طلبه بدون تربیت، کاسب میشود به این که دنبال چه کسی برود که پول بیشتر بدهد، طلبه نباید این جوری باشد.
اشاره
آیتالله علی عراقچی بیست و دوم بهمن ماه 1306 در همدان متولد شد و پس گذراندن دوره ابتدایی، در سال 1323 شمسی وارد حوزه علمیه قم شد. ادبیات و منطق را نزد مرحوم حاج سید حسن شیرازی، کتاب معالم را خدمت جنابآقای حاج شیخ باقر رفیعی اراکی و شرح لمعه را از شهید محراب،آیتالله صدوقی یزدی فرا گرفت. ایشان در مقطع سطوح عالی، رسائل را نزد آیتالله حاج میرزا علی مشکینی و مکاسب و کفایه را از محضر مرحوم آیتالله میرزا محمد مجاهدی تبریزی بهره برد، سپس با درک محضر آیت العظمی بروجردی، مدتی در درس فقه ایشان شرکت کرد و به مدت ده سال از درس اصول و فقه امام خمینی بهره برد، چنان که مدت زیادی هم درس فقه مرحوم آیتالله العظمی گلپایگانی را نیز درک کرد. ایشان دروس فلسفه را نیز از اساتید مبرز قم فرا گرفت. آیتالله عراقچی پس از آن به تبلیغ در نقاط مختلف کشور از جمله تهران و تدریس در حوزه علمیه قم پرداخت.
***
* بفرمائید چه زمانی وارد حوزه علمیه شدید؟
آمدن ما به حوزه، تقریباً یک سال و نیم قبل از ورود مرحوم آقای بروجردی بود. با یکی از رفقا بنام آقای حسینیان که مرحوم شد، آمدیم قم حجره بیدرو پیکری در دارالشفا، پیدا کردیم، آن را تعمیر کردیم و نشستیم، بعد پول تعمیرش را هم از مرحومِ آقای حجت گرفتیم و در همین قم هم مقدمات را شروع کردیم. قبل از آمدن آقای بروجردی خیلی وضعیت طلبهها بد بود، ماهی دو سه تومان از سوی سه تن از آقایان: آقای حجت، آقای صدر و آقای خوانساری، شهریه داده میشد. بعضی وقتها هم همان دو سه تومانی که میدادند نمیرسید و نمیدادند و طلبهها خیلی به سختی زندگی میکردند. بیشتر طلبهها دو وقت غذا میخوردند، بعضیها هم نداشتند بخورند، مثلاً یک بار من خودم دیدم جلوی نانوایی مدرسه فیضیه یک طلبهای یک نان تافتونی برداشت و گفت پولش را فردا میدهم، نانوا گفت بگذار زمین، ما نسیه نمیدهیم؛ او هم گذاشت زمین و رفت. من فهمیدم رفت که گرسنه بخوابد، خود من هم یک دانه گرفته بودم برای خودم و نداشتم به ایشان بدهم. آقای بروجردی که آمد اگر چه مثل حالا نبود، ولی نانی گیرشان میآمد که بخورند، گرسنه واقعی نبودند، ولی قبل از ایشان گرسنه واقعی زیاد بود، نان خالی هم
نداشتند بخورند، ولی استقامت میکردند و رسم هم این بود که طلبه نباید چیزی داشته باشد، خودِ داشتن زیاد برای طلبه عیب بود؛ مثلاً اگر کسی پدر و مادرش برایش پول میفرستادند، معنایش این بود که درسخوان نیست. اگر دو هزار طلبه در قم بود، هزار تا از آنها گرسنه بودند؛ یعنی نان به همان مقدار زندگی طلبگی هم نداشتند، گرسنه میخوابیدند و در وقت خواب زغال نداشتند، آتش نداشتند، گرمکن نداشتند، در حجره جمع میخوابیدند که سرما نخورند. اول آفتاب که میشد، میرفتند در ایوان فیضیه جمع میشدند و یک مقداری گرم