شهید مظلوم آیتالله بهشتی با این که خود نیز همچون استاد شهید مرتضی مطهری، در عنفوان پیروزی انقلاب اسلامی قربانی کینه توزی دشمنان اسلام شد، اما این فرصت را یافت که در نخستین سالگرد شهادت یار دیرین خود، یاد او را گرامی بدارد. یکی از ویژگیهای بارز استاد مطهری زمان شناسی و ایفای نقش سازنده در زمان خود بوده است. شهید بهشتی به همین مناسبت در تاریخ 12/2/59،در نماز جمعه قم نقش روحانیت شیعه در شرایط انقلاب اسلامی را بررسی کرده است که روزنامه جمهوری اسلامی این متن را پس از سی و چهار سال مورد بازخوانی قرار داده است.
بسمالله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی جمیع انبیائه ورسله و علی سیدنا و مولانا و نبینا ابی القاسم محمد و علی ابن عمه و وصیه من بعده، مولانا امیرالمؤمنین و علی الائمة الهداة من ولده و الخیرة من آله و صحبه و السلام علینا و علی عبادالله الصالحین.
امروز حضورم در اینجا و در جمع شما دوستان عزیز، به مناسبت سالگرد شهادت برادر پرارج و عزیز و فقیدم، عالم و محقق بزرگوار مرحوم آیتالله مطهری است.با اینکه در این روزها حوادث و رویدادهای تازه ایجاب میکند بحث درباره این رویدادها باشد، وظیفه این است که مطلبی را عرض کنم که بیشتر با نقش و مکان و منزلت روحانی در جامعه ارتباط پیدا میکند. در یادبود یک روحانی جلیل القدر، سخن از نقش روحانیت أولی است. به علاوه، در بحثی که چند هفته قبل اینجا داشتم، قول دادم یک بار دیگر در جمع دوستان بیایم و در این باره آنچه میدانم عرض کنم. یکی از برادران روحانی ضمن سؤالهای کتبی، سؤالی در این باره فرستاده بودند و در پاسخ ایشان گفتم که این سؤال، سؤالی نیست که با چند جمله در پایان سخنرانی پاسخ داده شود و نیازمند بحث مستقلی است.
موضوع عرایض من «نقش روحانیت در جامعه امروز ما» است و روی سخن نه فقط متوجه روحانیانی است که اینجا تشریف دارند و عدهشان هم بحمدالله زیاد است؛ بلکه با همه برادران و خواهرانی است که در این مراسم پرشکوه نماز جمعه به نیایش خداوند حاضر شدهاند.
مسأله، مسأله صنفی نیست. مسأله، مسأله بنیادی در رابطه با جامعه اسلامی، نظام اسلامی و جمهوری اسلامی ماست. در عین آنکه درباره نقش یک گروه و صنف است، درباره کل جامعه هم هست. برای اینکه نقش روحانیت را در جامعه امروز و فردای جامعه بهتر بشناسیم، ناچاریم نقش همین روحانیت را در دو سال قبل از پیروزی انقلاب مورد بررسی قرار بدهیم.
نقشهای سنتی روحانیت
برادران روحانی! روحانیت از سالها و قرنها پیش یک سلسله نقشهای دیرینه داشت. این نقشها را یکی یکی برمیشماریم.
1. روحانیت، نقش بیان اسلام اصیل را برای جامعه بر عهده داشت. اگر مردم میخواستند بفهمند دینشان، اسلامشان، قرآنشان، کتابشان، سنتشان، عقاید اسلامی و احکام اسلامی و اخلاق اسلامی چه گفته است، به روحانی مراجعه میکردند.روحانیان کمتحرک آنهایی بودند که در ایفای این وظیفه مینشستند تا مردم به آنها مراجعه کنند. روحانیان پرتحرک و مسئولیتشناستر آنهایی بودند که نزد مردم میرفتند تا رسالت خداوند را تبلیغ کنند، ولی به هر حال، وظیفه بیان اسلام در درجه اول بر عهده روحانیت بود. اسلامشناس، مجتهد، صاحب نظر، مرجع، کسانی که صلاحیت مرجعیت در زمینه مسائل اسلامی داشته باشند، اینها در درجه اول باید از حوزههای علمیه اسلامی و از حوزههای روحانیت بیرون بیایند. آنجا باید نشو ونما کنند، ساخته شوند، بزرگ شوند، شناخته شوند شناختنی که در آن هم مدرک نبود و هم مدرک بود. آنچه نبود، مدرک کتبی کاغذی بود و آنچه بود، مدرک عینی اجتماعی بود.
