جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

آزاد ارمکی: «تربیت» مفهوم گمشده جامعه ایران است

کد خبر: ۳۹۵۳۷
آزاد ارمکی: «تربیت» مفهوم گمشده جامعه ایران است

محققان جامعه شناس همواره در پی یافتن علت ناهنجاری و مشکلات اجتماعی بوده اند در جامعه هرچه ارزش و هنجار اجتماعی مشترک سست تر شود و قوانین و عوامل حفظ و ثبات آن نیز ناکارآمدتر باشد زمینه برای بروز خشونت افزایش می یابد. در حالت عادی افراد در زندگی اجتماعی و در تعامل با یکدیگر بر اساس هنجارها و عرف مشترک رابطه برقرار می‌کنند و در این ارتباط هر دو بهره می برند. این شرایط در جامعه‌ای فراهم است که ارزش ها و هنجارهای مشترک و عرف و قوانین مستحکم باشد و افراد با یکدیگر بر اساس ارزش و هنجارها و عر رایج اعتماد متقابل داشته باشند. حال سوالی که در این بین مطرح می شود این است که اساسا چه عواملی باعث نابهنجاری و تغییر عرف رایج در جامعه می‌شود؟!
به گزارش جماران، در این خصوص شفقنا با دکتر تقی آزاد ارمکی جامعه شناس و استاد دانشگاه تهران به گفت وگو پرداخته است که متن گفت و گو به شرح زیر است:

مطالعه کج روی ها و انحرافات اجتماعی یکی از بحث های مهم در حوزه علوم اجتماعی و عصر حاضر است که به عقیده برخی از کارشناسان اگر هنجارها در جامعه رعایت نشود کج روی به وجود خواهد آمد. اساسا رفتار بهنجار و نابهنجار چیست و عرف اجتماعی چگونه شکل می گیرد؟
وقتی به جامعه معاصر ایران، البته منظورم یک جامعه شهری در ایران است باز می گردیم با افکار عمومی و تعابیر خاصی روبه رو هستیم از جمله اینکه جامعه ایران دچار انحرافات اجتماعی شده است و عموما هم گفته می شود در جامعه ما جوانان هستند که بیشتر دچار این انحرافات شده اند و کمتر کسی بیان می کند که افراد میانسال هم با این مشکل مواجه هستند. من الان همین جا می خواهم جهت بحث را عوض کنم و بگویم که اساسا این نوع نگاه از کجا آمده و آیا این داوری درستی است که گفته شود جامعه دچار انحرافات است و اگر هم دچار انحرافات است بیشتر باید انحرافات را در حوزه جوانان جست و جو کرد تا پیران و میانسالان؟! به عقیده من این ادعا خیلی نمی تواند صادق باشد یعنی بیان درست و صادقی نیست که بگوییم جامعه ایرانی دچار انحرافات است و این انحرافات بیشتر در حوزه جوانان مشاهده می شود که چند دلیل را می توان برای آن مطرح کرد؛ اول اینکه درست است که جوانان جمعیت بیشتر جامعه ما را نسبت به میانسالان و پیران تشکیل می دهند و دوم اینکه آدم هایی که احتمالا در مقایسه با کل جمعیت دچار آسیب هایی اعم از بی اخلاقی، عدم رعایت قانون، کم کاری و ... هستند بیشتر در جمعیت جوانان مشاهده می شوند ،چون بیشتر دیده می شوند اما این بدان معنا نیست که جوانان بیشتر از دیگر گروه های اجتماعی دچار انحرافات اجتماعی هستند. وقتی چیزی ساحت انحراف را پیدا می کند این می تواند در کل نظام اجتماعی شیوع پیدا کند. اما اگر این انحراف، انحراف خاص باشد فرضا مساله ای مانند حجاب بیشتر در مورد زنان مطرح می شود درحالی که بی حجابی در مردان هم می تواند معنا پیدا کند اما ما بی حجابی را بیشر در حوزه زنان تعریف می کنیم. دلیل این نوع تفکر این است که حجاب را به پوشش بدن تعریف می کنیم و در مساله حجاب، پوشش بدن اهمیت پیدا می کند و بعد نتیجه می گیریم که زنان باید حجاب داشته باشند. اما اگر از حجاب تعریف فرهنگی و اخلاقی ارایه شود می بینیم که حوزه آن تغییر پیدا کرده و بی حجابی معنی عام تری پیدا می کند و نه تنها زنان بلکه در مورد مردان هم صدق پیدا می کند. اما در اینجا زنان موضوع و مورد توجه ما هستند اما در مودد انحرافات اجتماعی دیگر این وضعیت وجود ندارد و جنبه شیوع انحرافات در همه گروه های اجتماعی وجود دارد. مثلا اگر بداخلاقی وجود دارد به نظر نمی آید که بداخلاقی فقط برای جوانان است بلکه بداخلاقی در میانسالان و پیران هم وجود دارد مثلا کم کاری، رشوه گرفتن، بی قانونی، عدم رعایت قوانین و... چیزی نیست که تنها در میان جوانان باشد ولی چون بیشتر اعضای جامعه را جوانان تشکیل می دهند این تصور به وجود می آید که جوانان بیش از دیگر گروه ها دچار انحرافات می شوند. من این مساله که جامعه دچار انحرافات شده و بیشتر هم در میان نسل جوان نمود پیدا کرده است را مورد مناقشه قرار می دهم. پس می توان گفت که انحرافات در برخی از حوزه ها وجود دارد که نه تنها جوانان بلکه گروه های متفاوت اجتماعی درگیر آن هستند. بحث های ناهنجاری بحث های بسیار عامی است که می توان بحث هایی مثل دزدی، تجاوز و عدم رعایت حقوق دیگران را شامل شود که عدم رعایت دیگران یک مقوله عام است که در همه جا اعم از حوزه سیاسی و عمومی جاری است و ما اساسا جامعه ای هستیم که در یک ساحتی حقوق یکدیگر را رعایت نمی کنیم.

