظهور می کند و در آن فرآیند هم دچار یک افت و خیز ثانویه می شود.
اندیشه شریعتی در دهه 1340 در تعامل با اندیشه های دیگر در ایران مطرح می شود و خودش به عنوان راوی تحولات گذشته ایران و شیعه و فرهنگ اسلامی وارد عمل می شود و در ساختن انقلاب اسلامی و تحولات امروز نقش آفرین بوده است. این ساختار هم به لحاظ مفهومی و هم از نظر نیروی اجتماعی ای که تولید می کند و متاثر از فضای شریعتی است، اهمیت دارد. برای فهم ویژگی های این ساختار باید به محتوا و دال مرکزی اندیشه دکتر شریعتی توجه کرد.
شریعتی به عنوان یک کنشگر فعال و فرد، به عنوان یک متفکر و جریان فکری و به عنوان یک جریان اجتماعی در ایران دیروز تاثیر داشته باشد. در روزهای ابتدای انقلاب اسلامی شریعتی به هر سه عنوان در فضای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران در مقابل آدم ها و جریان های فکری و جریان های اجتماعی دیگر حضور داشت حتی گفته اند که شریعتی معلم انقلاب است یعنی بیان کننده ایده های مرکزی انقلاب است.
برای بازبینی رابطه شریعتی با تفکر فردا اما شرایط امروز تعیین کننده تر از شرایط دیروز است زیرا آن شرایط جنبه تاریخی یافته و کسی چندان تمایلی به بازخوانی آن ندارد. امروز شریعتی کجای جامعه ایرانی است؟ به نظر من شریعتی امروز به عنوان نماد جریان روشنفکری دینی در بدو این جریان قرار گرفته است. به همین دلیل ارجاعات به او محدود، مشروط و منتقدانه و کمتر ایجابی است و بنابراین به عنوان یک متفکر حاشیه یی در ایران
امروز است. با این توضیح برای بیان رابطه او با فردا باید مختصات اجتماعی و فرهنگی مردم در فردای جامعه ایران را ترسیم کرد و پرسید که آیا شریعتی امکان بازخوانی و بازگشت به عنوان یک متفکر کانونی را دارد یا خیر؟ با توجه به وضعیت آینده جامعه ایرانی، به نظر من در این آینده شریعتی عمدتا به عنوان یک متفکر تاریخی قلمداد خواهد شد تا یک جریان، کنشگر فعال و تاثیرگذار. آنچه از شریعتی روایت خواهد شد، به عنوان یک متن تاریخی برای طراحی جریان فکری و اجتماعی آن روزگار است زیرا شرایط فردای ایران بسیار متفاوت از شرایط امروز و دیروز آن است. ما ایران کاملامتفاوتی از ایران در پیش خواهیم داشت و آینده ایران نیز از همه نظر متفاوت خواهد بود، به همین دلیل شریعتی نمی تواند متفکر آینده ایران باشد.