2. چهرههای محقق مجتهد به حد بلوغ رسیده، در این نظام بیتکلف به مرور زمان، به وسیله شاگردان برجسته یا همطرازان با انصافشان معرفی میشدند. هم شناخته میشدند، هم شناسانده میشدند و در این شناختن و شناساندن کندی بود، سرعت لازم نبود، اما اطمینان فراوان وجود داشت. چهرهای که در یک حوزه علمیه بزرگ شکوفا میشد، گل میکرد، شناخته میشد، تقریباً عموم مردم میتوانستند به صلاحیت علمی و حتی به صلاحیت فضلی و معنوی و تقوائیاش، اعتماد و اطمینان پیدا کنند. بنابراین وظیفه تحقیق درباره اسلام، برعهده روحانیت بود و روحانیت این وظیفه را خود، عهدهدار شده بود.
3. وظیفه تهذیب اخلاق؛ روحانیت نقش عمده خود را در این میدید که باید با سخنش، با عملش و با رفتارش، با معاشرتش، با هدایتش، با تذکرش، مردم را به اخلاق پاک دعوت کند. اخلاق جامعه را مهذب کند، جامعه را از آلودگیها دور کند و به کمالات اخلاقی بیاراید. این نقش سوم، نقش بسیار مهمروحانیت بود.
در حدود نوزده سال قبل، پس از رحلت مرحوم آیتالله العظمی بروجردی، این استاد بزرگواری که به خصوص در شناساندن روش تحقیقی فقه، حق بزرگی بر همه ما دارد، برای ایجاد حرکتی سازندهتر در حوزه، دوستانمان گردهماییها، بحثها و برنامهریزیهایی داشتند. برنامههایی به ثمر رسیده بود و برای شروعش با چهرههایی که در مظان مرجعیت و با مرجع بودند، تبادل نظر داشتیم. از جمله شبی همراه با برادران عزیز و مجاهد، آیتالله مشکینی و آیتالله ربانی شیرازی خدمت حضرت آیتالله العظمی آقای گلپایگانی بودیم. بحث بود درباره اینکه چه باید کرد که مسأله تربیت اخلاق و تهذیب اخلاق در حوزه علمیه قم نقش بالاتر و سازندهتری به خود بگیرد؟ بحث بود، صحبت بود. یاد میکردیم از درس سازنده اخلاق مرجع عالیقدر، امام خمینی در قم و تأثیری که درس ایشان در آن سالها در ساختن و تربیت کردن فضلایی که به آن درس حاضر میشدند، داشت و تأسف از اینکه سالهاست این درس تعطیل است و ادامه ندارد. در آن موقع امام در قم بودند، اما درسهای دیگری را داشتند. به این مناسبت من پرسیدم که در آن موقع که شما طلبهای جوان بودید، در این حوزه قم درس اخلاق در حوزه قم بر عهده چه کسی بود؟ چه کسی درس اخلاق داشت؟ ایشان پاسخی دادند که به یاد من همچنان مانده و میماند. گفتند در آن موقع ما درسی به نام درس اخلاق نداشتیم، اما الگوهایی به عنوان الگوهای عملی اخلاق داشتیم و در میان این الگوها از چند نفر به عنوان الگوی برجسته نام بردند؛ از جمله مرحوم آیت الله، استاد، عالم ربانی فقیه بزرگوار حاج شیخ ابوالقاسم قمی رحمةالله علیه. گفتند رفتار این عالم جلیل در محیط جامعه، در شهر و در حوزه برای همه ما طلاب آن موقع، آموزنده و سازنده بود. از هر سخن، برخورد و رفتار ایشان ما چیزها میآموختیم. داستانها نقل کردند که از آن میگذرم. این را بدین مناسبت نقل کردم که توجه به تهذیب اخلاق چه برای خود طلاب و روحانیون و چه نقشی که اینها باید در جامعه از این نظر داشته باشند، چقدر مهم است.