چرا این نابهنجاری ظهور پیدا کرده است؟ آیا مردمان از قدیم حقوق دیگران را رعایت نمی کردند و یا این نوع رفتار محصول زمان حال است و بیشتر در شهرها دیده می شود؟
به نظر من بی هنجاری بیشتر در زمان حال اتفاق افتاده است تا در زمان گذشته و ما نشانه های آن را در جامعه مشاهده می کنیم که به رابطه مردم و دولت باز می گردد. یعنی دولت ها معمولا حقوق مردم را رعایت نمی کردند به همین دلیل ما مقوله ای تحت عنوان فروپاشی مکرر دولت ها داریم و دولت ها در ایران به همین دلیل دچار فروپاشی های مکرر شده است. در جمهوری اسلامی هم می بینیم دولت ها افت و خیز و جابه جای عجیب و غریبی پیدا می کردند. در واقع دولت ها در ایران نیاموختند که حقوق مردم را رعایت کنند بنابراین حقوق شهروندی در دوره معاصر دچار اختلال شده است یعنی مردمان شهر هم آموزش کافی ندیدند که حقوق یکدیگر را رعایت کنند تا پدیده ای به نام جامعه شهری دوام پیدا کند چون نظام تعلیم و تربیت ما به این سمت و سو نبوده است. آدم هایی را در شهرها می بینیم که از هر طرف و به هر دلیل آمده و به شهر ها اضافه شدند بدون اینکه دلیل منطقی برای حضور این آدم ها یا گروه های اجتماعی در شهر وجود داشته باشد. بنابراین شهرها در ایران بی منطق سروسامان پیدا کرده اند و به همین دلیل است که در جامعه ما پدیده همسایگی و هم محله ای وجود ندارد.
الان امکان اینکه محله را بسازیم وجود ندارد درواقع در گذشته محله ها وجود داشتند اما همه کسانی که وارد شهرها شدند محله ها را از بین بردند. تهران قدیم در اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی محله های متفاوتی داشت اما الان می بینیم که تهران محله ندارد هر چند شهرداری آمده اسم مناطقی را محله گذاشته اما این محله ها یک نماد تاریخی نیست که هویت های محله ای داشته باشد و دلیل آن این است که همه کسانی که به شهر ها آمدند بی دلیل و بی حساب و کتاب آمدند و کاری کردند که عناصر تاریخی آن محله را از بین بردند و شروع به قلع و قمع آن محله ها کردند. پس یکی از دلایل این است که در شهر امکان ساحت به هنجار وجود ندارد و از سوی دیگر رعایت حقوق همسایه و هم محله ای را پیدا نمی کند. و نکته دوم حضور قدرتمند دولت به جای حضور گروه های اجتماعی در حوزه شهری است. یعنی دولت در شهرها بیش از نیروهای محلی و اجتماعی حضور دارد و در اینصورت است که شرایط نابسامان می شود. و نکته بعدی خود آدم هایی هستند که از شرایط نابسامان برای نابسامان تر کردن جامعه استفاده کردند. به عنوان مثال شهر اساسا با خیابان، پیاده رو، مغازه، خانه، پارک، تفریحگاه و محل کار تعریف می شود درحالی که در محله های جامعه شهری تهران این منطق رعایت نشده است و در گران ترین مناطق شهر تهران هم چیزی به عنوان پیاده رو وجود ندارد و وقتی پیاده رو نباشد آدم ها با هم مراوده اجتماعی پیدا نمی کنند و وقتی مراوده اجتماعی ندارند امکان اینکه یکدیگر را ببینند و حقوق هم را رعایت کنند وجود ندارد. پس در اینجا عاملی باید رابطه انسان ها را تنظیم کند که نهایتا حضور دولت و رسانه های جمعی مطرح می شود. پس این افراد نیستند که رابطه خود را تنظیم می کنند بلکه دولت و رسانه ها هستند که این کار را انجام می دهند ساحت را نابهنجار می کنند و اگر ادم ها بتوانند از طریق عناصر اجتماعی خود ساحت محله های اجتماعی را سامان دهند و پیوستگی اجتماعی شکل بگیرد نابهنجاری کمتر شود. در حالی که امور نابهنجار هر لحظه و هر جایی در شهر تهران می تواند هر اتفاقی رخ دهد ولی اگر یک منطقه شهری اجتماعی و مدنی، فرهنگ خود را داشته باشد این اتفاقات رخ نمی دهد و می توانستیم محله های متفاوت با رفتارها و ساحت های متفاوت داشته باشیم. اما در مورد تهران تنها یک چیز را می توان توضیح داد که آن هم پایین و بالای شهر است که این در تعریف شهر کافی نیست زیرا برخی از مناطق پایین شهر پاک تر، درست تر و رفتارهای با اخلاقی تری نسبت به بالای شهر دارند و همچنین برخی از مناطق بالای شهر هم خیلی دینی تر از مناطق پایین شهر هستند.

