روشنـفـکری دیـنی یا نواندیشی دینی مـیتـواند مکـمل احیاگری دینی باشد. مدد گرفتن توامان از «احیاگری دینی» و «روشنفکری دینی»، بار ما را در این روزگار پر تب و تاب بار میکند
میتوان راه مطهری را دنبال کرد؛ خصوصا نگرش احیاگرایانه ایشان که متکفل دفاع عقلانی از آموزههای دینی، همچنین تاکید بر جوانب مغفول دین و خرافهزدایی است. ما در روزگاری به سر میبریم که متاسفانه همچنان خرافات و خوانشهای غیرعقلانی از اسلام در میان ما جاری و ساری است و در سالیان گذشته رونقی هم گرفته. میتوان از پروژه احیاگری دینی جهت فایق آمدن بر مسائل و مشکلاتی که با آن دست و پنجه نرم میکنیم، بهره گرفت
منوچهر دین پرست/ شهید مرتضی مطهری، روحانی آگاه به زمان خود بود و براساس همین آگاهیها نیز فعالیتهای سیاسی، اجتماعی و... داشت و تلاش میکرد تا از طریق نوشتهها و سخنرانیهایش با تمامی اقشار و گروههای مختلف و با افراد مختلف جامعه ارتباط برقرار کند؛ از دانشگاه و دانشجو گرفته تا بازاری و اهل هیاتهای مذهبی و... همچنین، شهید مطهری راجع به مسائل روز حساس بود و آن روزها که مساله روز، مساله حکومت عادلانه اسلامی، حجاب، ارزشهای اسلامی و... بود به فعالیت در این حوزهها میپرداخت و به طور مثال در آن روزها کمونیستها و... به عنوان یکی از مشکلات جامعه بودند که مطهری در برابر آنها بهنوبه خود فعالیت میکرد. بزرگترین دغدغه استاد مطهری، فقدان دانش دینی متناسب با نیازهای روز جامعه بوده است و بر این اساس ایشان مباحثی که ارائه میکرد در پی تدارک ارائه راهحل این وضعیت بود. ایشان مواردی را هم پیشنهاد کرد، مثلا بحث کلام جدید و عناوین و محورهایش را ارائه کرد.
خوانش مطهری در تولید دانش دینی متناسب با نیازهای جامعه بر مبنای آزاداندیشی و آزادی استوار بوده است؛ یعنی بهنظرم مطهری انسانی حر و آزاداندیش و آزادمنش بود که نیاز امروز جامعه ما به این عالمان و اندیشمندان کمتر از گذشته نیست. ما امروز نیازمند عالمان آزاداندیش و آزادمنشی هستیم که بتوانند مشکلات و نیازهای جامعه را رصد کنند و پاسخ دهند و نسبت به وضعیت اجتماعی اعتراض و انتقاد کنند و به هر حال در مرحله اول پاسخهای مناسبی را ارائه کنند. مطهری این وظیفه را برعهده داشت و با توجه به جامعیت و توجه او به نیازهای جامعه، اندیشه و آرای خود را ارائه میکرد، اگرچه در برخی موارد ما نیاز داریم که این راه را ادامه دهیم؛ یعنی حداقل در حوزه فلسفه و دانش سیاسی که مباحث مورد مطالعه و علاقه بنده هست بتوانیم راه ایشان را تداوم ببخشیم. در واقع ابعاد آزاداندیشانه و آزادمنشانه و اندیشه ایشان میتواند به ما کمک کند که امروز در این سیر و مسیر حرکت کنیم، ضمن اینکه مطهری جامعیت خیلی خوبی داشت. اگرچه مباحث بسیار متنوعی از سوی مطهری مطرح میشد اما به نوعی منسجم و مبتنی بر آموزههای دینی و فلسفی ما و مهمتر از همه مبتنی بر فلسفه قابل
دفاع بود.
تنوع مباحث استاد مطهری خیلی زیاد است؛ اخلاقی، دینی، سیاسی، تاریخی، اقتصادی، فلسفی، قرآنی، عرفانی، اجتماعی و حتی در حوزهیی مثل تاریخ و فلسفه تاریخ بحثهای بسیار خوبی را ارائه کرد که میتواند مبنای نظم اجتماعی و فلسفه سیاسی و دانش سیاسی قرار گیرد و طبیعتا ما هم باید به این سمت و سو حرکت و تلاش کنیم تا جامعه علمی و دینی و حوزههای علمی و دانشگاهی و بزرگان دین و دانش خود را به خوانش معنویت و خوانش دینی در فضای آزاد و البته به دور از ارتباط مستقیم با مسائل معیشتی دعوت کنیم. آفتی که ممکن است ایجاد شود، این است که عالم و اندیشمند درگیر برطرف کردن مسائل معیشتی خود شود که البته از طرفی ممکن است بتواند امنیت روانی او را مخدوش کند.