4. نقش روحانیت در خدمت به مردم و گرهگشایی از مردم. روحانی مرد دنیا و آخرت است. برای اینکه اسلام، دین دنیا و آخرت، هر دو است. در اسلام دنیا از آخرت جدا نیست و آخرت هم از دنیا جدا نیست. اینجادار عمل است و آنجادار جزا. اینجا جای ساختن است و آنجا جای بهرهورشدن و ساختنی که اینجا داریم فقط نماز و عبادت نیست که البته نماز و عبادت، ستون دین است، ولی فقط آن نیست، خدمت به خلق هم هست. روحانیان هر قدر در مناطقشان به مردم بیشتر خدمت کنند، خدمت روحانیتشان را بهتر انجام دادهاند. خوب یادم میآید عدهای از طلاب پرتلاش عزیز ما به روستاها میرفتند و همان کاری را میکردند که امروز جهاد سازندگی میکند. پیشگام و پیشتاز جهاد سازندگی، طلاب متعهد و متحرک وباایمان و خداپرست و خلق دوست و مردم دوست حوزهها بودند. مسأله، مسأله افتخار کردن نیست. در جامعه کسی قصد تقسیم افتخارات ندارد. مسأله، مسأله به یادآوردن و بیاد آمدن است. روحانیون در نقش خدمت به مردم بهتر میتوانند پیام اسلام را تبلیغ کنند. روحانیون در آن سالها حمام میساختند، راه میساختند، به بینوایان کمک میکردند، درمانگاه میساختند، غسالخانه میساختند، مدرسه میساختند، حتی در آن اواخر شاید در حدود هفت، هشت، ده سال قبل رفته بودند سراغ اینکه با خودیاری مردم، برق و روشنایی برای مردم درست کنند و امثال اینها.
5. یک خدمت دیگر روحانیت که بسیار هم حساس بود و باید هم حساس عمل میکرد، روشنگری برای مردم در جهت شناساندن انحرافات فکری که به نام اسلام تحویل مردم داده میشد، بود. روحانیون در بیدارکردن مردم نسبت به افکار انحرافی نقش بسیار مؤثری داشتهاند؛ برای اینکه میدانستند که "إذا ظهرت البدع فلیظهر عالم علمه"؛ یعنی هر گاه بدعتها آشکار شود، عالم باید علم خویش را آشکار کند. بنابراین وقتی نوآوریهای انحرافی و التقاطی را در گوشه و کنار جامع میدیدند، با آنها به مبارزه برمیخاستند، مردم را روشن میکردند، به مردم میگفتند که آنچه مایه نجات است، اسلام اصیل است نه اسلام آمیخته به غیر اسلام.
روحانیون ساخته شده و تربیت شده در این باره روشی هم داشتند که من آن را در اینجا میگویم و آن روش این بود:روحانیون زبده در برخورد با کسانی که دچار انحراف شناختی درباره اسلام بودند، میکوشیدند اینها را در درجه اول جذب کنند. بعضیها خیلی خوشسلیقه نبودند، از همان اول دعوا میکردند. بنابراین بیشتر دفع میکردند و سخن ما همواره با این دوستان این بود که برای یک عالم دینی، برای یک مسلمان متعهد به خصوص یک عالم و روحانی، قدم اول داشتن جاذبه است.
