از نظر متفکران شیعه، صلح زمانی ارزش دارد که در آن حقوق و نیازهای انسانها در سایه عدالت تأمین شود. مکتب تشیع میتواند با انتخاب گفتمانی مناسب در ایجاد عدالت و صلح جهانی گام مؤثری بردارد؟ با توجه به روند روابط بینالمللی ایران و در صورت تبدیل شدن آن به قدرت منطقهیی، این کشور میتواند به عنوان نماینده شیعه آغاز کننده این گفتمان باشد؟ این گفتمان باید دارای چه فاکتورهایی باشد؟ آیا شیعه تا به امروز توانسته با گفتمان خود پیام آور صلح باشد و از امکانات موجود برای رساندن این پیام به تمام بشریت استفاده کند؟
به گزارش جماران، شفقنا در گفت وگویی این مباحث را با سید موسی خویی، نوه حضرت آیت الله العظمی خویی و کارشناس مسایل شیعی به بحث گذاشته است.
متن گفت وگوی با موسی خویی را می خوانید:
شفقنا: امام علی(ع) و پیامبر(ص) همواره بر وجود عدالت و عقلانیت در رفتار و گفتار مسلمانان تأکید داشتند از این رو میتوان گفت این دو اصل در اندیشه شیعه محوری ترین و اساسیترین موضوع گفتمان تشیع است. نگاه تاریخی به گذشته حاکی از چیست، آیا شیعیان با این گفتمان توانسته و می توانند در جهان مؤثر واقع شوند یا حتی ظلم و بی عدالتی را در منطقه از بین ببرند و عدالت و صلح را جایگزین آن کنند؟
خویی: در گفتمان شیعی علاوه بر عقلانیت و عدالت چند محور دیگر مانند حقیقت نیز باید مورد توجه قرار گیرد. عقلانیت این است که ما از تعصبات بپرهیزیم و سعی کنیم با عقل، تحلیل و دانش مسایل را حل کنیم و با اندیشه روشن وارد جهان شویم. مدیریت عقلانی قوی ابزاری است که رهبری شیعه توانسته از گذشته تا به امروز مخصوصا در عصر امامت، آن را به عنوان یک تاکتیک یا نقشه راه منتقل کند. در عصر امامت پس از جریان کربلا تقریبا دیگر کسی توان و جرأت سخن گفتن از شیعه، اهل بیت و امیرالمومنین(ع) و حسن(ع) و حسین(ع) را نداشت و خفقان جامعه را فراگرفته بود به عنوان مثال حاکمان اموی دستور داده بودند مردم از ترویج نام های اهل بیت بپرهیزند و نامگذاری به نام علی و حسن و حسین کیفرهای سنگین حاکمان اموی را در پی داشت. در یک نمونه به محض اینکه کمیت اسدی، شعری در ستایش اهل بیت سرود مورد تعقیب قرار گرفت و در توطئه ای رذیلانه به قتل رسید. دوره تاریک امویان سپری شد و عباسیان با شعار دادخواهی آل بیت محمد(ص) قدرت را به دست گرفتند .