وقتی که صحبت از یک صاحبنظر یا یک اندیشمند میشود نخستین چیزی که به ذهن متبادر میشود، این است که آن فرد دارای نظام جامع اندیشگی است. شما نظام اندیشگی استاد شهید مطهری را در چه وجوه و ساحاتی میدانید؟
مرحوم مطهری احیاگر دینیای است که با وام کردن آموزهها و مفاهیم فلسفی و الهیاتی چندی به دفع شبهات دینی همت میگمارد. «علل گرایش به مادیگری» و پاورقیهای ایشان بر «اصول فلسفه و روش رئالیسمِ» مرحوم علامه طباطبایی، از این سنخ آثار تاثیرگذار ایشان است. علاوه بر این، تاکید بر جوانب مغفول دین و خرافهزدایی از دیگر مولفههای کار احیاگرانه مطهری است؛ «حماسه حسینی» از این دست آثار است.
به نظر شما استاد مطهری چه مفاهیم نوینی وارد جریان معرفتی ایران کرد که ناظر بر آن نظام اندیشگی باشد؟
چنان که درمییابم، مرحوم مطهری مفاهیم چندانی وارد فضای اندیشگی و معرفتی ما نکرد؛ در عین حال شارح توانمند فلسفه صدرایی بود و در آثار خویش شرح و تقریر متقحی از آموزههای فلسفه صدرایی و توسعا مکاتب مختلف فلسفه اسلامی به دست داده است. به مصداق «تعرفالاشیاء باضدادها»، در دوران معاصر، میتوان از علی شریعتی، عبدالکریم سروش، احمد فردید و داریوش شایگان نام برد که هر یک، در آثار خویش، مفاهیم نوینی را به فضای اندیشگی ما وارد کردهاند. فیالمثل، «تشیع علوی/ تشیع صفوی»، «زر و زور و تزویر»، «طرح هندسی مکتب»، «بازگشت به خویشتن»... از آنِ شریعتی است؛ «بسط تجربه نبوی»، «رویای رسولانه»، «معرفت دینی»، «دین حداقی»، «ذاتی و عرضی در ادیان». متعلق به عبدالکریم سروش است؛ «غربزدگی»، «حوالت تاریخی»، «مرگ آگاهی» از آن فردید است و «تعطیلات در تاریخ»، «ایئولوژیک شدن سنت»، «اسکیزوفرنی فرهنگی»، «هویت مضاعف» در زمره برساختههای شایگان است. مرحوم علامه طباطبایی نیز در قلمرو فلسفه اسلامی، مفهوم «ادراکات اعتباری» را برساخته که در مقاله ششم «اصول فلسفه و روش رئالیسم» منتشر شده است. از این حیث، تا جایی که من دیدهام، مرحوم مطهری مفهوم
تازهیی را برنساخته است؛ در عین حال سهم جدیای در تقریر و بسط آموزههای فلسفه اسلامی در روزگار معاصر داشته است.
شما بر این باورید که شهید مطهری فردی اندیشمند و ژرفنگر است. ژرفنگری او را در کسوت یک فیلسوف اسلامی میبینید یا در قامت یک روحانی مبارز که به دنبال استقرار حکومت اسلامی بود؟
چنان که اشاره کردید، مرحوم مطهری فیلسوف مسلمان ژرفنگری بود؛ در عین حال دغدغههای احیاگرایانه در کارهای او موج میزد. تاملات سیاسی ایشان در «پیرامون انقلاب اسلامی» و «پیرامون جمهوری اسلامی» منتشر شده است. در آثاری که نام بردم، مطهری جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی به روایت خویش را تقریر میکند؛ از رگههای لیبرالیستی آموزههای اسلامی نام میبرد و تاکید میکند که در جمهوری اسلامی، مارکسیستها نیز آزادند که در دانشکده الهیات کرسی تدریس داشته باشند و ایدههای خویش را به صراحت تقریر و تدریس کنند، متالهان و متکلمان مسلمان نیز در همین دانشکده تدریس کنند.