تلاش در راه جذب کردن از راه روشن کردن با سخن و با اندیشه روشنگر و از راه ایجاد جاذبه اخلاقی و عملی است تا دافعه. بنابراین اگر همه شماروحانیون عزیز امروز این قانون و این اصل را میپسندید و این فرمول را میپذیرید، بکوشیم در درجه اول همه با هم روحانیتی پرجاذبه باشیم، ولی جاذبه بدون دافعه به درد نمیخورد. هر انسان مکتبی، خود به خود دافعه هم دارد. آنهایی که میخواهند سراپا جاذبه باشند بدون دافعه، اینها از آن صلح کلهایی هستند که خود دچار نوعی التقاط و انحرافاند، اینها صوفیمآباند.
اهل حقی که حقش مشخص نیست، همه چیز برایش حق است. اصلاً باطلی برایش وجود ندارد. نه، این طور هم نمیشود. اسلام خود یک مکتبی است که جاذبه و دافعه دارد. تبشیر و تنذیر دارد. انذار و تبشیر هر دو در اسلام هست. این هم نقش پنجم.
6. مبارزه با ظلم و ظالم؛ تا وقتی که اصل رژیم، رژیم ظلم و ضد اسلام و ضد عدل بود،روحانیت با کل رژیم یا با نوچهها و ایادی رژیم میجنگید و مبارزه میکرد. حالا هم که اصل نظام، اسلامی است، اما هنوز ایادیاش، ابزارش، کارکنانش، همه متناسب با نظام اسلامی نیستند،روحانیت هر جا ظلم و ستمی از این بازماندههای طاغوت، در ادارهها و مؤسسات و در جامعه ببینند، همچنان با او میجنگد و میرزمد. روحانیت در ایفای این نقشها مدتها از زبان و بیان استفاده میکرد، حق هم داشت، برای اینکه فرهنگ جامعه ما بیشتر فرهنگ شنیدن بود تا فرهنگ خواندن، مردمی که میتوانستند بخوانند، عدهشان زیاد نبود. از وقتی که در جامعه اسلامی ما فرهنگ خواندن به صورت یک فرهنگ دلنشین، جوانساز، عمیق و شخصیتساز درآمد، روحانیت متوجه شد که باید اهل قلم نیز باشد. نهضت قلم و نوشتن، درست در زمانی که ما اینجا به صورت طلاب جوان در حوزه درس میخواندیم، آغاز شد و اوج گرفت. فضلای حوزه دیدند باید توانایی نوشتن داشته باشند، بنویسند آن هم با عبارات و الفاظی که متناسب با زمان باشد و درس خواندهها از خواندن نوشتههایشان استقبال کنند.
روحانی با قلم، بیان، تحقیق، تجزیه و تحلیل پیرامون مسائل اسلامی و مسائل اجتماعی، نوشتهها و سخنرانیهای تحقیقی و تحلیلی و نوشتهها و سخنرانیهایی که آهنگ موعظه یا خطابههای مؤثر داشت، در متن جامعه حضور داشت. روحانی وروحانیت از هر قشر دیگر پایگاه مردمیاش اصیلتر و مؤثرتر بود. چون روحانی با مردم زندگی میکرد. خدا مرحوم آقای حاج شیخ ابراهیم نجف آبادی را رحمت کند، ایشان از فضلای برخاسته از قم بود. عالمی ارزنده و خدوم و مردمی که این مدرسه علمیه فعلی نجف آباد را ایشان ساخته و برای اینکه با هزینه کمتر اقتصادی ساخته بشود، سنگها و اجرها را میآمدند کنار خیابان میریختند و قبل از نماز و بعد از نماز خود ایشان با مردم اینها را پای کار میآوردند. از ویژگیهای ایشان، مردمی بودنش بود. دوستان نجف آبادی برای من نقل میکردند که حاج شیخ ابراهیم همیشه برای خدمت به مردم آماده بود. گاهی میشد زن و شوهری نصف شب در خانه با یکدیگر دعوا میکردند همه آنها که در خانه بودند، حریف نمیشدند که دعوا را بخوابانند. بالاخره یک نفری، دوی بعد از نیمه شب میآمد در منزل حاج شیخ را میزد: آقای حاج شیخ! میگفتند: حاج شیخ خوابند. اگر ممکن است ایشان را بیدار کنید! ایشان بیدار میشد و میگفتند در خانه کربلایی علی، بین زن و شوهر دعوا شده، برویم اینها را با هم آشتی بدهید. ایشان نمیگفت صبح میآیم. میگفت برویم. لباسش را میپوشید، میآمد وارد خانه میشد، با رویی گشاده و خندان میگفت: فعلاً چای را درست کنید ببینیم. مینشست پای سماور، یک چای خودش میخورد، یک چای به آنها میداد، زن و شوهر را با هم آشتی میداد، دعوا را میخواباند، پا میشد میرفت خانه.
