قصد ورودی مفصل به این قطعه تلخ از تاریخ اسلام را ندارم اما دریغم میآید از یک نکته مهم در تحلیل این واقعه و به تعبیر دقیق تر فاجعه، خودداری کنم و آن اینکه به اعتقاد من ریشه این حادثه در عمل کسانی نهفته بود که اگرچه از نزدیکان پیامبر بودند اما پیام وی را که برگرفته از قرآن و وحی بود درنیافتند یا نخواستند دریابند که:" انتخاب جانشین رسول خدا همانند انتخاب خود رسول خدا برای پیامبری، نه کار مردم و بر اساس هم اندیشی و مفاهمه آنها از طریق شورا و غیر آن که کار خداست". انتخاب امامی که بناست جز وحی، همه وظایف پیامبر را در امر حکومت برمردم و قضاوت بین آنها و تفسیر آیات محکم و متشابه و منسوخ کتاب خدا و...برعهده داشته باشد، از اختیارات مردم نیست که با رای بزرگان یک یا چند قبیله در جمعی محدود تعیین شود .بویژه اگر آن قبایل گرفتار مسایل قومی وقبیله ای باشند که صفحات تاریخ گویای این است که بودند .
البته دلایل دیگری هم برای اینکه چرا جانشینی علی پس از پیامبر به رغم آن همه تاکیدات و تاییدات رسول الله ازسوی بعضی از یاران نزدیک وی نادیده گرفته شد وجود دارد که درمجالی دیگر باید بدان پرداخته شود.
محتوای گفت و شنودهای مهاجرین و انصار در سقیفه بنی ساعده ساعاتی پس ازانتشار خبر ارتحال رسول خدا در مدینه، دقیقا موید این مطلب است که حاضرین در آن اجتماع و در زیر آن سقف!- معنای لغوی سقیفه- که همه مردم مدینه نبودند بلکه سران دوج ریان مهاجرین و بخشی از انصار - که اتفاقا از قبیلههای فرودست حجاز بودند و از قبیله بزرگ وشریف قریش کسی در میانشان نبود و عجیب اینکه به روایت طبری ومسعودی حتی درمراسم غسل وکفن و دفن پیامبر حضورنیافتند!- پیش از آنکه همانند علی به فکر دفن رسول خدا باشند و یا در صدد تعیین نامزد اصلح برای جانشینی رسول خدا باشند به فکر آن بودند از میان خود- مهاجرین یا انصار- کسی را به خلافت برگزینند و برگزیدند بی آنکه در این میان از رسول خدا اندک توصیهای داشته باشند که مثلا به آنان فرموده باشد که پس از من جانشین را بر اساس شورا وگفتگوی میان خود تعیین کنید! آنچه برخی مورخان اهل سنت هم بر آن تاکید دارند- از جمله ابن اثیر- این است که رسول خدا در باره جانشینی علی تاکید نموده است.
ابن اثیر در النهایه از قول جناب سلمان فارسی روایت کرده است: پیامبر در روز عرفه خطبه خواند و فرمود: ای مردم خدا در این روز به جهت آمرزش گناهانتان به شما مباهات می کنداما آمرزش خاصه او برای علی است سپس به علی اشاره کرد تا به نزدیک او بیاید وقتی علی به نزدیک رسول خدا آمد حضرت فرمود خوشبخت کسی است که بعد از من تحت ولایت تو باشد وبدبخت و شقی کسی است که تو را نافرمانی کند وبا تو دشمنی نماید (امالی شیخ مفید/ص161/ص161/حدیث سوم)
در الغدیر هم از جناب ابوذر در این زمینه روایت شده که رسول خدا فرموده است در فتنه ای که بعد از من شکل میگیرد دست به دامان علی بن ابیطالب بشوید که او صدیق اکبر و جداکننده حق از باطل است(الغدیر/ج3/ص 187) . برمبنای همین تاکیدات بود که صحابه بزرگ رسول خدا همانند سلمان و اباذر و عمار و یاسر و مقداد و... تا مدتها از بیعت با خلیفه اول خودداری میکردند.
تاریخ نشان میدهد در ابتدای دعوت آشکار پیامبر که قبایل را به اسلام فرا میخواند قبیله بنی عامر به او گفتند ما دین جدیدی را که آوردهای به یک شرط میذیریم وآن شرط این است که جانشین پس از تو فردی از قبیله ما باشد ،پیامبرشرط آنان را نپذیرفت وبه آنها فرمود: من دراین امر اختیاری از خود ندارم، تعیین جانشین پس از من بر عهده خداست.