در تاریخ متفکران ایران شریعتی منحصر به فرد است/علی رضاقلی

علی رضا قلی، سخنران دوم این نشست بود که در ابتدا به خاطرات جوانی خود اشاره کرد و گفت: در سال 1346 که به دانشگاه تهران رفتم، در آن سال ها فضای دانشگاه ها تحت سیطره جریان های چپ بود و دیگر جریان ها تقریبا حرفی برای گفتن نداشتند. نخستین آثار چهره هایی چون بازرگان، طالقانی، شریعتی و مطهری نیز در پاسخ به همین جریان ها بود. من در تمام سخنرانی های دکتر شریعتی حضور مستقیم داشتم و در متن حسینیه ارشاد بودم. قبل از شریعتی سطح آگاهی افراد در بحث های ایدئولوژیکی در جامعه به خصوص در مباحثه با چپ ها بسیار کم بود اما با حضور ایشان در یک فاصله کوتاه دکتر شریعتی سطح فکری جامعه را به جایی رسانده بود که فصل الخطاب شد.
تا جایی که اسم «دکتر» به اسم علم تبدیل شده بود. دبی ایدئولوژیکی که شریعتی با این سخنرانی ها و خطابه ها به جامعه می داد، تنها با دبی رود آمازون قابل مقایسه بود و دیگر جریان های فکری توان مقابله با او را نداشتند. در تاریخ ایران شریعتی منحصر به فرد است و نسخه دوم ندارد. کسی که یک مبنای ایدئولوژیک تاسیس کند و با آن بتواند اینچنین در جامعه تاثیر بگذارد که در نهایت به سهم خودش به واژگون کردن رژیم منجر شود. وی دغدغه اصلی دکتر شریعتی را به بیان خودش توضیح عملکرد ضعیف اقتصادی و سیاسی ایران در طول تاریخ و راهی برای برون شو از آن دانست و گفت: عملکرد اقتصادی ضعیف به این معنا که این کشور به مسیر توسعه وارد نشد و عملکرد ضعیف سیاسی نیز به این معنا که حکومت در طول تاریخ نه با مردم کنار آمد و نه توانست روابط بین المللی قدرتمندی ایجاد کند.
شریعتی در پی پاسخ به این عملکرد ضعیف و راه برون شو از آن بود و بر آن متمرکز شد. او به این فکر رسید که با بازسازی دینی و یک دین متحول پویا و یک ایدئولوژی توانمند پاسخگو می تواند این مساله را حل کند، در زمان خودش هم این کار را کرد. از این حیث قابل مقایسه با فردوسی و امام محمد غزالی است. نویسنده «جامعه شناسی نخبه کشی» در ادامه به اهمیت تاریخ از دید شریعتی پرداخت و گفت: شریعتی با بازخوانی تاریخ به این نتیجه رسید که ما می توانیم حسینی شویم و هر کس نمی تواند این کار را بکند، زینبی است و اگر این دو کار را نکند، یزیدی است.
وی در پایان بر ضرورت تداوم پرسش بنیادی شریعتی تاکید کرد و گفت: ما همچنان در آن سوال گرفتاریم و باید راه برون شو از این دو مشکل پیدا شود. این مساله در دانشکده علوم اجتماعی که در آن بحث نهادها به معنایی که نهادگرایان می گویند، مطرح می شود، اهمیت پیدا می کند. زیرا اگر ما به نهادها (فرآیندهای زمان خور که جلوی تغییر اجتماعی را می گیرند) توجه کنیم، باید توضیحی عالمانه و روشمند از گذشته بیابیم تا راه برون شو را بیابیم. دکتر شریعتی ابعاد ایدئولوژیک مساله را گفت و مثلابحث شیعه به عنوان حزب تمام را مطرح کرد اما شرایط این حزب شدن را نگفت و توضیح نداد که آیا حزب شدن به صورت صرف ایدئولوژیک ممکن است یا خیر؟ این مسیر را بقیه باید ادامه دهند.