اگر روحانی در متن جامعه زندگی میکند و با وجدان جامعه رابطه برقرار میکند برای این است که به راستی با مردم زیست میکند. در یک گفتگویی که به همین مناسبت دو سه روز قبل با امام داشتیم، ایشان با همان دقت نظر، روی این نکته تأکید داشتند. مسأله و مشکلی بود درباره روحانیت، مطرح شد و یک راه حلی هم ارائه شد. فرمودند نه، این راه حل خوبی نیست. این کار، روحانی را از مردم جدا میکند.روحانی باید با مردم زندگی کند. کمال روحانی این است. بعد فرمودند: آن وقتها که ما طلبه بودیم و به تعبیر خودشان، اراک بودیم، خانواده مرحوم حاج آقا محسن اراکی که روحانی متعین و متول و کیا بیادار بودند ـ خوب اینها در شهر اراک سیادت و آقایی داشتند ـ مرحوم آیتالله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی رحمةالله علیه، بنیانگذار حوزه علمیه قم، به دعوت اینها از عراق آمده بودند به اراک که آنجا جلسات درسی داشته باشند. امام میفرمود: ریاست و کیابیا و نوکر و خدم و حشم مال آن آقایان بود، ولی مردم با آنها نبودند، مردم با حاج شیخ بودند که عبایش را زیر بغلش میگذاشت، میآمد توی بازار. با مردم زیست کردن، این شأن روحانی است و روحانیت باید به این عامل، بیش از هر عامل دیگر توجه کند. برای اینکه اگر میخواهد برای مردم روشنگر و بیانگر اسلام باشد، باید در دل مردم جای داشته باشد. اگر میخواهد آنها را موعظه کند، باید در قلب مردم و در متن جامعه جای داشته باشد. اگر میخواهد آنها را ارشاد کند، اگر میخواهد آنها را از نظر اخلاقی اصلاح کند و تهذیب کند، این باید در متن مردم باشد. اینها امتیاز نقش روحانی در گذشته بوده است.