چه عواملی باعث تغییر عرف در جامعه می شود؟ و چگونه می توان تشخیص داد که رفتاری بهنجار است و رفتار دیگر خلاف عرف جامعه قلمداد می شود؟
در این مورد دو بحث وجود دارد یکی اینکه هر گروهی رفتار گروه رقیب خود را نابهنجار و رفتار گروه خودی را هنجار می داند که این نوع تفکر در حوزه سیاسی خود را نشان داده است. مثلا در بحث دکترین مالی و اقتصادی، دولتی، دولت قبلی را دزد معرفی می کند درحالی که شاید خود آن دولت دزد باشد. اما اینها مباحثی نیست که مورد نظر جامعه شناسی باشد بلکه از نظر جامعه شناسی آنچه که تعریف امر نابهنجار و بهنجار می کند معیار گروه صاحب نفوذ و گروه های صاحب منفعت نیست بلکه معیار آن بحث "فراوانی" است. وقتی پدیده ای دچار فراوانی می شود و در عین حال فضای عمومی جامعه به این سمت می رود که اتفاقی در جامعه رخ داده است که یک امر نابهنجاری هم بوده است این دو معیار است که قضاوت می کند چیزی امر بهنجار یا نابهنجار است. مثلا اگر در جایی مثل شهر تهران جوانی جوان دیگری را به قتل برساند رسانه اعلام می کند که این اتفاق عجیبی است ولی چیزی نیست که تکرار شود. شهرهای بزرگ بیش از 8 میلیون جمعیت دارند و همه روزه در آن حوادثی رخ می دهد که شاید حوادث بدی باشد اما زیاد اتفاق نمی افتد ولی از سوی دیگر اگر در جامعه دیده شود که افراد حاضر نیستند حقوق یکدیگر را رعایت کنند این ساحت، ساحت نابهنجار است زیرا ما در ساحت فرهنگ و مناسبات اجتماعی دچار مشکل هستیم و فراوان می بینیم که انسان ها اعلام می کنند که حقوقشان از سوی دیگران رعایت نمی شود و بیش از 5 میلیون پرونده ای که هر ساله در حقوق قضایی وجود دارد پرونده هایی هستند که در آن حقوق افراد رعایت نشده است.