شریعتی متفکر توسعه است/دکتر فرشاد مومنی

فرشاد مومنی نیز در ابتدای سخنرانی به تاثیر پذیری نسل خودش از شریعتی اشاره کرد و در ادامه به آغازگاه های پای نهادن مساله توسعه در ایران اشاره کرد و گفت: برخی جنگ چالدران و گروهی جنگ های ایران و روس و عبارت پردازی تکان دهنده عباس میرزا در گفت وگو با دیپلمات غربی را نخستین مواجهات جدی ایرانیان با تمدن جدید می دانند و طرح مساله توسعه را به همان زمان می دانند اما در زمان ما از دهه 1320 به این سو کسانی که دغدغه دین داشتند، جدای از این مواجهه با رقبای غربی، با رقبای بسیار مهمی به لحاظ فکری در داخل نیز مواجه شدند که نظام باورهای ایشان را به چالش می کشاندند و می کوشیدند به این چالش ها پاسخ دهند. پرسش اصلی این منتقدان آن بود که چه نسبتی با نظام باورهای دینی با کارنامه عملی ایران هست؟ از همین زمان اسلام شناسان بزرگ روی مفهوم علل انحطاط مسلمین تاکید داشتند که ما آن را توسعه نیافتگی می خوانیم.
بحث های اصلی شهید مطهری بر همین نکته تاکید داشت. محور بحث های شهید بهشتی نیز بحث توسعه نیافتگی است، ایشان با به کارگیری یک متدولوژی و ترمینولوژی متفاوت از شهید مطهری، بیان ایشان را درباره عدالت تکمیل می کند.
مومنی در ادامه شریعتی را در مقام مقایسه با سایر این اندیشمندان دینی موفق تر خواند و گفت: وقتی جلد چهارم از مجموعه آثار دکتر شریعتی که بحث از بازگشت به خویشتن در آن مطرح می شود را می خوانیم و آن را با آثار کسانی چون امه سزر، فرانتس فانون، عمار اوزگان و... مقایسه می کنیم، در می یابیم که شریعتی از ایشان بحث های عمیق تری را مطرح می کند. اگر از این زاویه به آثار شریعتی نگاه کنیم و وجوه آنتولوژیک و معرفت شناختی آنها را از بحث های متدولوژیک جدا کنیم، بسیاری از سوءتفاهم هایی که درباره او مطرح شده، از بین می رود. البته شخصا نقدهای متدولوژیک به شریعتی را می پذیرم اما معتقدم که در زمان او که مباحثش را مطرح می کرد، دو پارادایم نوسازی و
وابستگی وجود داشت. شریعتی برخوردی انتقادی به پارادایم نوسازی با توجه به خصلت های نژادپرستانه، فرافکنانه و مسوولیت گریزانه این پارادایم داشت و از این حیث به پارادایم وابستگی تعلق خاطر داشت اما تحت تاثیر آموزش های دینی به تدریج در دوره میانی تلاش های علمی اش، به این وقوف روش شناختی رسیده بود که این هر دو پارادایم تحت تاثیر آموزه نیوتنی هستند، یعنی مسائل را این یا آن می بینند. شریعتی از نیمه دوم آثارش به آموزه کوانتومی نزدیک می شود.
آنچه تحت عنوان سه شعار محوری شریعتی یعنی عرفان، برابری و آزادی مطرح شده، از دیدگاه نیوتنی فاصله می گیرد و به سمت نگاه کوانتومی حرکت می کند. این استاد اقتصاد در ادامه به نسبت شریعتی با آینده تفکر ایران پرداخت و گفت: بر اساس آنچه گفتم و با توجه به آنچه امروز در جهان رخ داده، معتقدم که میراث شریعتی می تواند برای همه روشنفکران دنیا و به ویژه مسلمانان دنیا می تواند منبع فکری بزرگ باشد. البته نباید از شریعتی به عنوان یک رساله عملیه بهره گرفت، بلکه اصول و منطق نظری اوست که اهمیت دارد.
این منطق که اگر هر تحولی بخواهد در دنیا در هر جامعه یی پدید بیاید، نقطه عزیمت آن تحول در نظم فکری انسان ها و جوامع هست، امروز در جوامع فکری دنیا پشتیبانی های بیشتری پیدا کرده است. این هم که شریعتی پالایش دینی و بستن راه فرصت طلبی از دین و جایگزین کردن راه مسوولانه به جای آنها را در دستور کار خود قرار داده بود، در آینده اهمیت مرتبا بیشتر خواهد شد.
مومنی در پایان به طرحی که از سوی کلوپ رم درباره تحولات آینده بشریت و جهان صورت گرفته اشاره کرد و گفت: در جهان آینده مطابق این طرح کارهای فکری گسترش خواهد یافت و رابطه اوقات کار و اوقات فراغت به سمت اوقات فراغت تغییر خواهد کرد. انقلاب دانایی با انقلاب بهره وری گره خورده و از یک سو رفاه و از سوی دیگر اوقات فراغت بشر بیشتر خواهد شد. در نتیجه قرن بیست و یکم، قرن مواجهه بی سابقه با دین و باورهای دینی است. البته این هم جنبه فرصت دارد و هم تهدید اما سه گانه عرفان، آزادی و برابری شریعتی را هیچ کوشش معطوف به توسعه یی نمی تواند نادیده بگیرد. یعنی به اعتبار همین تحولات انقلاب دانایی اتفاقا پروبلماتیک علوم اجتماعی هم در حال تمرکز تمام عیار روی مساله برابری است. به این ترتیب هر سه مساله یی که شریعتی مطرح می کند همچنان مساله های اصلی سرنوشت ساز در زمینه توسعه هستند و بنابراین دکتر شریعتی همچنان برای آینده ایران می تواند منبع الهام باشد

انتهای پیام

دیدگاه شما