فقر مساله ای است که بزرگان دینی همواره تاکید کرده اند که باید مراقب بود تا جامعه دچار آن نشود. چرا با وجود این تاکیدات، اکثر کشورهای اسلامی در فقر به سر می برند؟ آیا می توان عدم ایمان عمیق و راسخ را یکی از عوامل این مساله دانست؟ و آیا می توان گفت فقر باعث رواج میزان بزهکاری و جرایم در جوامع و بین اقشار ضعیف شده است؟ چه راهکارهایی را می توان برای برون رفت از این وضعیت پیشنهاد داد؟ اینها سوالاتی است که شفقنا با دکتر حبیب الله آقابخشی رییس دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی رودهن به بحث گذاشته است.
به گزارش جماران، متن گفت و گوی شفقنا با دکتر آقابخشی را در ادامه می خوانید:
رابطه فقر و دین داری در آموزه های اسلامی غالبا رابطه ای معکوس تعریف شده است به این معنا که با آمدن فقر، ایمان و دین در معرض تهدید قرار می گیرد. از پیامبر(ص) نیز روایت داریم که «فقر از هر دری وارد شود ایمان از در دیگر خارج می شود» و «خدایا نان این کشو را قطع نکن که اگر نان این کشور قطع شود مردم دست از نماز و دعا برخواهند داشت». این مساله چقدر مورد توجه دولتمردان اسلامی و خصوصا کشور ما قرار گرفته است؟
بعد اخلاقی فقر بیش از جنبه اقتصادی آن اهمیت دارد. یعنی اینکه اگر مردمانی فقیر شدند موازین و سلوک رفتاری شان چگونه می شود، اگر مردمانی فقیر شدند ارتباطشان با بیرون به چه صورت است و چطور روابط خود با بیرون را تنظیم می کنند. پس مطالعه فقر از این نظر بسیار مهم است. امام علی(ع) می گوید «فقر آدم را در کاشانه خود نیز غریب می کند و من تعجب می کنم چطور اینها ساکت می نشینند و دست به خشونت نمی زنند». بنابراین مطالعه فقر از جنبه اخلاقی خیلی مهم است چراکه فقرِ انسان، بر رفتار شخص تاثیر می گذارد. اما اگر این سوال از دولتمردان پرسیده شود حتما حرف های دیگری می زنند مانند اینکه ما فقر را ریشه کن کردیم. درحالی که فقر آثار، پیامد و شاخص هایی دارد. به عنوان مثال جریان اخیرسبد کالا ، برخی اتفاقاتی افتاد که در شان مردم ایران نبود ولی همین اتفاقات نشان می دهد که اکثر مردم جامعه ما مستضعف هستند پس خیلی نمی توان ادعا کرد که فقر ریشه کن شده است. من به نوبه خود حرف هایی که در برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی مبنی بر کم کردن و یا از بین بردن فقر زده می شود را قبول ندارم.
چرا این رابطه بین فقر و دین برقرار است و چرا بسیاری از پیروان اسلام در فقر به سر می برند؟ آیا می توان عدم ایمان راسخ را یکی از عوامل عدم توسعه و پاکدستی دانست؟
این مساله را شما در نگاه متفکران اسلامی می بینید. نگاه متفکران اسلامی مانند امام محمد غزالی را باید دید که از او سوال می کنند که فقر بهتر است یا غنا؟ و او پاسخ می دهد که عدد مقام فقر، صبر و عدد مقام غنا، شکر است و بعد می گوید که بهتر است که انسان فقیرِ صابر باشد تا غنی شاکر و بعد یک نوع پرهیزکاری منفی را رواج می دهد و به نوعی فقیر را پرهیزکار خجسته دین دار معرفی می کند. در مقابل او افراد دیگری مثل سعدی قد علم کردند. در واقع وقتی سعدی سفرهایش را آغاز کرده و جوامع مختلف مانند آسیای صغیر و ترکمنستان و... را بررسی می کند، می بیند که تمام چیزهایی که امام محمد غزالی گفته خلاف است. پس می گوید "هر کجا سختی کشیده ای تلخی دیده ای را بینی خود را به شرح در کارهای مخوف اندازد و از حلال و حرام نهراسد و از عقوبت ایزد نهراسد.» سعدی درست نسخه مخالف امام محمد غزالی را می پیچد و می گوید هر جایی که من رفتم و در هر جایی که فقر وجود داشت و هر جایی که پرهیزکاری منفی حاکم بود فقیر را خجسته و پرهیزکار معرفی کردند و من دیدم که رد پای آسیب های اجتماعی، کژی ها و انحرافات اجتماعی در آنجا بی نهایت فراوان بود و گفته سعدی تایید همین سوال شما است.
در برخی از تحلیل ها یکی از دلایل افزایش جرم در جوامع را فقر و اقتصاد بیمارگونه توصیف می کنند. با این روند آیا می توان دلیل افزایش میزان بزهکاری و وقوع جرم و خلاف را فقر و متعاقب آن کمرنگ شدن ایمان افراد جامعه دانست و یک رابطه متقابل را بین فقر و افزایش جرم در جامعه قایل شد؟
بله. تحقیقات عینی و بیرونی که داشتم به من نشان داد که فقر مصب های انحرافی را برای بسیاری از فقیران فراهم می کند. البته این بدان معنا نیست که آدم هایی که ثروتمند هستند دست به خلاف و کج رفتاری نمی زنند. همانطور که دیدیم در جریان اختلاس سه هزار میلیارد دلاری کسانی که دست به چنین کاری زدند فقیر نبودند. اما اینها استثنائاتی است و بین فقر و کم شدن اخلاقیات و دست یازیدن به کج رفتاری ها رابطه مستقیمی وجود دارد.