نقش جدید روحانیت
تا سال 1341 نقش روحانیت در همینهایی بود که عرض کردم، به اضافه تحصیل و تدریس در حوزهها، خلاصه میشد. سال 1341 یک روحانی برجسته آمد، نقطه عطفی در نقش روحانیت به وجود آورد. تا آن موقع روحانیون به دو بخش تقسیم میشدند؛ یک عده روحانیونی که در سیاست هم وارد میشدند و یک عده روحانیونی که از سیاست پرهیز میکردند.روحانیون سیاسی، آدمهایی خیلی محدود و معدود بودند. اکثریت قاطع روحانیت آنهایی بودند که از سیاست کنارهگیری داشتند. نشانه تقوای بیشتر و عدالت کاملتر و صرف نظر کردن بیشتر از دنیا، برای یک روحانی این بود که کاری به کار سیاست نداشته باشد. چهرههای برجسته محبوب درروحانیت بود، چهرههای سیاسی هم بودند، اما ورود به سیاست همان و تنزل ازروحانیت همان! سال 1341 یک روحانی جامعالشرایط که در مکارم و ارزشهای والای او جای سخن نبود، فقاهتش، علمش، عدالتش، اخلاقش، مهذب بودنش، مدرس عالیمقام بودنش، همه جا زبانزد بود، آمد و این تابلو، این خاطره و یادبود نامطلوب دوره اعتزال روحانیت از نقش خلاق سیاست را از بین برد. آمد و گفت:روحانی باید اسلام را بیان کند، اسلام را تبلیغ کند، به مردم خدمت کند، در متن جامعه بماند، موعظه کند، با انحرافات مبارزه کند، ولی مطلب به اینجا تمام نمیشود، روحانی باید پیشتاز و پیشگام در مبارزات سیاسی گسترده، نیرومند، همراه با زد و خورد و کشته شدن و کشتن باشد تا روحانی تمام عیار باشد. علیوار، حسینگونه، پیامبروار باشد. مگر نه اینکه روحانی میگوید من جانشین پیامبرم؟ مگر نه اینکه میگوید من نایب امام زمان سلامالله علیه هستم؟ پس چگونه میتواند خود را از مسئولیتهای سنگین سیاسی و مبارزاتی برکنار بداند؟ روحانی باید مرد سیاست و مبارزه نیز باشد. آن شخصیت والایی که توانست این نقطه عطف تاریخی را برای تکامل نقش روحانیت در جامعه ایجاد کند، امام بود.
چه شد که در سالهای 1356 و 1357روحانیت نقشش در جامعه اوج گرفت؟جایش در جامعه بسی بازتر شد؟ آن هم نه به صورت یک گروه معدود، عده زیادی از روحانیون از مسجد به راهپیماییها آمدند. مسجدها جای تدارکات مبارزهها شد، پلاکاردها را همان جا مینوشتند، مردم را همان جا جمع میکردند، شعارها را همان جا یاد میدادند. ترجیعبندیهای راهپیماییها کجا تنظیم میشد؟ در همان مساجد. مسجد جایگاه اصیل خودش را بازیافت و تکمیل کرد. تا وقتی که در مبارزه پیروز شد. اکنون سؤال این است که روحانیت امروز باید چه نقشی داشته باشد؟
آنچه به عنوان پاسخ میتوانم خدمت شما عرض کنم این است که اولاً روحانی باید همه آن نقشهای گذشته را حفظ کند. حوزهها باید محل درس خواندن و درس گفتن و تحقیق کردن باشد. بیان و قلم روحانیت باید همچنان نافذ باشد و روز به روز نافذتر. طلاب جوان عزیز! برای یادگرفتن، سخن گفتن بهتر و نافذتر و نوشتن رساتر و بلیغتر باید وقت صرف کنید. میدانید بیان بلیغ و نوشته بلیغ کدام است؟ فقط الفاظ نیست. بلاغت به الفاظ ربطی ندارد. فصاحت بیشتر به الفاظ ارتباط دارد. بلاغت به این است که شما باید دائماً در فرهنگ معنوی و اخلاقی و سیاسی و اجتماعی روز، حضور داشته باشید. باید بدانید امروز جوانها چه کتابهایی میخوانند؟ چه سؤالاتی برایشان مطرح است؟ توده مردم چه سؤالاتی برایشان مطرح است؟ حتی این کافی نیست. روحانی اگر میخواهد در نقش امامت و پیشوایی نقش ایفا کند باید دو روز و سه روز و ده روز و یک ماه و یک سال هم از جامعهاش جلوتر باشد. باید دور هم بنشینید بحث کنید که مسألهای که فردا برای ما مطرح میشود کدام است تا امروز جواب آن را آماده کنیم. مسأله دینی، اعتقادی، علمی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی، تربیتی، اقتصادی و هرگونه مسأله دیگر.