میشدند، ولی در تمام این مشکلات هیچ وقت ندیدم؛ ناراحت باشند و شکایت بکنند. خود مراجع هم همین جور بودند؛ مثلاً منزل آقای حجت که ما میرفتیم فرش نداشت، زیلویی انداخته بودند، ولی اخلاق و رفتار یک طور دیگر بود، مخصوصاً آقای حجت که آدم دلش میخواست طلبه بشود که او بالای سرش باشد. همین آقای اراکی که ملازم آقای خوانساری بود یک خانه شکسته داشت، بیشتر مخارجش را از آقای خوانساری میگرفت. طلبهای که خانه داشته باشد هیچ نبود، طلبهها همه مستاجر بودند، آن هم نه اینکه یک حانه دربست داشته باشند، یک اتاق بیشتر نداشتند. خود ما هم یک اتاق
داشتیم. ما وقتی طلبه شدیم قوم وخویشان ما به کلی قطع رابطه کرده بودند با ما، میگفتند طلبه یعنی گدا، رفته گدایی، دیگر درس و بحث و علم را نمیفهمیدند. لذا هر کسی طلبه نمیشد. مثل حالا نبود که تحصیل کردهها هم بیایند حوزه، یک وقت آقای ملکی همدانی مدیر مدرسه معصومیه که اینجا آمده بود میگفت ما الآن 1500 طلبه از دانشگاه بیرون آمده داریم. اما در زمان ما دانشگاه رفتن علامت بیدینی بود و بیدینی هم بود. اما حالا دانشگاه تصحیح شده و درست شده است.
این وضع طلبهها بود تا این که آقای بروجردی آمدند قم و یک قدری وضع بهتر شد. یادم است ماه اولی که ایشان آمدند، ماهی هشت تومان که خیلی پول بود، به هر طلبهای دادند، ماه دوم 16 تومان، ماه سوم 24 تومان، همین جور بالا رفت تا به ماهی 60 تومان رسید و توقف کرد، حتی برای طلبههایی مثل ماها که قدیمی بودیم و به رسائل و مکاسب رسیده بودیم، همان 60 تومان بود که پول خوبی هم بود و زندگی طلبگی با آن اداره میشد، غیر از حالا بود که طلبهها این جورها نمیتوانند زندگی کنند.
* وضعیت علمی حوزه قبل از آمدن مرحوم آیتالله بروجردی چطور بود؟
سه تا بزرگوار؛ آقایان حجت، صدر و خوانساری درس خارج داشتند. آنهایی که به درسهایشان میرفتند میگفتند خیلی قابل استفاده بود و خیلی هم در درس و اشکال کردن آزاد بودند. در طبقه دوم فضلایی بودند که درس سطح میگفتند؛ مثلاً آقای مطهری رسائل و مکاسب میگفت. مدرس خیلی خوبی بود و شاگردهایش هم خیلی بودند، آقای منتظری هم شاگرد زیادی داشت و درس هم خوب میگفت و خیلی خوش بیان بود. آقا شیخ اسدالله اصفهانی هم مدرس معروف سطح بود. درس خارج را فقط مراجع میگفتند این جوری نبود که مثل حالا خارجگو زیاد باشد. یک خردهای هم عیب بود؛ یعنی ادعا بود که من آقا هستم!
مرحوم امام هم آن زمان فلسفه میگفت، آن هم پنهانی نه اینکه مدرسه بیاید، هر روزی یک جا، یک مسجدی بود همان جا امام فلسفه میگفت، خیلی هم به فلسفه عقیده داشت ولی بعدها این جور نبود و از فقه جواهری حرف میزد، این امامی است که فلسفهگو بود، شد فقه جواهری. البته امام تقریباً بین علمایی که مرجع هم شدند، وضع زندگیاش خوب بود و از طرف پدری داشت ولی با خانه خشتی و همان خانهای که الان هم است. در لباسپوشیدن شیک بود، چون ارث پدری داشت.