یک فرصت برای نفس کشیدن اهل بیت و شیعیان به وجود میآید که امام باقر(ع) و صادق(ع) در این مقطع حضور داشتند. امام صادق(ع)، امام باقر(ع) و تا حدودی امام سجاد(ع)، در بحث عقلانیت، مدیریت بسیار حساسی کردند. در آن مقطع از میان مذاهب شیعی، مذهب زیدی و فرزندان یحیی بن زید پیشتاز تشیع بودند. معتقدان به این مذهب تا به امروز در یمن نیز حضور دارند و قائل به قیام با شمشیر (القیام بالسیف) بودند و امروز آرام آرام در حال نزدیک شدن به جمهوری اسلامی هستند چرا که تحولات معاصر جهانی میدان های به کارگیری همزمان عقلانیت و مبارزه را ایجاب می کند. در آن مقطع تاریخی امامان ما از نگرش زیدی ها جناح غیر انقلابی شیعه به حساب میآمدند لذا امام باقر(ع) و امام صادق(ع) مساله تقیه را مطرح کردند. در یک جمله امام صادق می فرماید "مومن مجاهد است در دولت حق با شمشیر و در دولت باطل با تقیه جهاد می کند" . تقیه در یک تعریف ساده یعنی اینکه ما در مقابل مخالفان، نظرات و امکانات خودمان را برملا نکنیم یا خود را در معرض رصد ستمگران قرار ندهیم اما وقتی به متن احادیث و روایات تقیه وارد شده و آن مقطع را بررسی میکنیم، با دنیایی از مدیریت فرزانه و اندیشمند و حسابگر روبهرو میشویم. امام سجاد(ع) روایتی دارند و میفرمایند: «دو خصلت در شیعه من وجود دارد، من مایلم که گوشت بازو ام را بدهم و این دو خصلت را از شیعهام بگیرم، این دو خصلت "النزق" و "قلة الکتمان" به معنای سبکسری و ضعف کتمان است». در واقع شکوای امام از غلبه شتابزدگی، هوچیگری، انفعال و افشای بدون تدبیر توانمندی ها و ظرفیت های پیروان است. همچنین در موردی دیگر همزمان با رشد چشمگیر امامت امام صادق علیه السلام ایشان در روایتی از پیروانی که در تجمعات خود در مساجد فریاد "قال امامنا الصادق " برمی آورند گلایه کرده و از آنان تبری می جوید. امام صادق(ع) میفرمایند: «این افراد از ما نیستند و ما هم از آنها نیستیم؛ من خود را مخفی کنم ولی آنها با نوع گفتار خود توجهها را به سوی من جلب میکنند» در آن دوره امام صادق با ژرف نگری شرایط حاکم سیاسی را اطمینان بخش نیافته و از آینده نگران بودند. بعد میفرمایند: «شیعهای که پیرو من نباشد و حرف مرا گوش نکند من امامش نیستم و خدا من را با آنها جمع ننماید.»
در این چارچوب امام صادق مدیریت فقاهتی و سیاسی ممتازی پیش بردند که تلفیق رشد و تعالی مکتب اهل بیت و امامت همزمان با ایمن سازی شیعیان از خطرات و ستمگری دشمن را نتیجه داد.
روایات موجود در این مقطع نشان میدهد که دیدگاه ائمه خصوصا امام صادق بسیار روشن است چرا که ایشان میگویند این شرایط تحول مقطعی را اساسی نگیرید و آینده را بشکافید. در حقیقت سیاست عقلانی ائمه در آن مقطع باعث شد تا تشیع از تونل تاریک دوران عباسی گذر کند و بعد از تقریبا سه قرن، تشیع زیدی به دست حکام عباسی نابود شد و پس از آنها آل بویه آمدند و حکومت بغداد را به دست گرفتند. بستری بوجود آمد که شیخ مفیدها در عراق و کلینی ها در ایران سر بلند کرده و پایه های مدون مکتب امامت را پی ریزی کردند .
امروز نیز عقلانیت در همان چارچوبی که امامان مطرح کردند، مطلوب است، یعنی گفتار و رفتاری بدون سبک سری و افراط گری. در دنیای امروز باید بدانیم با چه منطقی صحبت کنیم، چگونه مسایل دنیا را بررسی کنیم، گفتمانی روشن در فضای عقلانیت داشته باشیم و از تفرقه و اختلاف نظرها بپرهیزیم، اگر بتوانیم در چنین چارچوبی وارد و موفق شویم قطعا شیعه پیروز خواهد بود و بحثهای جدید، مفید و نجات بخشی برای دنیا خواهد داشت. ضمن اینکه شواهدی همچون (شیعه هراسی) که در رسانه های وهابی بسیار به چشم می خورد حکایت از پیروزی و جذابیت اصول شیعی در جهان اسلام دارد از این رو باید با همین برخوردهای عقلانی، منطقی و اندیشمند به جایی برسیم که گفتمان واحدی در جهان داشته باشیم.