چرا انسان ها به این نوع رفتار گرایش پیدا کردند؟ چه عواملی باعث عدم رعایت حقوق دیگران توسط افراد می شود؟
این نوع رفتار به خاطر این است که ساحت نظام هنجاری جامعه دچار اشکال بنیادی شده است. دو مفهوم به نام آبرو و اعتبار در جامعه وجود دارد. تا زمانی که بحث آبرو در نظام سنتی وجود داشت آدم ها سعی می کردند برای حفظ آبروی خود بسیاری از کارها را انجام ندهند درحالی که می بینیم مفهوم آبرو در حال حاضر مورد سخره قرار می گیرد. و مساله دیگر مفهوم اعتبار است که ساحت اجتماعی آن ساحت قانونی و مالی است. مثلا تعداد بی شمار چک های برگشتی در حال حاضر به سبب این است که اعتبار دچار اختلال شده است و دیگر چک های برگشتی نشانه بی اعتباری افراد نیست اما اگر اعتبار تبدیل به مقوله مادی و اجتماعی می شد و سازمان پیدا می کرد و کسی با 5 چک برگشتی در ماه حق معامله نداشت دیگر با این همه چک های برگشتی در طول روز مواجه نبودیم. پس این نوع رفتارها به ساختار جامعه ایرانی باز می گردد نه به جنس آدم ایرانی. جنس افراد ایرانی خراب نیست بلکه جنس ساختارها خراب است و دچار اختلال و نابسامانی شده است که یک وجه آن سازمان و وجه دیگر مناسبات اجتماعی و اخلاقی است.

یکی از نهادهای موثر در امر تعلیم و تربیت افراد مدارس و دانشگاه ها است اما متاسفانه آنچنان که شایسته است به امر آموزش و پرورش نمی پردازند و گاه شاهد رواج برخی از رفتارهای غلط از سوی جوانان هستیم آیا می توان نهادهای آموزشی را در تولید نابهنجاری در جامعه موثر دانست؟
اگر اختلال وجود دارد به حوزه فرهنگ، اخلاق و تربیت باز می گردد. یعنی مساله گمشده در ایران "تربیت" است. جامعه ایران دچار بی تربیتی شده است این بی تربیتی هم به خاطر ذات و جنس مردم نیست بلکه ما در حوزه آموزش و پرورش مشکل پیدا کرده ایم یعنی نهاد آموزش و پرورش ما دچار مشکل بنیادی شده است. نهاد آموزشی ما ایدئولوژی و فن را تبلیغ می کند در صورتی که وظیفه این نهاد تبلیغ تربیت و پرورش دادن افراد است نه اینکه اطلاعات دهد. چون اطلاعات مخصوص ساحت فنی جامعه و آدم های فنی است و آموزش و پرورش مسوولیت تربیت فرزندان را از خانواده ها گرفت و خود نیز این کار را به خوبی انجام نداد و به نوعی جامعه را دچار پوکی کرد و اگر این کار سامان داده شود به لحاظ مفهومی ساده است و به لحاظ تجربی کار سختی است که دولت و نیروهای اجتماعی در ایران به جای اینکه کار دیگری را انجام دهند باید به کار خود بپردازند. من بارها گفته ام که وظیفه دولت امنیت، سلامت و آموزش است. اگر امنیت جامعه حفظ شود سلامت و بهداشت حفظ شود و آموزش به معنای آموزه های اولیه جامعه رعایت شود بقیه گروه های جامعه هم کارها خود را انجام می دهند. مثلا دموکراسی، تصمیم در مورد خانه سازی، خیابان سازی، ازدواج و طلاق و.. هم انجام می شود اما دولت به جای رسیدگی به وظیفه اصلی خود به انجام این کارهای فرعی می پردازد. دولت ما دولت خانه ساز، جاده ساز و کار ساز است. کارتولید می کند درحالی که این کار بر عهده بنگاه ها و نیروهایی است که توانایی ان را دارند. شروع به تولید علم کرده است، درحالی که این کار بر عهده انجمن ها و دانشمندان جامعه است و این کارها زمانی سروسامان پیدا می کند که آدم ها آزاد و راحت باشند. زمانی انسان ها احساس امنیت می کنند که از لحاظ شغلی، اجتماعی، خانوادگی امنیت داشته باشند یعنی نظام حقوقی جامعه درست عمل کند، وقتی احساس سلامتی می کنند که هر زمان که مریض می شوند دغدغه ای نداشته باشند. در حالی که دولت این وظایف را رها کرده است و جامعه زمانی که می بیند این کارها درست انجام نمی شود دست به هر کاری می زند.

