وضعیت موزهها با آنچه در رابطه با تاریخ و فرهنگ غنی و چند هزار ساله کشورمان گفته میشود همخوانی ندارد و موزههای ایران با مشکلات بسیاری دست به گریبان هستند. برخی موزهها تعطیل و برخی پس از سالها هنوز راه اندازی نشدهاند،برخی دیگر ساختمانهای قدیمی دارند که نه تنها محافظی برای اشیای تاریخی قلمداد نمیشوند، بلکه آنها را در معرض خطر نیز قرار میدهد. همچنین، مشکلات بودجهای و ناتوانی در جذب بازدیدکننده نیز مشکل دیگری است که به گفته کارشناسان با اختصاص یافتن تمامی درآمد موزهها بهخود موزهها میتواند قابل حل باشد، در نهایت تمام این مشکلات منجر به آمار پایین بازدید از موزهها در کشور شده است. 18 می(28 اردیبهشت) روز جهانی موزهها است و این هفته نیز هفته بزرگداشت میراث فرهنگی است. به نظر میرسد که مشکل موزهها در ایران تا جایی پیش رفته است که مدیر کل امور موزهها در سازمان میراث فرهنگی بر این عقیده است که موزهها نیازمند انقلاب هستند و اصلاحات در این زمینه دیگر پاسخگو نیست. به گفته محمد رضا کارگر، موزههای ما از نظر حجم، تجهیزات، بزرگی و استفاده از روشهای جدید وضعیت مناسبی ندارد.
چه تعداد موزه در ایران وجود دارد و آمار بازدید کنندگان سال گذشته چیست؟
از پنج استان تا به حال نتوانستیم آمار دریافت کنیم، اینکه کدام استانها هستند را نمی دانم اما معمولا استانهای پر بازدید هستند که ارائه آمارشان مدت زمان بیشتری میبرد. سال گذشته در کل کشور 16 میلیون نفر بازدید کننده از موزهها داشتیم. تعداد کل موزهها در کشور 500 موزه است. اگر کاخ سعد آباد را یک موزه در نظر بگیریم و نه 18 موزه، از این 500 موزه، 250 موزه تحت پوشش سازمان میراث فرهنگی است و 250 موزه نیز زیر نظر سازمان ها، نهادهای دولتی،عمومی و افراد حقیقی است. تعداد موزههای تهران تحت پوشش سازمان میراث فرهنگی 29 موزه و 5 کاخ موزه است.
در حال حاضر اعتبار این بودجهها از کجا تامین میشود و چه مقدار از درآمد آنها به خودشان باز میگردد؟
کل بودجه موزهها یعنی موزه های دولتی از طریق سازمان های مربوطه تامین میشود. موزههایی که زیر نظر سازمان میراث فرهنگی هستند از طریق این سازمان و آنهایی که زیر پوشش سازمان محیط زیست هستند از این سازمان بودجه شان تعیین میشود و موزههایی هم هستند که زیر نظر دولت اند. این موزهها خودشان نیز درآمد دارند . طبق قانون برنامه ریزی، سازمان مربوطه باید زمان تصویب و تعیین بودجه پیش بینی کند که سال آینده چقدر درآمد خواهد داشت. سازمان میراث فرهنگی درآمد از موزهها و اماکن تاریخی مانند تختجمشید و پاسارگاد را برای سال 40،93 میلیارد تومان پیش بینی کرده است، یعنی سازمان پیش بینی میکند تا سقف 40 میلیاردی به خزانه دولت ریخته میشود، سپس برنامه ریزی میشود که این بودجه چطور میان موزهها تقسیم شود. ممکن است یک موزه دچار معضل باشد و 100درصد بودجه را بدهند و به موزهای دیگر 20درصد تعلق گیرد. زمانی در میراث فرهنگی چنین بود که 60درصد درآمدها به موزهها داده میشد و 40 درصد در اختیار سازمان و سیاستهای آن قرار میگرفت تا به هر طریقی که میداند بهتر است آن را خرج کند. در حال حاضر، بستگی دارد به سیاستهای سازمان میراث فرهنگی، هنوز یک سال از عمر دولت نگذشته است اما چیزی که باید به آن پایبند باشیم اظهار نظرهای آقای سلطانی فر است.