شفقنا: در ابتدای بحث در تاثیرگذاری تشیع در جهان علاوه بر بحث عقلانیت و عدالت به حقیقت نیز اشاره کردید. منظور چه حقیقتی است که تشیع علاوه بر عقلانیت و عدالت با تکیه بر آن میتواند در جهان قدرتی روز افزون بگیرد؟
خویی: حقیقت تشیع، اسلام است. این اسلام به مذاهب مختلفی تقسیم شده است. پیامبر(ص) وصیت کردند که به دنبال قرآن و اهل بیت من باشید تا هرگز گمراه نگردید، پس از اینکه ایشان وفات یافتند، این سفارش پیامبر (ص) عملی نشد و کسانی که در طول سالیان تبلیغ و دعوت با دین محمد (ص) در ستیز بودند بر سر کار آمدند. در این شرایط اهل بیت پیامبر که شاخه دوم میراث نبوت بودند از صحنه کنش های اجتماعی و تاثیرات راهبردی و راهبری جامعه به بیرون رانده شدند. اسلامی که مدنظر خداوند، پیامبر و قرآن بود، چهره و محتوا از دست داد، به دلیل دوری مکتب امامت از حاکمیت های تاریخی موسوم به خلافت در حقیقت اصالت اسلام در بسیاری از زمینه ها نامفهوم ماند. امروز هم در دنیا متاسفانه بخش مهمی از خرابیهای منطقه و کشتارها و آتش افروزی ها برای همان فرهنگی است که از کانال بنی امیه و بنی عباس بنام اسلام دیکته شده و عنوانی مقدس و مشروع در نسل های حاضر و پیروان یافته است. به عنوان مثال در جریان کشتارهای سوریه شاهد بودیم که فردی جگر انسانی را پاره کرده و آن را میخورد یا اینکه طالبان افغانستان دختران شیعه 14 ساله را به عنوان برده و اسیر خرید و فروش میکنند، این اعمال کجای اسلام آمده و در کدام قسمت آن را صحیح میداند؟! ریشه این خشونتها در تاریخ هست. واقعه کربلا یکی از نمونههای جنایتهای این چنینی است که فرزندان پیامبر(ص) را در بیابان سوزان کربلا سر بریدند و به اسارت بردند. جنایتهای بسیار دیگری در طول تاریخ رخ داده که کتب تاریخی همچون تاریخ طبری، ابن اثیر و ابن هشام نوشته شده اند و اسلام بر اساس همین تاریخ ها در کنار فقیهان و راویان درباری به جهان تحویل داده شده است. در چنین شرایطی میتوان گفت که منظور از حقیقت، «رونمایی از اسلام» است. ما باید جهان را به حقیقت اسلام واقعی برسانیم و بگوییم مطالبی که درباره پیامبر (ص) گفته شده و از ایشان گاهی یک انسان هوس باز تصویر کرده و گاهی انسانی که فقط شمشیر را راه تبلیغ رسالت می داند با اسلام اصیل فاصله بسیار دارد. شیعه در معرفی اسلام حقیقی در دوران مختلف تلاشهای بسیاری داشته است، اما امروز با وجود امکانات جدید مانند رسانهها و ماهوارهها بهترین فرصت در اختیار شیعه قرار گرفته و میتواند صدای اسلام حقیقی را به گوش همه دنیا برساند و چهره واقعی اسلام را به همگان بشناساند.
شفقنا: شیعه از فرصت و امکانات برتری که برای او به وجود آمده تا اسلام را معرفی کند به نحوه احسن استفاده کرده؟
خویی: خیر .
