۳۱ خرداد مصادف است با چهارمین سالگرد رحلت مردی که عمری در گمنامی کوشید و جز نام نیک از خویش بر جای نگذاشت. این نوشته میکوشد روایت کوتاهی از سرگذشت آقای اعرابی، داماد گرامی حضرت امام(ره) به دست دهد.
به گزارش جماران، مرحوم محمدحسن اعرابی از جانب پدر منتسب به خاندان علم و عرفان و زهد و تقوا بود. پدرش، مرحوم آیتالله شیخ محمدجواد مجتهد قمی ـ صاحب یازده اثر فقهی اصولی ـ و پدربزرگش آیتالله ملاغلامرضا قمی معروف به حاج آخوند، صاحب اثر بسیار گرانبهای «قلائدالفرائد» بهترین حاشیه بر فرائدالاصول شیخ انصاری و نگارندة ده اثر فقهی اصولی دیگر بود. سیره خاندان پدری، دوری از مظاهر دنیا، زیستنی در نهایت سادگی و رعایت زی طلبگی بود.
اما خاندان مادری مرحوم اعرابی بسیار متمول و متجدد و بهرهمند از تمامی امکانات زمان خویش بودند که در عین تدین و تقوا، شهرت و اشرافیت را به همراه داشتند. در حالی که عموها از فرط زهد از داشتن تکهای فرش ابا داشتند، داییها منازلشان آراسته به جدیدترین و شیکترین امکانات زمان بود. در عین حال هر دو خانواده با پذیرش تفاوتها، متقابلاً نسبت به هم از ادب و احترام کم نمیگذاشتند و هیچیک دیگری را نفی نمیکردند.
محمدحسن در چنین خانوادهای به دنیا آمد و این دو محیط تربیتی متضاد، شالودة شخصیتی او را بنا نهاد. وی که در اوان جوانی و بعد از کسب دیپلم از دبیرستان رشدیه، وارد تجارت و صادرات شده بود، در نهایت کوشش و تلاش در کسب و کار، دوری از تعلقات دنیا را سرلوحه خویش قرار داد.
او با نگاه تیزبینش به این باور رسیده بود که داشتن، غیر از وابسته بودن است و در زندگی خویش نیز نشان داد که ثروت و قدرت را که از بزرگترین فریبندگان بشر هستند، در مقابلش به هیچ انگاشته شدند.
چون به سن ازدواج رسید، با توجه به شرایط خاص خانوادگی و امکانات زندگی، مورد توجه بسیاری از خانوادهها برای وصلت قرار گرفت، لیکن چنان که خود میگفت، از ابتدا منش و رفتار حاجآقا روحالله رویش تأثیری دیگر داشت. پس تصمیم گرفت نسبت نزدیکی با او پیدا کند. سرانجام این تاجر جوان و خوشنام و به امانت معروف، با صبیه دوم امام (خانم فریده مصطفوی) ازدواج کرد.
در زمان به دنیا آمدن تنها فرزندش، همسرش با بیماری صعبالعلاجی مواجه شد. پزشکان از زنده ماندن مادر و فرزند قطع امید کرده، از او برای جراحی اجازه خواستند. وی این تصمیم را به اجازه امام واگذار کرد و امام به پزشکان فرمودند: «شما تلاش خود را بکنید، من هم دعا می کنم.» مثل معجزه بود که مادر و فرزند سالم ماندند؛ با توجه به مشکل پیش آمده، به تک فرزندی اکتفا نمود و همیشه از خدا و همچنین همسرش برای داشتن او شاکر بود.
در عرصه مبارزه
پس از چند سال، مبارزة حاجآقا روحالله روح تازهای گرفت. محمدحسن اعرابی که در اوان جوانی در جریانات مبارزات دکتر مصدق و نهضت ملیشدن صنعت نفت حضوری پرشور داشت، در اتفاقات سال ۴۲ و ۴۳ به صورت فعال ظاهر شد و پس از تبعید امام به ترکیه و عراق که ساواک دادن شهریه امام را ممنوع کرده بود، از مؤثرترین افراد در پرداخت به موقع شهریه امام شد.