گفته میشود که در فروردین سال جاری تعداد بازدیدکنندگان از موزه ملی 29 هزار نفر بوده است، در حالی که در همین بازه زمانی میزان بازدید از موزه بریتانیا 650 هزار نفر بوده است، فکر میکنید چرا موزههای ما به حد و اندازه موزههای دیگر رشده نکرده اند؟
این مساله چند علت دارد. اگر گستردگی را در حجم توریسم یا بازدید کننده ببینیم، باید بگوییم که ما تعداد زیادی توریست جذب نمیکنیم. فرانسه و انگلیس سالانه 60 تا 70 میلیون توریست دارند، اما ایران سالانه 2 یا 3 میلیون توریست دارد. مساله دیگر سیاست ها، زیرساخت ها، موقعیت جغرافیایی و آب و هوا است. اما اگر از نظر حجم، تجهیزات و بزرگی موزه و مسائل دیگر نگاه کنیم موزههای ایران از این لحاظ وضعیت خوبی ندارد. مساله دیگر این است که آثاری که در موزههای ما هستند آثار بلا منازع اند، یعنی عموما از حفاری های علمی به دست آمده اند، این مفهومش این است که هر کدام از این اشیای سند بی بدیل علمی برای پژوهشگران است. این در حالی است که بخش بزرگی از آثار در موزه های بریتانیا و لوور پاریس خریداری شدهاند و فاقد شناسنامه علمی هستند. موضوع دیگر این است که این موزهها در سطح جهانی آثار دارند و ما در سطح ملی. آنها در دوره ای ارزش این آثار را دانستهاند و آنها را از سراسر دنیا جمع آوری کردهاند و گنجینهای ارزشمند تشکیل داده اند، این در حالی است که ما به اشیای خود بسنده کردهایم که این هم بر میگردد به سیاست، نوع نگاه و هم کنشی ما نسبت به تمدن های دیگر. علاوه بر این، باید در نظر گرفت سهمی که دولت انگلیس وفرانسه برای موزهها در نظر میگیرد چقدر است و ما چقدر بودجه و اعتبار داریم، چقدر از ما حمایت میشود و سیاست هایمان در کدام جهت است. در جامعه ایران همه چیز با هم رشد می کند، ما جامعه در حال توسعه هستیم و بنابراین موزه هایمان نیز در حال توسعه است.
بازگرداندن آثار تاریخی ایران که در موزههای دیگر کشورها هستند تا چه میزان در رونق موزهها نقش دارند؟
اینها به عنوان یک اتفاق در بازه زمانی خاص تاثیرگذار است، برای مثال دو ماه، سه ما یا شش ماه ابتدایی که اشیا در موزه به نمایش گذاشته میشود، اما در دراز مدت تاثیر چندانی ندارد.
برخی معتقدند آثار تاریخی مربوط به ایران باید در داخل کشور نگهداری شود، امروزه هنگامی که از یک اثر باستانی مانند کاخ آپادانا بازدید میکنیم چیزی جز ویرانه نمیبینیم، در حالی که هنگامی که به موزه لوور پاریس مراجعه میکنیم، آثار مربوط به این بنا در آن موزه دیده میشود، آیا بازگرداندن این آثار اهمیتی دارد؟
بستگی دارد که از کدام منظر نگاه کنیم . یک نگاه تحلیلی است این است که میگوید اعتبار یک شیء به میزان مخاطب است، همچنین اگر مخاطب را از این لحاظ که از جامعه و فرهنگ دیگر باشد با اهمیت تر بدانیم چون با تمدن ما آشنا می شوند، باید بگوییم تا زمانی که موزه هایمان به آن ابعاد گسترده نیست و جذب مخاطب نمی کند، حضور این آثار در موزههای دیگر کشورها موثر تر است. از طرف دیگر، خیلیها معتقدند اثر هنری در خاستگاه خود معنا پیدا می کند، مثلا یک گیوه یا حصیر گیلانی در این شهر بیشتر معنا دارد و گیوهای که در یزد درست میشود در این شهر معنا دارد و با اقلیم، فرهنگ و نگاهی که در آنجا وجود دارد معنا پیدا میکند، پس هنگامی که این گیوه به تهران میآید تبدیل به موضوعی تفننی و تزیینی میشود و صد در صد کاربردی است. اگر اثری که متعلق به اهرام مصر است را در اهرام مصر و جایی که از ابتدا قرار داشته است ببینیم، ارزشش بیشتر است تا اینکه آن را حرکت دهیم. دیدگاه بعدی بحث تعصبات است، برخی میگویند چیزی که متعلق به ما و توسط پدران ما خلق شده است باید در این کشور بماند. آنها میگویند خاطره های ما و یادگاری پدران ما باید نزد ما باشد، کشورهای دیگر که نقشی در آن نداشتهاند که این آثار در آنجا نگهداری شود. اما همانطور که گفتم از دیدگاه تحلیلی و اثر گذاری میتوان گفت که برای مثال موزه لوور روزی 30 هزار بازدیدکننده دارد و از این تعداد اگر 10 هزار نفر آثار تاریخی مربوط به ایران را ببینند، با تمدن و نام ایران آشنا شوند و نگاهشان به ایران تغییر کند موثرتر است.
فکر میکنید برای تغییر وضعیت موزهها در ایران باید چه اقدامی انجام شود؟
باید انقلاب در موزهها شکل گیرد، حرکت های سطحی و رفورمیستی خیلی جواب نمی دهد و دوره اش تمام شده است. موزهها باید جمعآوری شود و دوباره ساخته شود، یعنی باید موزههای جدید با تکنولوژی و روشهای جدید در همان کالبد بنا شود. در واقع ظرف همان ظرف است ولی مظروف باید تغییر کند و معماری داخلی،چیدمان، نور و ویترینهای جدید باید ساخته شود که در خدمت تفکر جدید است.
آرمان