پس اگر این رقم کاهش پیدا نکند چه چشم اندازی را می توان برای جوامع مسلمان خصوصا قشر جوان آن متصور شد؟
اگر این رقم میل به کاهش پیدا نکند یکی از اتفاقاتی که می افتد این است که در اخلاقیات، اعتقادات و باورها خلل وارد می شود و این تنها به به دلیل خود مساله فقر نیست بلکه به دلیل مقایسه ای است که شخص فقیر بین خود و دیگران انجام می دهد، یعنی بین نابرابری و تبعیض با کاهش ایمان و دین داری رابطه وجود دارد. مثلا شخص فقیر با دیدن مسوول یا مدیر به خود می گوید این مدیر یا مسوول من را دعوت به دین داری می کند درحالی که خود از نظر اقتصادی در سطح بالایی قرار دارد و چون خود را با او مقایسه می کند می گوید حرفی که آن شخص به من می زند درست نیست و با ریا همراه است پس آن را تنها برای من می گوید نه خودش. بنابراین رابطه مستقیم بین نابرابری و تبعیض، ثروتِ بین مردمان و کاهش اخلاقیات و دین داری آنها وجود دارد. حتی می توان گفت در این مورد نه تنها دین گریزی بلکه متاسفانه دین ستیزی را در همه اقشار مخصوصا قشر جوان می توان مشاهده کرد.
فقر را می توان به عنوان یک مساله اجتماعی دید به این معنا که مردم وقتی می بینند بین شرایط تلخ و دشواری که در آن قرار دارند و کار و تلاش، کمال مطلوبشان برآورده نمی شود و در عین حال می بینند که عده دیگری کار نکرده و زحمت نکشیده نه تنها هدف های مشروع بلکه هدف های غیر مشروعشان هم تامین می شود، همین جا است که به آن اصل تردید می کنند و به تدریج از آن روی بر می گردانند و این چیزی است که بخشی از جامعه ما را در بر گرفته است.
چرا با وجود تاکید زیاد دین اسلام به مساله معیشتی جامعه، بسیاری از کشورهای اسلامی جزو فقیرترین کشورهای دنیا محسوب می شوند؟ مشکل عدم توسعه این کشورها بیشتر فرهنگی است یا به منابع مربوط می شود؟
دو عامل وجود دارد که اگر آنها را در نظر بگیریم درمی یابیم که فقر یا به دلیل فرهنگی است که رواج دارد، مانند اینکه عده ای می گویند فقر خوب است و بهتر است که آدم فقیر باشد همانند نظر امام محمد غزالی که مدعی است فقیر صابر به از غنی شاکر است و بعد آن رای نهایی را می دهد که انسان بهتر است فقیر باشد تا گرد معصیت و گناه نرود. یا به دلیل اقتصادی است و دلیل اصلی فقر، توزیع ناعادلانه ثروتی است که در این جهان وجود دارد. مثلا به کشورهای اطراف اگر نگاه کنید می بینید که امیر و حاکمانشان در ثروت و آرامش به سر می برند و مملکتشان خدادادی دارای ثروت زیادی است ولی این ثروت در جامعه و بین مردم عادلانه توزیع نمی شود. پس از منظر اقتصادی دو عامل باعث فقر در این کشورها شده است که یکی از آنها تولید ناکافی است و اینکه تکیه بر منابع نفتی دارند و دیگر اینکه همین تولید ناکافی عادلانه توزیع نمی شود. پس به نظر می رسد که در این جوامع مردم تا حد خیلی زیادی از آن جنبه های ایمانی فاصله می گیرند.
میزان توجه مسوولان و کارگزاران کشورهای اسلامی به رفع فقر از جوامع و ایجاد معیشت همراه با کرامت انسانی چقدر متناسب با آموزه های دینی است؟
مردم در این چند سال خیلی حرف شنیدند پس به چشمانشان بیش از گوش هایشان اعتقاد پیدا کردند. چشمشان درون سفره های خودشان را می بیند و گوش هایشان به همین مسایلی است که از صدا و سیما پخش می شود. این گوش هایشان دیگر به آنها کمک نمی کند و باورهایشان را بیشتر با چشم هایشان می بینند چون هیچ راه دیگری جز این ندارند. بایستی وضعیتی شکل بگیرد که بین گفتار، کلام و عملکرد مسوولان رابطه درستی برقرار شود و به آنچه می گویند عینا عمل کنند، اما تا آنجایی که مشاهدات من نشان می دهد در اغلب سطوح جامعه این اعتماد فرو ریخته است. پس بایستی به مردم عملا نشان دهیم که وضع آنها بهبود پیدا می کند. وقتی می گویند شخصی آنقدر از پول بانک برداشته و در فلان جا اختلاس کرده است این کار تاثیر زیادی روی افراد جامعه می گذارد و مردم باید ببینند که کم کم این نابرابری و تبعیض رخت بر می بندد.