به واسطه امانتداری و کاردانی که امام از او سراغ داشت، وی را به عنوان نماینده خویش در امور مالی برگزید. از آن پس با درایت و هوش کمنظیرش، شهریه هر ماه به موقع پرداخت میشد. در زیر پله منزل مسکونی خود دیواری را تعبیه کرده بود که سالیان سال هر شب با گذاشتن و برداشتن آجرهای آن، وجوهات را در آن مکان قرار میداد و دوباره آجرها را بند میکشید و استتار میکرد تا در یورش ساواک، مورد شک قرار نگیرد و بتواند امانت را تا سرماه برای پرداخت شهریه به بیرونی امام و به دست آیتالله پسندیده برساند.
غیر از آن، چون مبارزه طولانی شده بود، خانواده مبارزان باید مورد رسیدگی قرار می گرفتند. پس اعرابی به تشکیل ستادی جهت رسیدگی به خانوادههایی که همسرانشان فراری یا در زندان بودند، مبادرت ورزید و گاه شخصاً و به طور ناشناس رساندن مایحتاج و مستمری را انجام می داد.
پس از پیروزی انقلاب با توجه به اعتمادی که امام به او داشت، پیشنهاد سمتها و مسئولیتهای مختلفی به او ارائه شد. رد این پیشنهادها از آن جهت بود که به اعتقاد وی، انجام وظیفه نه در گرفتن پست، بلکه در انجام قولهایی است که به مردم داده شده است. به همین دلیل با توجه به امکانات شخصی خویش، تا حد توان خود را وقف خدمت به محرومان کرد؛ از تهیه و رساندن آذوقه به مستمندان تا کمک به ساخت مدارس، اسکان طلبههای خارجی که به قم آمده بودند و امثالهم. او در زمان جنگ نیز با کمک مالی مداوم به هلال احمر و البته به صورت ناشناس دین خویش را ادا نمود.
او در طی تمامی این سالها در منزل مسکونی خویش که قبل از ازدواج بنا کرده بود، زندگی میکرد و در منزلش به روی همگان همیشه باز بود. به علت جایگاه اجتماعیاش در نسبتش با امام و به علت امکان دسترسی آسان عموم مردم به او و البته سعه صدر بینظیرش، گوش شنوای همه دردها و مشکلات قشرهای مختلف مردم بود.
خانهاش مأمنی بود برای مراجعات افراد مختلف با سلایق و مشکلات و عقاید گوناگون که این همه بر روح حساس و قلب رئوفش باری سنگین بود. گاه میشد که صبح با پدری همدردی میکرد که فرزندش از فریبخوردگان منافقین بود و اعدام شده بود و عصر همان روز همراه پدر شهیدی اشک میریخت. به واسطه همین ویژگی منحصر به فرد که دسترسی همه افراد به او را آسان میکرد و باعث آرامش و دلگرمی مراجعان میشد، کسانی نیز بودند که انتظارات زیادی داشتند و به خیال خود میخواستند او از نفوذش برای پیشبرد اهداف آنان واسطه شود یا اعمال نظر کند، غافل از آنکه او جز از خدایش از هیچ کس هیچ گاه چیزی طلب نکرده بود.
طیف معاشران
چند سال قبل از سفرش به دیار باقی به علت مشکلات گوارشی مورد عمل جراحی قرار گرفت و در بیمارستان بستری شد. به دلیل ممارست در پیادهروی از لحاظ جسمی سالم و توانا بود و همین باعث شد از آن جراحی خطرناک و شرایط دشوار گذر کند. در طول مدتی که در بیمارستان بستری بود، طیف عیادتکنندگانش چنان گسترده و مختلف بود که کارکنان بیمارستان دچار شگفتی شده بودند.
دنیادیدگی و جهانبینیاش باعث شده بود هرکس را بپذیرد و با اینکه در تقید به دین و اخلاق بر خود سخت میگرفت، لیکن برخوردش با افراد جذبی بود و هیچ گاه خود را حق و دیگران را ناحق نمیدید. تنها خط قرمزش حقالناس بود و تحت هیچ شرایطی از آن کوتاه نمیآمد.
نگاهی فراتر به جهان
به اعتراف کسانی که او را میشناسند، نگاه محمدحسن اعرابی به جهان فراتر از همعصران و اطرافیانش بود و هر کس برای این برداشت خود شاهدی ارائه میکند:
الف) دوستان سالهای جوانی او به سفرهای مختلفش به شرق و غرب عالم به شوق دانستن و شناخت جهان اشاره میکنند. از جمله پس از جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل ـ که در طی آن لحظهای نیاسود ـ تصمیم گرفت معلومات زبان انگلیسی خود را تکمیل کند و به آموزش انگلیسی در تهران و قم مرحله پیشرفته پرداخت.