از جمله مباحث مهم در جامعه ایران بحث فقر است که بسیار مورد تاکید اسلام بوده است و ائمه همواره تاکید می کردند که فقر باعث از بین رفتن ایمان مردم می شود و باید از بین برود. با این بیان فقر و ثروت در جامعه چقدر می تواند در بروز ناهنجاری های اجتماعی موثر باشد؟
اگر بخواهیم به لحاظ تاریخی به مساله فقر توجه کنیم می بینیم که جامعه امروز ما در مقایسه با دیروز خود در وضعیت بهتری قرار دارد. مثلا حوزه بهداشت، آموزش و پرورش و... بهتر شده است و این به خاطر اقدامات دولت و جمهوری اسلامی است و شکی در آن نیست. ولی به رغم این پیشرفت ها جامعه ما به سطحی رسیده است که با وجود اینکه نسبت به گذشته در وضعیت بهتری قرار دارد امام باز هم احساس فقر می کند و این احساس نداشتن ناشی از این است که وقتی به گذشته نگاه می کند در وضعیت خوبی قرار دارد اما وقتی به خود، دیگری و زندگی آینده خویش نگاه می کند احساس فقر می کند.

نظر من این است که بین سطح درآمد مردم، قیمت ها و آنچه که در فرهنگ مصرفی مردم جا افتاده است همخوانی وجود ندارد؟
بله این نظر کاملا درست است. اما دلیل اینکه این افراد احساس فقر می کنند این مساله می تواند باشد که درست است که در وضعیت خوبی قرار دارند ولی این داشته ها نسبت به آنچه که در اطرافشان قرار دارد ناچیز است. در اینجا بحث امنیت اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مطرح می شود که این ماجرا را دچار بحران می کند که اگر چنان چه امنیت وجود داشته باشد این داشته ها، داشته های مهمی است. پس داشته های مهم وجود ندارد که ما احساس نداری می کنیم. افراد جامعه بیشتر به نداشته های خود فکر می کنند و زمانی که به این ها فکر می کنند زندگی را دچار انفجار می کنند و بعد این است که همه آدم ها اظهار نارضایتی و عدم امنیت و فقر می کنند. ما در مورد فقر با دو مساله در جامعه روبه رو هستیم یکی داراهایی که داد نداری می زنند و از سوی دیگر ندارهایی که میل به دارایی دارند که وقتی اینها را با هم ضرب می کنیم انفجار اتفاق می افتد. افراد ندار خواهان رسیدن به وضع مطلوب تری هستند و می خواهند که بیشتر از آن چیزی که دارند صاحب پول و ثروت باشند در حالی که ندار دیروز( فقیر قدیم) می گفت ندارم، و نخواهم داشت. همچنین امروز داراهایی هستند که می گویند ما نداریم و بیشتر می خواهیم پس هر دو انتظار داشتن دارند. و یکی از ریشه های افزایش قیمت ها هم به دلیل همین تقاضاهای زیاد است البته من ادعا نمی کنم که تورم و تحریم وجود ندارد ولی تورم و تحریم فقط حدود بیست درصد در افزایش قیمت نقش دارد. آن جمعیت دارایی که می گوید من ندارم و احساس نداری می کنند به او توضیح داده نشده است که این داشته و دارایی تو مهم است و به آن کسی که ندارد گفته می شود که تو چرا نداری و تو باید دارا شوی! نمی گویم که نباید فقر از بین رود بلکه به نوعی مکانیزم نحوه فعال کردن جامعه را داشته باشیم که جامعه خود را ویران نکند. این بحث همانند مشارکت سیاسی می ماند وقتی ما ظرفیت مشارکت تمام نداریم نباید از همه گروه ها دعوت به مشارکت کنیم. منظور من این نیست که گروه های اجتماعی حق مشارکت ندارند بلکه می گویم آنها را بعد از دعوت کردن تنبیه نکنیم که در خیلی از موارد مشاهده می کنیم که گروه های اجتماعی که مشارکت طلب شده اند تنبیه می شوند. مثلا به زن ها گفته شد که حق شما مشارکت در جامعه است و وقتی که زن ها در جامعه حضور یافتند با وجود تحصیلات و سواد دیدند که کار برایشان فراهم نیست که نارضایتی زن ها اتفاق افتاد و نتیجه خود را در خانواده نشان داد که منجر به اختلاف و طلاق شد. پس نباید گفت که مردم فاسد هستند، مردم فاسد نیستند که طلاق بگیرند بلکه ریشه آن جای دیگری است که ما آن را رعایت نکردیم و الان به این نابهنجاری رسیدیم حال آیا فقر موجب نابرابری می شود؟ بله؛ هم خود فقر و هم احساس فقر موجب نابرابری می شود و من از احساس فقری صحبت کردم که اهمیت آن از خود فقر بیشتر است. داراهای جامعه ایران احساس می کنند که ندارند و بعد از آن برای اینکه به خواسته های خود برسند ماجراهایی را درست کردند که نمونه آن ها را در جامعه ایران مشاهده می کنیم.