ابابکر برای کنار نهادن انصار از گردونه رقابت در امر جانشینی رسولخدا در جمع حاضرین درسقیفه در تعبیر عجیبی به جای مسلمین از واژه عرب استفاده می کند و می گوید: "عرب! هرگز راضی نمیشود که مردی غیر از نزدیکان رسول خدا بر او حکومت کند ما خویشاوند و عشیره او هستیم! بدین جهت کسی را یارای معارضه با ما نیست." شرح نهج البلاغه/ج2 ص 38د وج6/ص 9)
سخن خود ساخته و متاسفانه جعلی ابوبکر در جمع حاضرین درسقیفه که پیامبر فرموده الائمه من قریش!! و تایید خلیفه دوم که : دو شمشیر هرگز در یک غلاف نمی گنجند! برای این بود که در مرحله اول انصار که از قریش نبودند از این رقابت کنار گذارده شوند و در مرحله بعد بنی هاشم! اینکه خلیفه دوم بعدها در دوران خلافت خود در پاسخ به پرسش عبدالله بن عباس پسرعموی پیامبر که از او پرسید : چرا با وجود آن همه شایستگیها و برتریهای علی، وی را به خلافت برنگزیدید؟ پاسخ عجیبی داد .گویی نظر یکایک آنان را نمایندگی می کند .عمر گفت: قریش دوست نداشت خلافت و پیامبری در یک خاندان - بنی هاشم- جمع شود!
این گفته خلیفه دوم، علاوه بر اینکه پیام پنهانی دارد و آن اینکه درحادثه غدیر، جانشین رسول خدا تعیین شده واز میان بنیهاشم است !خود بهترین گواه براین ادعاست که وی و همفکرانش با بی اعتنایی به آموزههای وحی وسیره رسول خدا دراین باره، و تاکید بر تعصبات قبیله ای جانشینی پس از رسول خدا را توسط مردم دانسته اند. گویی امر پیامبری و جانشینی پس از وی سهمی است که قریش بخواهد همچون غنیمتی آن را بین خود تقسیم نماید.
نکته شگفت اینکه وقتی انصار که در این امر به اشتباه در تعیین جانشینی رسولخدا از میان خود به تصور اینکه"حال که قبایل به جانشینی علی رضایت نمی دهند و او جانشین رسولخدا نخواهد شد پس چه بهتر خود با اجتماعی در سقیفه در باره امر مهم جانشینی رسولخدا تصمیم بگیرند و این مسند را در غیاب مهاجرین و بخش دیگری از انصار از آن خود کنند!" بر مهاجرین پیش دستی کردند و با این تدبیر غلط سنگ بنای انحراف را در جامعه نوپای اسلامی نهادند، آنها در سقیفه به خلیفه اول که می گفت جانشینی پیامبر باید از میان نزدیکان وی باشد گفتند حال که اینگونه شد، پس امیری از ما و امیری از شما ولی از او پاسخ شنیدند : ما قوم و خویشان رسولخدا هستیم و باید پس از او بر امتش امیر باشیم نه شما که او را یاری کردهاید! لذا به انصارگفته شد: منا امیر ومنکم وزیر! امارت وخلافت ازآن ما و وزارت این خلافت ازآن شما! ( الطبقات الکبری/ج3/ص 182)
و عجیب اینکه گوینده این حرف انگار نمیدانست اگر تعیین جانشین رسولخدا بر مبنای قوم و خویشی باشد نه شایستهسالاری و از طریق وتوسط وحی ،این بنی هاشم و در راس آنان، جناب امیر علیه السلام است که شایسته این جانشینی است نه دیگران، چون هموست که برادر، وصی و پسرعمو و داماد و فرمانده سپاه وی درهمه نبردهایی است که رسول خدا در آنها حاضر بودهاند. همو که درهنگامی که رسول خدا قصد مسافرتی به بیرون ازمدینه داشته اند جز او کسی را درمدینه بعنوان جانشین خود بر نمیگزیدهاند مگر اینکه علی بنا بدلایلی مانند حضور درجنگ یا ماموریتی که رسول خدا بر عهده اش نهاده بود در مدینه حضورنداشته باشد به شهادت تمامی منابع تاریخی از جمله منابع برادران اهل تسنن تا علی درمدینه بود هیچ کس جز او جانشین رسول خدا دراین شهر نبود و دیگر اینکه درجنگهایی که علی حضور داشت رسول خدا حتی یک بار هم کسی را بر او فرمانده تعیین نکرد.