شفقنا: علتش را چه میدانید؟ چرا گروههای آن سوی خط در ترویج اسلام جلوتر از شیعیان هستند؟
خویی: به نظرم آنها جلوتر نیستند. آنان از یک هستی و میراثی که برایشان قدسیت دارد، دفاع میکنند و یک مقدار نگران هستند چرا که میدانند اگر این میراث در معرض تحلیل و تفحص قرار گیرد، اشکالات بسیاری به آن وارد است. در حقیقت کتابهایی که در قرن گذشته (بیستم) از سالهای1950 میلادی توسط اندیشمندان و علمای اهل سنت نوشته شد، جای فروپاشی میراث اهل سنت را دارد. مثلا عالم مصری ابو ریه کتاب تحقیقی مفصلی را در باره ابو هریره معروف به راویة الاسلام نگاشته است. این مرد تنها 18 ماه با پیامبر بوده و 4000 هزار حدیث از ایشان نقل می کند در صورتی که روایات امیرالمؤمنین که از 10 سالگی پا به پای پیامبر یعنی تا زمان وفات ایشان بوده اند فراتر از چند حدیث محدود نیست، این آمار بحث سیاست زدگی کل میراث را نشان میدهد. وقتی شیخ ابوریه بحث آماری و استدلالی را نوشت به این نتیجه رسید که کتابهای میراثی معروف به صحاح از اصالت لازم برخوردار نیستند. اکنون در صحنههای اندیشه سنی بیشترین بحثی که مطرح گشته و نگرانی های وابستگان متعصب را بر می انگیزد، همین احساس خطر استقامت استدلالی میراث هاست. زمانی که این نگرانی ها با شرایط و صف بندیهای سیاسی منطقه در می آمیزد سرمایه های نفتی برای ایجاد جنگ و شکاف در میان مسلمانان و خاموش کردن صدای عقل و منطق و استدلال به کار گرفته می شود .
شفقنا: در اندیشه شیعی، مسلمان در صلح با خویش و جهان خویش است؛ این تفکر از چه ابعادی قابل نقد است و در چه شکلی قابلیت صدور به جهان را دارد؟ آیا شیعه می تواند این نوع نگاه را به عنوان تفکر شیعی معرفی کند و از طریق آن در راستای ایجاد صلح گام بردارد؟
خویی: موضوع صلح یک مقدار غلط انداز است. در جهان صلحی واقعی- مگر در آن خطوط آخر که معتقد به مهدویت هستیم- ایجاد نخواهد شد. در بحثهای مهدویت سخن از عدلی است که پس از زمان طولانی جور و ظلم مطرح میشود. بحثهای عدالت و صلحهای مطلق و مدینه فاضله هیچگاه در دنیا عملی نبوده است. یعنی همیشه دنیا دچار چالشهای سلطهگری، حسادتها و رقابتها بوده است. می شود به جریان قابیل و هابیل در قرآن اشاره کرد. خداوند در قرآن از این جریان نتیجهگیری محکمی دارد و می فرماید: ما از جریان هابیل و قابیل نتیجه گرفتیم که اگر کسی، شخصی را به ناحق بکشد، گویا همه انسانیت را کشته است. در حقیقت خداوند قتل و جنایت را مورد نکوهش قرار میدهد. حضرت عیسی(ع) در دستورات تئوری گفتند اگر کسی به گونه راستت زد گونه چپ را بده اگر چیزی ازمالت را تصاحب کرد مال دیگری را به وی واگذار .... در عمل مسیحیت اینگونه رفتار نکرد و در جنگهای صلیبی بسیار سرها و دستها بریده شد. صلح به مفهوم مطلقش در دنیا هیچ وقت حقیقت نبوده است. دنیا میدان تاخت و تاز قدرتها و قدرتمندان بوده و هست. امروز هم در مناطق ما مطرح شدن مسایل صلح، آرامش، برادری و مساوات، مقداری غلط انداز است. گاهی بعضی از مکاتب که بعد از قرن 18 در منطقه فعال شدند، از قبیل بهاییت و فراماسونری، اولین حرفهایی که میزنند، صلح و برادری را یدک می کشیدند اما در تاریخ ایران مشروح آشوب ها و جنایات این گروه ها در دو سه قرن اخیر بسیار روشن است .