شهید مطهری دست پروده نظام فکری حوزه علمیه بود. او از دروس استاد بزرگ خود علامه طباطبایی بهرههای فراوان گرفت. او نقدهای جدی بر روحانیت زمان خودش داشت شما بنمایه این نقدها را در چه ساحتی میدانید؟
مطهری در مقاله «مشکل اساسی در سازمان روحانیت»، نقد خود بر نظام مالی و معیشتی سازمان روحانیت را به صراحت مطرح کرده است. به نظر ایشان، روحانیت نباید به نحو مستقیم از مردم و مخاطبان خود ارتزاق کند، به نحوی که مذهب و مکسب به هم گره بخورد. در مقابل، این امر باید از طریق یک سازمان مرکزی صورت بگیرد تا شایبه عدم استقلال روحانیت پدید نیاید. مطهری خطر «عوامزدگی» را در میان روحانیت گوشزد میکند و همصنفان خویش را از این حیث هشدار میدهد و تحذیر میکند. آسیبشناسی مرحوم مطهری از سازمان روحانیت پس از انقلاب نیز توسط برخی روشنفکران دینی پی گرفته شد؛ هر چند راهکارهای اقامه شده توسط این روشنفکران با راهکارهای مرحوم مطهری تفاوت جدی دارد.
بسیاری بر این باورند که نظام فکری شهید مطهری که برای سه دهه پیش بود هماکنون قابلیت بازاندیشی دارد. به نظر شما برای اینکه این بنا نوین شود نیازمند چه مصالحی هستیم و چگونه این بنا را نوینسازیم؟
به نظرم میتوان راه مطهری را دنبال کرد؛ خصوصا نگرش احیاگرایانه ایشان که متکفل دفاع عقلانی از آموزههای دینی، همچنین تاکید بر جوانب مغفول دین و خرافهزدایی است. ما در روزگاری به سر میبریم که متاسفانه همچنان خرافات و خوانشهای غیرعقلانی از اسلام در میان ما جاری و ساری است و در سالیان گذشته رونقی هم گرفته. میتوان از پروژه احیاگری دینی جهت فایق آمدن بر مسائل و مشکلاتی که با آن دست و پنجه نرم میکنیم، بهره گرفت. در عین حال، چنان که درمییابم، احیاگری دینی با آموزههای مدرنیستی و فرآوردههای معرفتی جهان جدید چندان آشنا نیست یا به دیده عنایت در آنها نمینگرد و به بازخوانی انتقادی سنت دینی از این منظر نمیپردازد. «روشنفکری دینی» به این مهم نیز میپردازد و در حالی که نسبت به آموزههای جهان جدید گشوده است، دلی نیز در گروی بازخوانی سنت ستبر دینی دارد. از این رو، روشنفکری دینی یا نواندیشی دینی میتواند مکمل احیاگری دینی باشد. مدد گرفتن توامان از «احیاگری دینی» و «روشنفکری دینی»، بار ما را در این روزگار پر تب و تاب بار میکند...
شهید مطهری از جمله روحانیونی بود که دلمشغولیهای عجیبی در زمان خودش داشت که شاید بعدها به ندرت در میان افراد دیگر تکرار شده است. به طور مثال او کتاب «داستان راستان» را برای کودکان و نوجوانان مینویسد یا خواستار برقرار کرسی مارکسیسم در دانشگاه میشود. شما اینگونه دلمشغولیها را چگونه تعبیر و تفسیر میکنید؟
این دلمشغولیها از شخصیت چندبعدی مرحوم مطهری پرده برمیگیرد. به قصه برقراری کرسی مارکسیسم در دانشکده الهیات پیش از این پرداختم، کتاب «داستان راستان» نیز کار موفق و تاثیرگذاری در زمانه خود بود. از این دو مساله که بگذاریم، مرحوم مطهری تفاوتهای چشمگیری با کثیری از روحانیون زمانه خود داشت؛ در نشریه «زن روز» مقاله منتشر میکرد؛ با سوالات معرفتی جدیای از سوی نسل جوان مواجه بود و میکوشید پاسخهای معقول و موجهی به این پرسشها بدهد؛ خصوصا از زمانی که به دانشکده الهیات آمده بود و با دانشجویان وارد تعامل شده بود، این امر را به رایالعین میدید. ایشان مطالعات خود را به حوزه فلسفه و کلام اسلامی محدود نکرده بود و با آثار روشنفکران زمان خود آشنا بود؛ فلسفه غرب را هم از طریق ترجمههایی که آن روزگار در دسترس بود، دنبال میکرد. در عین حال از جایی به بعد، مطهری نسبت به آنچه امروزه جریان رفرمیسم دینی نامیده میشود، مساله پیدا کرده بود و در کار رفرمیستهایی چون اقبال لاهوری و علی شریعتی نقصانهای معرفتی و دینشناختی مهمی را سراغ میگرفت، فیالمثل «اسلامشناسی» شریعتی را «اسلامسرایی» میخواند؛ این مساله در کتاب
«نهضتهای اسلامی در صدساله اخیر» به بحث گذاشته شده است.
منبع: اعتماد