به گزارش جماران، هوشنگ شکری در روزنانه ایران به مناسبت بزرگداشت عطار نیشابوری نوشت:
فریدالدین عطار نیشابوری از عرفای ژرفاندیش و میراثداران پرفروغ عرفان اسلامی - ایرانی است که آثار فاخر وی، در تعلیم و تبیین مبانی عملی و نظری معنوی و سلوکی نقش بسیاری داشته است، چنانکه مولوی نیز از این تعالیم نهایت بهره را برده و اسرارنامه عطار را که به یادگار از این پیر طریق در کودکی دریافت کرده بود یقیناً تأثیرات باطنی آن را نیز دریافت کرده است.
این تأثیرات که در آثار گوناگون عطار به اشکال مختلف پدیدار شده است دریایی از مفاهیم معنوی و معانی آسمانی را در بر دارد و ریشههای الهی گون پیوند مفاهیم ژرف عرفان ایرانی اسلامی را عیان میکند.
یکی از این مبانی معرفتی «توحید» است که در جابهجای آثار وی به کمال، تجلی کرده و با الفاظ گوناگون و یا در تماثیل و داستانهای مختلف بیان شده است.
توحیدی که شیخ نیشابور در آثار خود بدان میپردازد از جنس توحید عددی نیست، بدان معنی که عطار یک سالک حقیقی است و مفاهیم کشفی و شهود اشراقی را خوب میشناسد و روح وی عجین تجلیات غیبی است از این رو توحیدی که ارائه میدهد توحیدی اشراقی است مبتنی بر دریافتهای روحانی از سوی حضرت حق بر بنده جویای خویش.
نیست آن یک کان احد آید ترا
زان یکی کان در عدد آید ترا
توحید عطار ناشی از نحوه شناخت او از ساحت احدیت است، از این رو وحدانیتی را که تنها با دریافت عقلی میسر میشود اعتبار نمینهد.
به نام آنکه ملکش بیزوال است
به وصفش عقل صاحب نطق لال است
و یا:
چو عقل هیچ کس بالای او نیست
کسی داننده آلای او نیست
از دیدگاه شیخ، این شناخت با توجه به مفاهیم معنوی میتواند از «شناخت خود» با توجه به حدیث شریف: «من عرف نفسه فقد عرف ربه» شروع شود اما این راه بسیار دشوار است چنانکه میگوید:
چو بیآگاهم از جانم که چون است
خدا را کنه چون دانم که چون است
و یا:
ز راهت حد و پایان کس ندیدست
تو در جانی و جان کس ندیده ست
عطار میگوید که شناخت حق آنچنان که باید، در توان بنده نیست زیرا او مخلوق است و خداوند خالق و غیر حق کسی از حق آگاه نیست.
خداوندی که او داند که چون است
که او از هرچه من دانم برون است
و یا:
ز کنه ذات او کس را نشان نیست
که هر چیزی که گویی اینست آن نیست
اما راهی برای شناخت حق در تفکر عطار وجود دارد آن هم نه به استحقاق بنده و نه به شناخت حقیقی و تحقیقی است، بلکه این فیضی است از طرف پروردگار بر سالکان طریق دوست که بیپرده در فنا و بقای حقیقی جمال دلربای معشوق ازلی را دیدار میکنند و با حقیقت یکی میشوند افاضه میشود و لاجرم از این بنده خبری باز نمیآید تا دیگران را اطلاعی از چند و چون این احوال باشد.
حقیقت توحید را میتوان در منطقالطیر به دو گونه مشاهده کرد؛ گونه نخست در بیان «مقام توحید» است که شهر پنجم از هفت شهر عشق است، در این جایگاه است که سالک از کثرت به وحدت راه مییابد و گویی که از کفر به توحید و از دو بینی به وحدت بینی میرسد.
من ندانم تو منی یا من تویی
محو گشتم در تو و گم شد دوی
اما منظور عطار را در توحید حقیقی نه در شرح مقام توحید بلکه در پایان منطقالطیر باید جستوجو کرد.
این بخش که پایان کار مرغان است، ادراک حقیقی توحید باری تعالی است، چه در این مقام حقیقت جمال هستی آفرین بی پرده تعین و حجاب آشکار میشود و حقیقتی غیر از حق الحقایق آشکار نمیشود.
هم ز عکس روی سیمرغ جهان
چهره سیمرغ دیدند از جهان
چون نگه کردند آن سی مرغ زود
بیشک این سی مرغ آن سیمرغ بود
در تحیر جمله سرگردان شدند
باز از نوعی دگر حیران شدند
خویش را دیدند سیمرغ تمام
بود خود سیمرغ سی مرغ مدام...
ور به سوی خویش کردندی نظر
بود این سیمرغ ایشان آن دگر
ور نظر در هر دو کردندی به هم
هر دو یک سیمرغ بودی بیش و کم
بود این یک آن و آن یک بود این
در همه عالم کسی نشنود این
این مقام که فقر و فنا نام دارد برتر و والاتر از فهم سالک در مقام توحید است چون در این حالت حیرت بعد از حیرت و فنا در فنا است چون همه یکی و یکی همه است و جای هیچ گفت و شنود نیست.
لیکن این نیز شناختی است مبتنی بر فنا در افعال و بسی راه است تا فنا در ذات احدیت که عطار اینگونه داستان را پی میگیرد.
هرچ دانستی چو دیدی آن نبود
و آنچ گفتی و شنیدی آن نبود
این همه وادی که از پس کرده اید
وین همه مردی که هرکس کرده اید
جمله در افعال مایی رفتهاید
وادی ذات و صفت را خفتهاید
چون شما سی مرغ حیران ماندهاید
بیدل و بیصبر و بیجان ماندهاید
ما به سیمرغی بسی اولیتریم
زانک سیمرغ حقیقی گوهریم
محو ما گردید و در صد غز وناز
تا به ما در خویش را یابید باز
محو او گشتند آخر بر دوام
سایه خورشید گم شد والسلام
این داستان بسان تمامی مراحل عرفانی، به کشف و شهود تام میانجامد و قلم در این وادی از گفت و شنود و تقریر الفاظ در میماند و حوالت به اشراق و مشاهدات روحانی میشود تا حقیقت با روح حقیقت بین ادراک شود.
لاجرم اینجا سخن کوتاه شد
ره رو رهبر نماند و راه شد
منابع:
منطق الطیر، به اهتمام سیدصادق گوهرین،انتشارات علمی و فرهنگی 1374
اسرارنامه، به اهتمام محمدرضا شفیعی کدکنی، انتشارات سخن 1386
الهینامه، به اهتمام محمدرضا شفیعی کدکنی، انتشارات سخن 1387