همه انسانها راحتی و خوشی را دوست دارند اما اینکه در عمل دنیا چقدر توانسته این امر را به طور واقعی تحقق بخشد، جای سوال دارد. خداوند میفرماید: شما تقوا و ایمان پیشه کنید، ما درهای رحمت و برکت آسمانها و زمین ها را بر شما می گشاییم اما اگر انسانها قوی و استوار نباشند، موفقیتی نصیب آنان نخواهد گشت. پیامبر نیز میفرمایند: زمانی می آید که امتها به شما یورش میبرند، آنچنان که خورندگان به سفرهها حمله میکنند.
از پیامبر میپرسند: آنقدر کم میشویم که امتهای دیگر به ما حمله میکنند؟
پیامبر میفرماید: بسیار زیاد هستید، اما وهن بر شما غالب می گردد.
این نشان میدهد اگر امتی به حالتی درآید که تنها دنیا را بطلبد و از مرگ بهراسد لاجرم لقمه سهل الوصول غارتگران و درندگان خواهد شد. بدون استواری و استقامت صلح در جهان واقعی که علاقهمند به تحقق صلح در آن هستیم، عملی نخواهد بود. در جهان واقعی، قدرتمند و مقتدر بودن مقدم بر صلح است همانطور که پیامبر برای حفظ اسلام سال ها تبلیغ نمودند، جنگیدند و زمانی که فاتحانه به مکه وارد شدند دستور دادند همه را آزاد کنید اما تا زمانی که این قدرت به وجود نیامده بود، هیچ صلحی محقق نشد.
شفقنا: بعد از مذاکرات ژنو 2 اهمیت حضور منطقه یی ایران مشهودتر از قبل شده است، اگر ایران به عنوان کشوری با اکثریت شیعی بتواند با رایزنی بیشتر و بهتر با جهان و قدرت ها، در منطقه به قدرتی که اشاره کردید، دست یابد، می تواند به توسعه گفتمان شیعی یعنی توسعه عدالت در دیگر کشورها از جمله کشورهایی با جمعیت شیعی کمک کند و خصوصیات گفتمان تشیع را در قالب یک تفکر اعمال کند؟
خویی: صد در صد. عصر جمهوری اسلامی هنوز در ایران آغاز نشده بود که کیسینجر از آمریکا صحبتهای تندی در باره امام(ره) و جمهوری اسلامی میکرد. او می گفت که ایران بیش از 6 ماه دوام نخواهد آورد چون به قول آنها امام خمینی(ره) میخواهد ایران را به قرون وسطا ببرد. پس از آن جنگ علیه ایران که تازه از یک انقلاب برخاسته بود و ارتش و سیستم مجهزی نداشت از کانال عراق با پشتیبانی تمام کشورهای منطقه و حتی قدرتهای بزرگ، به وقوع پیوست.
در دنیا محدود جنگهایی بوده است که تمامی قدرت های بزرگ دنیا در یک سوی جبهه بودند، چنانچه در جنگ هشت ساله اکثر کشورهای قدرتمند دنیا بعثیون را تجهیز و حمایت میکردند و ایران به سختی میتوانست حتی کمک محدود نظامی داشته باشد. در آن مقطع صدام براین باور بود که ایران تازه از انقلاب برخاسته و به سادگی قابل بلعیده شدن است، نام قادسیه ای که انتخاب کرد تکرار برخی از مجعولاتی است که در تاریخهای گذشته مثل تاریخ طبری درباره جنگهای ایران و عرب و ارتش عمر مطرح شده و به نظر میآمد فرصتی است که دوباره ایران را به تحقیر و چالش آن چنانی بکشاند، اما امروز وضعیت ایران به گونه دیگری است. امروز مانند سالهای 58 و 59 نیست و همه قدرتهای بزرگ صحبت از قوی بودن ایران میکنند. جمهوری اسلامی در چارچوب تشیع و خصوصا در مسایل چالش شیعه و سنی جزو بهترینها بوده است. جمهوری اسلامی سفارت اسراییل را بست، سفارت فلسطین را جایگزین کرد و دستش را به سوی فلسطین دراز کرد. پایگاههای اکثر حماسیها و جهادیهای فلسطینی که اهل سنت هستند، در ایران تاسیس شد. روزی که طالبان در حال رشد به نزدیکیهای مرز ایران آمدند و در کنسولگری مراز شریف 8 نفر را کشتند تلاشی بود که ایران باری دیگر به صحنه های جنگ طائفی کشانده شود، اما اینگونه نشد و ایران مقاومت کرد. امروز این سیاست از سوی حضرت آیت الله سیستانی در عراق نیز مشهود است. در زمانی که هر روزه 20 تا 30 شیعه در عراق کشته میشود، آیت الله سیستانی در برابر این کشتار یک دستور مطلق دارد و آن اینکه هیچ وقت عکس العمل به این معنا که فرد سنی را بکشیم، نباید وجود داشته باشد. در روزهای اول درگیری در عراق، حتی دستور داده شد کسی به فکر انتقام از بعثی ها نباشد منتها مساله حل نشد یعنی این سیادت، گذشت و روحیه را طرف دوم درک نمی کرد. اینکه چه کسی پشت سر این جریان بودند، بحث دومی است که در همان تئوری توطئه نهفته است و بررسی این مطلب که با وجود عقلانیت و گذشت از سوی یک طرف، تا چه میزان کسانی را تحت تاثیر قرار می دهد که راه جنگ و آتش افروزی را برگزیده اند .