علمای دینی و رسانه دو حوزه بسیار مهم در کشور ایران هستند که نمی توان نقش آنها را در تغییر و تحول جامعه نادیده گرفت. از ظرفیت های دینی و رسانه ای کشور چقدر می توان در کنترل نابهنجاری ها استفاده کرد؟
مشکل رسانه ما این است که فقط یکسان سازی می کنند و همه چیز را خوب و یا بد نشان می دهد وقتی یکسان سازی می کند واقعیت دیده نمی شود اما اگر رسانه بتواند صورت متکثر از حیات اجتماعی ارایه دهد هر گروه اجتماعی خود را با آن صورتی که ارایه شده مطابقت می بیند و امکان حیات پیدا می کند اما رسانه ملی ما فقط یک کلید می زند و فقط یک سریال و یک پیام ارایه می دهد. آنقدر توانا نیست و صلاحیت ندارد که بتواند این پیام را متکثر ارایه دهد. درست است که چند شبکه در کشور وجود دارد اما همه مثل هم هستند و فرقی از لحاظ تکنیک، محتوا ندارند. رسانه وقتی می تواند جامعه را تقویت کند و در جامعه زیست کند که پیام متکثر ارایه دهد چون جامعه متکثر است و گروه های اجتماعی هم متکثر هستند. اگر این کار انجام شود آنوقت ماهیت اجتماعی ساحت متکثر خود را ارایه می کند و قابل علاج است. رسانه باید برای گروه های اجتماعی متفاوت پیام های متفاوت ارایه دهد و وقتی نمی تواند این کار را انجام دهد باعث ایجاد اختلاف می شود و رسانه ما یکی از عامل همین اختلافات است.
بیان علما هم بیان واحدی است. برخی از علما از نقش خود که حوزه اصلاح فرهنگ و تقویت بود خارج شدند و به مساله قدرت و سیاست پرداختند. مردم هم علمای دینی را می بینند که بحث های سیاسی می کنند در صورتی که باید از دامنه آیین و نظام اخلاقی حرف بزنند و علما اگر در اینصورت هم حرف دینی بزنند کسی به سخن آنها گوش نمیدهد اما اگر به عرصه خود بازگردند آن وقت می توانند راهی در تقلیل نابسامانی باشند و حرف او در مقابل حرف متکثر رسانه موجب تصحیح، ترمیم و سکون اجتماعی خواهد شد و آنجا است که فقر صورت خود را به طور واقعی نشان می دهد، بعد می توان گفت کدام نوع از فقر و چه نوع از فقر نابسامانی ایجاد می کند و چه نوع ایجاد نمی کند و تا این کارها انجام نشود جامعه ما به آن مرحله دست نخواهد یافت.

انتهای پیام

دیدگاه شما