روحانیت عزیز! تو همچنان عزیزی. نگران نباش. میکوشند تا تو را از آن مقام رفیعی که با تواضع و فروتنی، خدمت، ایمان و عمل صالح به دست آوردهای فرو آورندت، ولی بدان! اگر در راه خدا باشی و با خدا باشی و در خط خدمت صادقانه به خلق خدا بمانی، خدا این منزلت را برای تو تضمین کرده است؛ تو همچنان الگوی ایمان و عمل صالح بمان، تو همچنان نمونه تواضع و فروتنی و خدمت به مردم بمان، تو همچنان دارای سرمایه شناخت عالی و مؤثر از اسلام بمان و بشو، تو همچنان رابطهات را با مردم نگهدار و تقویت کن، تو همچنان با نسل جوان حتی جوان اغفال شده، همچون یک برادر یا پدر مهربانِ روشنگر برخورد کن، مطمئن باش فردا از آن تو و شعار تو و راه توست.
بنابراین توصیه میکنیم حوزه علمیه قم در ایفای این نقش عظیم همچنان پایمردی کند. به همین جهت با همه گرفتاریهای گوناگونی که دارم، دوستان تأکید کردهاند که کلاسی برای حدود 600 نفر از طلاب تشکیل دادهاند که اینها معارفشان را بالاتر ببرند. گفتند بجاست یک بحث با اینها بپذیری و پذیرفتم و انشاءالله دو هفته یک بار با آنها دیدار خواهم داشت.باور کنید در این ایام، مکرر غبطه میخورم، هم خودم، هم دوستانم با فکر و همکار و همرزم که فرصت ما برای ایفای این نقش در حد مطلوب نیست و این به خاطر اهمیتی است که برای این نقش قائلم...
چون جلسه به مناسبت یادبود مرحوم استاد مطهری است، باید بگوییم که این دانشمند بزرگ و محقق عالیقدر در بسیاری از این نقشها که برشمردم، فردی ممتاز و برجسته بود؛ تحقیقش، بیانش، قلمش، تدریسش، سازندگیاش و براستی جای او در حوزه علمیه و در کل جامعه ما بسیار خالی است. خدایش بهترین مقام و منزلت، منزلت شهیدان و صالحان و علماء و صدیقین عنایت کند! (آمین) و خدای متعال به همه ما، به شما روحانیون عزیز، به شما مردم عزیز مسلمان که پیوندتان را با روحانیت متعهد و باایمان و مسئول و مبارز ارج مینهید، توفیق دهد که راه انقلاب اسلامیمان را که هنوز هم شهادت و خون و مقاومت و ایثار میطلبد تا پیروزی نهایی انشاءالله ادامه دهیم! (آمین). والسلام علیکم و رحمةالله و برکاته.
* روحانیت نقش عمده خود را در این میدید که باید با سخنش، با عملش و با رفتارش، با معاشرتش، با هدایتش، با تذکرش، مردم را به اخلاق پاک دعوت کند
* یک خدمت دیگر روحانیت که بسیار هم حساس بود و باید هم حساس عمل میکرد، روشنگری برای مردم در جهت شناساندن انحرافات فکری که به نام اسلام تحویل مردم داده میشد، بود
*روحانیون زبده در برخورد با کسانی که دچار انحراف شناختی درباره اسلام بودند، میکوشیدند اینها را در درجه اول جذب کنند. بعضیها خیلی خوشسلیقه نبودند، از همان اول دعوا میکردند.
* طلاب جوان عزیز! برای یادگرفتن، سخن گفتن بهتر و نافذتر و نوشتن رساتر و بلیغتر باید وقت صرف کنید* براستی جای مرحوم استاد مطهری در حوزه علمیه و در کل جامعه ما بسیار خالی است
* درباره استاد مطهری باید بگویم که این دانشمند بزرگ و محقق عالیقدر در تحقیق، تدریس، بیان، قلم و سازندگی نقش ممتاز داشت و در حوزه علمیه و کل جامعه جای او بسیار خالی است.