بعدها در سال ۱۳۵۳ که به مدت چند ماه در شهر برموس انگلستان اقامت گزید، در مجمعی با حضور پیروان ادیان مختلف در شرایطی به دفاع و اثبات حقانیت مردم فلسطین پرداخت که بعضی از اعضا حتی نسبت به این مسأله آگاهی نداشتند.
ب) برخی از آشنایان با یادآوری حضور مشتاقانه او در جلسات سخنرانی دکتر شریعتی متذکر می شوند که وی در شرایطی برای حضور در این جلسات از قم به تهران میشتافت که نه تنها فضای قم، بلکه فضای سنتی متشرعان خارج از قم هم روی خوشی به نظرات و قرائت جامعهشناختی دکتر از اسلام و تشیع نشان نمیدادند.
دخترش به یاد میآورد که سوغات پدر از سفر تهران، هر بار کتابی از دکتر شریعتی بود. پدر با دختر از اسلام و تشیعی سخن می گفت که سازنده و پویا هستند و رکود و رخوت در این امر زجرآور است. او معتقد بود اگر کسی اسلام و علی و حسین را بخوبی بشناسد، نمیتواند پیروشان نباشد و با برداشتی که از مقوله دین داشت، اگر جامعهای این راه را میپیمود، بدون هیچ تبلیغی جهانیان را مسحور خود میکرد.
ج) انقلابیون قدیمی تحلیل آسیبشناسانه او از آینده انقلاب در نوفل لوشاتو را متذکر میشوند. او که از سالهای دور تجربه نهضت دکتر مصدق را مورد مداقه قرار داده بود و سپس با حضوری پرشور و سازنده در تمامی مراحل در به ثمر رسیدن انقلاب از کمک مالی به مبارزان و اعتصابیون گرفته تا پخش اعلامیه و تکثیر نوار مبادرت ورزیده بود، در سالهای ۵۶ و ۵۷ در ملاقات با امام در نجف و سپس با مشاهده فعالیتهای امام موسی صدر و دکتر چمران در لبنان، و سرانجام زیر نظر گرفتن شرایط انقلاب و انقلابیون در نوفل لوشاتو، با دقت خاصی سخن میگفت.
د) اهل ادب او را به انس با ادبیات فارس و عرب و نکتهسنجیهای مثال زدنیاش میشناسند. در مطالعه متون ادب پارسی کمنظیر و در شعر و موسیقی صاحب نظر بود. تحلیلهایش از اشعار حافظ، مولانا و سعدی، و توجهش به ظرافتهای سبک و سیاق سخن این بزرگان تحسین برانگیز بود.
هـ) کسانی که با او در باب تاریخ سخن گفته و به بحث پرداخته بودند، تحت تأثیر نگاه موشکاف و نقادش در مطالعه تاریخ ایران و اسلام و جهان قرار میگرفتند. در مواجهه با تاریخ، بسیار روشن بود و هیچ تعصبی را روا نمی دانست و هیچ شخصیت و واقعه تاریخی از نقد موشکافش دور نمیماند.
ز روز گذر کردن اندیشه کن
پرستیدن دادگر پیشه کن
به نیکی گرای و میازار کس
ره رستگاری همین است و بس
و او که عمری این ابیات را با خود مرور کرده بود، سرانجام در صبحگاه روز ۳۱ خرداد ۸۹، به طور ناگهانی به علت ایست قلبی به دیدار معبودش شتافت؛ پروردگاری که همیشه به او اندیشیده، تمام مراحل زندگیاش را فقط با توکل بر او سپری کرده، سر جز در مقابل او خم نکرده و جز به رضایت او نیندیشیده بود. این عارف عامل که عمری بدون اسم و رسم و تعین زیسته بود، همواره از دختر، داماد و دو نوهاش میخواست که تشییع و تدفینش به طور بسیار ساده و به دور از هرگونه تشریفاتی برگزار شود.
گرچه پدر و پدربزرگش در مسجد بالاسر حضرت معصومه(س) مدفون هستند، او میخواست در امامزادهای در شهر قم به خاک سپرده شود. برسنگ آرامگاهش که در صحن حضرت علی ابن جعفر شهر قم به خاک سپرده شده، یکی از همان ابیاتی حک شده که در حکمتآموزیهایش در گوش نزدیکان زمزمه میکرد:
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
منبع: اطلاعات