شفقنا: تئوری توطئه از سوی کشورهای غربی که اشاره کردید به چه مسایل و بحثهایی برمیگردد؟
خویی: انگیزه ای که در منطقه حکومت میکند نفت است. اگر ما یک منطقه بدون نفت بودیم دردسرهایمان بسیار کمتر بود. در سال 1905 یعنی حدود 8 سال پیش یک خبرنگار آمریکایی (سیمور هیرش) در مجله نیویورکر گزارشی درباره بندر ابن سلطان مینویسد. در این گزارش مفصل از تخریب دولتهایی چون سوریه، مصر، لیبی، ایران، حزب الله و همچنین جنگ علیه شیعه عراق نام برده شده به نحوی که تمام این تشکیلات بزیر چتر قدرت اسراییل در آیند. قدرت مطلقه اسراییل در منطقه حساس و نفتی خاورمیانه بخش دیگر خواسته های غرب است به همین دلیل طرح های توطئه در چارچوب برتری اسراییل و تامین جریان نفت به غرب شکل می گیرد اما این مساله مانع آن نخواهد بود که ما شیعیان فاکتورهای اصلی گفتمان خود یعنی عقلانیت، حقیقت، درستی و عدالت را حفظ نکنیم، جهان تشیع گفتمانی با فاکتورهای اشاره شده را ادامه میدهد و مطمئن است آینده ثمربخشی پیش روست.
شفقنا: ایران به عنوان نماینده شیعه چطور و در چه قالبهایی میتواند گفتمانی با فاکتورهای مورد اشاره را به جهان ارائه دهد؟
خویی: ایران در بخش سیاست خارجی موفق بوده و آزادی و مقاومت را به عنوان یک محور در برابر زورگوها به خصوص اسراییل مطرح کرده است. این موضوع بسیار جدی است و طرفداران زیادی دارد. در وضعیت فعلی که شیعه حرکت جدیدی را آغاز کرده از دیدگاه سلطه گران بهترین راه برای تخریب این اثرگذاری تعمیق و شعله ور کردن احساسات کور طائفی است. اینکه رژیم سعودی بعد از 10 سال میگوید دشمن در منطقه اسراییل نیست بلکه دشمن ایران است، نشان میدهد که طرف مقابل در تحریک احساسات مذهبی در بسیاری از محیطهای عوامشان موفق بودهاند، اما در این میان ایران میتواند یک استراتژی داشته باشد و صدای خود با محوریت آزادگی و عدالت را به دنیا برساند. اینکه ایران داخل کشور را چگونه بسازد تلاش دیگری است، این همان جهاد اکبر است هر اندازه داخل کشور را با جهاد اکبر، رشد و پرورش دهیم، هم جامعه خودمان استوارتر میگردد و هم میتوانیم الگوهای خوبی در همه زمینهها به دنیا ارائه دهیم.