طلبهها هم نسبت به درس خواندن و مطالعه جدیت داشتند. همین فقه و اصول را اهتمام میورزیدند به طوری که فضلای بزرگی در تمام ایران منتشر شد، با اینکه جمعیت طلبه کم بود، ولی از جهت علمی تمام ایران را پوشش داده بود؛ مثلاً آن که ما میشناختیم آقای آخوند در همدان بود، که در قم نان نداشت بخورد، با گرسنگی مجتهد شده بود. آقای آخوند این قدر عادت کرده بود به نخوردن و نپوشیدن که تا آخر عمرش هم مستاجر بود، خیلی خانه بدی هم بود. اما خیلی ملا بود و درس هم خوب میگفت و شاگردان خوبی هم در همدان پرورش داد. آقای شهاب هم در ملایر همین جور بود. در بلاد دیگر هم همینطور بود.
* حضرتعالی از چه زمانی با حضرت امام آشنا شدید و ارتباط بر قرار کردید؟
قبل از آمدن آقای بروجردی ارتباط زیادی نبود، آن وقت ما کوچک بودیم، ایشان 25 سال از من بزرگتر بود. ما برای روضه منزل ایشان میرفتیم، هر وقت روضه بود میرفتیم، روضهاش خیلی مفصل نبود؛ مثلاً یک 20 نفری میرفتیم و ایشان را میدیدیم و ایشان هم ما را میدید، نه اینکه حالا بشناسد و آشنا باشیم؛ چون ایشان آقا بود و ما بچه طلبه، شأن ما یکی نبود. در همان زمان آقای ایزدی نامی در همدان بود که از علمای معروف همدان بود. یک وقت من میخواستم بیایم قم، گفت همدانیها بیشتر مقلد آقای بروجردی شدند، من از ایشان اجازه ندارم؛ اگر شد بروید یک اجازهای برای من از ایشان بگیرید. من چند دفعه رفتم خدمت آقای بروجردی، سر ایشان شلوغ بود و نشد. آخرش در دو سطر خیلی خوش خط و خوش عبارت به ایشان نوشتم و مطلب را بیان کردم. در برگشت از درس نامه را به ایشان دادم، جلوی صورتش گرفت و خواند، با آن چشمهای ملکوتیاش یک نگاهی به من کرد و گفت احسنت، هم خطت خوب است و هم انشائت خوب است، فردا بیا جوابش را بگیر، ولی این آقای ایزدی که اینجا نوشتی چه کسی ایشان را میشناسد؟ گفتم آقای خمینی ایشان را میشناسد. امام که آن زمان حاج آقا روحالله بود نماز صبح
تشریف میآوردند حرم، رفتم به ایشان گفتم این جور چیزی شده و من شما را معرفی کردم. گفت بله شما بودی؟. آقا اجازه نامه را نوشتند، آدرس بدهید تا برایشان بفرستم. گفتم بدهید خود من میفرستم، به من داد و من فرستادم. ارتباط ما در همین حد بود تا وقتی که درس خارج رسیدیم، رفتیم درس ایشان. یک چند جایی رفتیم تا این که درس ایشان را پسندیدیم، ایشان یک قدری با صدای بلند و با ابهت صحبت میکرد و ما هم خوشمان میآمد و طلبه وقتی جوان باشد از این داد و قال خوشش میآید. از دیگران هم پرسیدیم، گفتند ایشان از جهت دیانت و درس اخلاق هم برجسته است. امام قبل از آمدن آقای بروجردی اخلاق هم میگفت و ما به مدت دو سال درس اخلاقایشان میرفتیم. در همان شبستان فیضیه تشریف میآوردند و بازاریها هم میآمدند، ولی بیشتر طلبهها بودند. ایشان خیلی خوب اخلاق میگفت؛ یک جوری میگفت که تا هفته دیگر که میرفتیم خطا نمیکردیم. بعد یک وقت دیدم این حرف که من در بعضی جاها میگفتم که آقای خمینی این جور بود و حرفش تأثیر داشت، مرحوم آقای مطهری هم در یکی از کتابهایش نوشته است که ما هر وقت درس اخلاق ایشان میرفتیم تا هفته دیگر حالمان خوب بود. خلاصه بعد از دو