از قضا جناب امیردر نهج البلاغه در گفتاری که از آن بوی کنایه هم می آید فرموده اند مهاجرین- ابابکر- دراستدلال تعیین جانشین رسول خدا بر مبنای قرابتشان به رسول خدا به درخت تکیه کردند ولی میوه و ثمره درخت را- که اهل بیت وی بودند- نادیده گرفتند و ضایع نمودند!(شرح نهج البلاغه/ج6/ص4) جناب امیر در رد این استدلال میفرمود نزدیکان پیامبر اهل بیت او هستند نه قریش! از این جهت وقتی مردی از قبیله بنیاسد از او پرسید: چه شد که شما را از این مقام کنار گذاشتند درحالی که بدان سزاوارتر از دیگران بودید پاسخ داد :"اماالاستبداد علینا بهذاالمقام و نحن الاعلون نسبا، در اثر استبداد وخود سری خلافت را از آن خود کردند و ما را که نسبمان از آنان برتر و پیوندمان با رسولخدا از آنان محکمتراست به حساب نیاوردند." (همان /ج 9 /ص 250)
خلیفه اول و دوم که آنگونه بر قرابتشان با رسول خدا با انصار در کنار نهادنشان استدلال و احتجاج میکردند، نگفتند اگر آنها دارای این شرافت نسبی و از بنی هاشم و علی در این قرابت برترهستند :
- چرا یکی از آنان همانند علی از سوی رسول خدا به عنوان وصی وی پس از مرگش تعیین نشد؟
- چرا رسول خدا یکی از آنان را درماجرای معروف مباهله با مسیحیان نجران- دراثبات حقانیت خود که به رسم آن زمان از طریق نفرین آنها توسط یکدیگر صورت می گرفت-به همراه خود نبرد؟
- چرا وقتی به امر خدا مامور شد دربهای منازل اصحاب وحتی عموی خود حمزه را به مسجدش ببندد ودرب خانه علی را به مسجد ازاین قاعده مستثنی کند چرا دربهای منازل آنان به مسجد النبی بسته شد؟ جالب اینکه ابن سعد دراین باره نقل عجیبی دارد ومی گوید:
"پس ازاینکه در سال دوم هجری پیامبر دستور داد درهایی را که به مسجد باز می شوند ببندند جز دری که از خانه علی به مسجد باز بود حمزه بن عبدالمطلب عموی رسولخدا خدمت ایشان رسید وگله مندانه عرض کرد ای رسول خدا، دستور دادی درب خانه عمویت را به مسجد ببندند اما درب خانه پسر عمویت را باز بگذارند؟ حضرت فرمود: این امر به خواست خدا بود نه من!" (الطبقات الکبری/ج5/ص 201 و ج2/ص178)
احمد بن یحیی بلاذری( متوفی 279ه.ق) که حرفهای ناگفتهای نسبت به ابن سعد که پیش از او تاریخ نوشته است درباره اجتماع مهاجرین و انصار درسقیفه دارد درتعبیرعجیبی درباب نزدیکی منحصر به فرد جناب امیر به پیامبر که در حادثه مهم عقد برادری بین او و رسول خدا معلوم شد میگوید: "کانت لعلی دخله لم تکن لاحد من الناس. برای علی وقتهای ملاقات خاصی با رسول خدا بود که برای هیچ یک از مردم و یاران وی چنین منزلتی وجود نداشت "(انساب الاشراف/ج2/ص 351)
بر این مبنا میتوان نتیجه گرفت اعتراض منجر به شهادت زهرا در آن سن کوتاه و ایام جوانی، هرگزدفاع شخصی از شوهرش علی نبود، دفاع ازاین اصل قرآنی بود که : اولا :امامت ادامه نبوت و از جنس آن است ثانیا: تعیین جانشین رسول خدا کار مردم و سران قبایل و از طریق شورا و رقابت و سهم خواهی نیست. کار خداست و حتی رسول خدا آنگونه که خود می فرمود درآن اصلا دخالتی ندارد و نمی تواند داشته باشد.
ثالثا: این جانشین، توسط خدا و رسول او تعیین شده است و نیازی به دخالت مردم دراین مساله مهم نیست و بهترین دلیل آن، رویداد مهمتر از مهم غدیرخم در آخرین ماههای عمر پیامبر است که پایان آن با دستور روشن پیامبر به مردم و سران قبایل که در همان محل صادرشد این بود که یکایک آنها از زن ومرد پیش بیایند و درحضور وی با علی به عنوان جانشین پس از او- که درهمان محل جبرییل با آوردن آیات ابتدایی سوره مائده این امر را به او ابلاغ نمود- بیعت نمایند.
پایان این یادداشت شتاب زده را با جملهای از عبدالفتاح عبدالمقصود از علمای بزرگ اهل تسنن میآورم که با بیان اینکه ابابکر و بویژه عمر درباره هرسوال و مساله مهمی که پیش میآمد و حکم آن را نمیدانستند با علی مشورت میکردند و نظر او را میخواستند چگونه شد در باب جانشینی پیامبر که مهمترین حادثه پس ازمرگ رسولخدا بود کمترین اعتنایی به او نکردند و نظرش راجویا نشدند:
"عجبا هزار عجب که خلیفه در هر پیش آمد که مربوط به فردی از مسلمانان بود و آرا مختلف میشد صواب را نزد علی میجست ولی درباره سرنوشت دولتی که سرنوشت همه ملت است با او مشورت نکرد! راستی جای تعجب از مردی - ابابکر- است که موقع مرگ در حال ترک دنیا بود و میگفت نمیداند آیا خلافت رسولخدا حق اوست یا دیگری ازاوبه آن سزاوارتر است!(الامامه والسیاسه /ص11 وشرح نهج البلاغه/ج6 /ص11) گفته وی اشاره به روایت طبری است که می گوید ابابکر در حال مرگ میگفت: دوست داشتم در روز سقیفه مسولیت خلافت را بر دوش یکی از دو نفر دیگر میذاشتم و کاش از رسول خدا پرسیده بودم که ولی امر پس از تو کیست!!(تاریخ الطبری /ج3/ص430) گویی خود در غدیر خم حضوری نداشته و جزو اولین بیعت کنندگان با جناب امیر نبوده است!
منبع: وبلاگ نگارنده