سال، آقای بروجردی که آمدند ایشان درس اخلاق را تعطیل کردند، طلبهها داد و قال کردند و رفتند به آقای بروجردی گفتند - ما هم بودیم - که ایشان درس اخلاق را تعطیل کرده است، به ایشان بفرمایید. امام گفته بود من خدمت ایشان میرسم و به ایشان میگویم برای چه نمیآیم. خدمت ایشان رسیده بود و آقای بروجردی را قانع کرده بود که درس اخلاق نگوید و طلبهها هم قانع شدند. لذا درس اخلاق تعطیل شد و پس از آن گاهی فقط در درس خارج برخی مباحث اخلاقی را مطرح میکرد یا مثلا ً آخر سال که میشد برای طلبهها موعظه میکرد. این کتاب اربعین همان درسهای اخلاق امام است. یک خوردهای هم از شاهآبادی و یا دیگران میگرفت و خیلی خوب درمیآورد. خودش هم سر تا پا نور بود. ما ده سال درس امام رفتیم اصلاً یک ذرهای خلاف اخلاق و خلاف ادب از این مرد ندیدیم. نمیدانم ایشان چه جور ساخته شده بود، عصبانی بود، اما بد بگویی نمیکرد. مثلاً گاهی در درس، آقا مصطفی خیلی اصرار میکرد یا آقا شیخ جعفر سبحانی خیلی اصرار میکرد، امام هم داد و قال میکرد اما بدگویی نمیکرد. یک روزی هم که داد و قال نبود، خود امام میگفت پس چرا تو حرف نمیزنی؟!.
* طی ده سالی که در درس امام شرکت کردید، درس را چطور دیدید و چه امتیازاتی داشت؟
یکی از خصوصیات امام این بود که با مطالعه درس میگفت و خودش هم درسها را مینوشت، الان درسهای امام به قلم خود ایشان است. آقا شیخ جعفر سبحانی و برخی دیگر درس ایشان را تقریر میکردند ولی خود امام هم مینوشت، همین مکاسب محرمهاش به قلم خود امام است. اصلاً بدون مطالعه هم درس نمیگفت و خیلی هم در درس گفتن ادب داشت؛ نمیگفت مثلاً فلان کس بیخود گفته است. بیشتر از آقا ضیاء عراقی و از آقای نائینی نقل میکرد و اشکال هم میکرد.
* شیوه درس گفتن ایشان چطور بود، شیوه خاصی داشتند یا متأثر از دیگران بودند؟
ما اول خیال میکردیم تحت تأثیر درس آقای بروجردی قرار گرفته است؛ چون ایشان درس آقای بروجردی هم میرفت، ولی این جور نبود؛ چون آقای بروجردی در درس نقل اقوال نمیکرد، مگر بعد که بحث را تمام میکرد آن وقت میگفت فلان کس و فلان کس در تأیید ما اینطور گفتند. آقای خمینی هم همین جور بود؛ درس که میگفت ابتدا نقل اقوال نمیکرد. وقتی اصل مسأله عنوان میشد خودش مسأله را عنوان میکرد و خوب هم از آب درمیآورد. و ما همین را میپسندیدیم اما بعضیها خیلی نمیپسندیدند، مثلاً یکی ار مدرسین بزرگ به خود من گفتند چرا درس ایشان میروید، همان درس آقای داماد بروید، ولی ما این جور میپسندیدیم.
* بعد که امام رفتند نجف، شما ارتباطی با ایشان داشتید؟
نخیر، من نجف نرفتم.
* بعد از انقلاب چه طور؟
بله بعد از انقلاب با این که درس و بحث داشتیم، رفتیم کمک ایشان. یک روز آقا سید محمدباقر موسوی، صاحب ترجمه المیزان من را دید و گفت امام دستش خالی مانده است و مراجعات مردمی به دفترشان زیاد است و بیا برو کمک ایشان. ما هم رفتیم کمک ایشان. در یک اتاقی مینشستیم و مراجعات مردم را پاسخ میدادیم. چون وضع ادارات خوب نبود همه شکایات به خود امام میشد، جمعیت زیادی میآمدند یا شکایت داشتند یا فقر داشتند. آقای شیخ حسن صانعی که حالا هم هست، صبحها یک مقداری پول میآورد به ما میداد، میگفت به فقراء بدهید ما هم این پول را به آنان میدادیم. شکایتی هم اگر داشتند ما منتقل میکردیم امام هم چیزی میفرمود یا کسانی را میفرستاد غائله را تمام میکرد، تا یک ماهی آنجا بودیم تا این که وضع ادارات روبراه شد، نیروی انتظامی به کار افتاد ما دیگر نرفتیم. در آنجا برای ما معلوم شد که امام هم در فهمش و هم در زیرکیاش نابغه بود، اصلاً یک چیزهایی که هیچ کدام از این آخوندها متوجه نمیشدند او میفهمید، در هر مورد دستور متناسب به همان را صادر میکرد. مثل کارکرده در سیاست بود. خودش میگفت زمان مرحوم مدرس گاهی مجلس میرفته و این کارها را هم
بلد بود.
* بعد از اینکه امام به تهران رفتند هم شما با ایشان ملاقاتی هم داشتید؟
نه آن طوری که برویم صحبت بکنیم، اما دو بار رفتم دیدن ایشان، از ما بزرگتر خیلی بودند و نوبت به ما بچه طلبهها نمیرسید، ولی برای دیدنشان میرفیتم، به امام علاقه داشتیم.
* با توجه به تجربه حضرتعالی، وضعیت فعلی حوزه را چطور میبینید؟
وضعیت فعلی حوزه مطلب زیاد دارد بعضیها را حالا میگویم؛ بنظرم طلبههای جوان الآن باید کار انقلاب را در حاشیه قرار دهند. الآن وقت تحصیلشان است، وقتی است که بشوند مثل آقای خمینی. در موقعش لباس رزم هم باید بپوشند، اما در وقتی که کاری نیست، الان جداً درس بخوانند و درس هم میخواهند بخوانند، هر درسی را نخوانند. الان شنیدم مثلاً صدتا درس فلسفه دائر است، آخه فلسفه گفتن برای آقای جوادی آملی خوب است که استاد دیده و بزرگ شده این کار است و با ذوق و شوق درس میگوید، یا کسی که در حد ایشان یا پایینتر باشد، نه این که هر کسی فلسفه بگوید، بعضیها مثلاً هنوز منظومه را نخواندند درس گفتن را شروع میکنند. یا بعضی از رفقای ما هستند میآیند اینجا میگویند میخواهیم درس خارج بگوییم. آخه درس خارج گفتن مال مراجع است، نمیگویم نگویید، اما یک مرزی قرار بدهید. همه شروع کردند درس خارج گفتن و درس سطح کم شد. مرحوم آقای ستود مردی بود که میشد درس خارج هم بگوید، سوادش خوب بود، با من رفیق بود، اما نمیگفت. میگفت اونی که کمبود دارند درس سطح است، رسائل و مکاسب است. یا مرحوم آقای مشکینی قابلیت و لیاقت اینکه درس خارج بگوید را داشت، ـ از
کتابهایش معلوم است ـ ولی نمیگفت، درس سطح میگفت. آخوند همدانی میگفت من قم که بودم 6 دفعه رسائل را گفتم، هر دفعهای یک رسائلی میفهمیدم غیر از دفعه قبلی. رسائل مگر کار کوچکی است؟! ما چهار سال درس آقای مشکینی میرفتیم، رسائل که میخواندیم، اولاً مینوشتیم، ثانیاً میرفتیم مباحثه میکردیم. نوشتهها را الان هم دارم، با خودش هم آشنا بودیم میبردیم به ایشان نشان میدادیم. کلمه به کلمه را میپرسید، این چیست، آن چیست؟ مکاسب خیلی مطالب دارد و آقای مشکینی هم خیلی استاد بود؛ یعنی مکرر اینها را گفته بود، استاد شده بود، خارج هم نمیگفت. اما حالا کسانی که در حدشان نیست رسائل یا مکاسب میگویند. آن وقت نتیجهاش این میشود که طلبه نمیفهمد که شیخ چه میگوید، میخواسته این را بگوید یا چیزی دیگر؟ تازه فوری از درس سطح حرکت میکنند به درس خارج!. در گذشته آدمهایی مثل امام، آقای داماد و آقای اراکی درس خارج میگفتند. مرحوم آقای اراکی خیلی ملا بود. میفرمود که مرحوم حاج شیخ، مثل کبوتری که غذا در دهن بچهاش میگذارد، فقه را در دهن من گذاشته است. آن وقت حاج شیخ گفت یک کوه طلا با یک کوه آهن پیش ایشان فرقی نداشت.
غرض آن است که افراد ملا باید درس بگویند مثل آقای حجت. آن که ما دیدیم آقای حجت از جهات زیادی خیلی ملا بود. آقای خوانساری و آقای صدر همنطور بودند. بعد آقای داماد، خیلی مرد محققی بود که محقق هم به ایشان میگویند. در دوره فعلی مثلا ً آقای مشکینی مرد ملایی شده بود، ولی اظهار نمیکرد؛ یا در فلسه آقای جوادی خیلی خوب است، زمانی که آقای طباطبائی درسهای خصوصی میگفت، نگاهش به آقای جوادی بود که ببیند ایشان چه میگوید؟ وقتی حرف میزد آقای طباطبائی میایستاد، با اینکه خود آقای طباطبائی میگفت من 15 تا کتاب فلسفه را پیش استاد در نجف خواندم، بعضیهایش را هم مکرر پیش استاد خواندم.
البته الان میشود گفت حوزه خیلی بالا رفته است، حالا چند تا طلبه جاهلی که نمیخواهند درس بخوانند؛ و شلوغ میکنند به کنار، باید هم باشد، اما حوزه طلبههای فاضل دارد، زیاد هم دارد و تقریباً خیلی مدرسین خوبی هم آدم میبیند که ما حسرت میخوریم که زمان ما کاش این جور مدرسهایی بود. ما هم مدرسان خوبی داشتیم، اما حالا یک مقداری بهتر است.
* در پایان اگر توصیهای به طلبهها دارید بفرمایید.
یک چیز دیگری را هم باید بگویم؛ ما دنبال امام یاد گرفته بودیم که باید از اخلاق حرف بزنیم. این اخلاق یک چیزی نیست که آدم آن را سرسری بگیرد. اگر طلبه متدین شد و فهمید چکار دارد میکند، دنبال انبیاء دارد قدم برمیدارد؛ حسابش جدا میشود. امام که این همه میبینید موفق بوده، چون مرد اخلاق بود و در زمان امامتشان هم صحبت که میکرد باز هم اخلاقی بود. اما اخلاق الان کم شده است، خیلی هم کم است. سابق حاج میرزا جواد آقای تبریزی بوده، شاگرد حاج آقا حسین. حاج شیخ عباس تهرانی بود شاگرد میرزا جواد آقا که ما با ایشان خیلی هم رفاقت داشتیم، منزلش میرفیتم، حاج آقا حسین طباطبائی قمی بود، او هم از شاگردان حاج میرزا جواد آقا بود، اخلاق میگفتند. مرحوم آقای حجت هم اخلاق میگفت. اما الآن اینطور نیست، این مسأله باید حل بشود. اگر اخلاق و تربیت نباشد و طلبه تربیت نشود گاهی همه آنهایی که درست کرده، از بین میرود. طلبه بدون تربیت، کاسب میشود به این که دنبال چه کسی برود که پول بیشتر بدهد، طلبه نباید این جوری باشد. حالا من که چیزی نشدم، واقعاً اقرار میکنم چیزی نشدم تا افتادم ولی دوست دارم طلبهها دنبال علم و اخلاق باشند، از خدا
بخواهیم، از رسول خدا و امیرالمؤمنین بخواهیم، ما را به علمی هدایت کنند که خودشان میخواستند.
منبع :روزنامه جمهوری اسلامی