به گزارش جماران، متن کامل گفتوگوی شفقنا رسانه را با این استاد دانشگاه در ادامه میخوانید:
- خانم دکتر! وظایف رسانه خصوصاً رسانهای چون رادیو و تلویزیون در تعطیلاتی مانند نوروز چیست و چه تفاوتی با وظایف معمول این رسانه دارد؟
- برای پرداختن به این سوال، باید چند نکته را مد نظر قرار دهیم. قبل از هر چیز باید دقت کنیم که مهمترین تغییر در زمان تعطیلات نوروز تغییر جمعیت مخاطبان رسانههاست. در زمان تعطیلات نوروز مطبوعات تعطیل هستند و منتشر نمیشوند بنابراین مخاطبان مطبوعات هم به مخاطبان رادیو و تلویزیون اضافه میشوند. از طرف دیگر، تغییرات دیگری هم در جمعیت مخاطبان مشاهده میشود چرا که قسمت زیادی از وقت مردم در این ایام صرف دید و بازدید میشود و عدهای دیگر هم به مسافرت میروند و سبک استفاده آنها از رسانه در این روزها به ناچار تغییر میکند. بنابراین در یک تحلیل کلی میتوان مخاطبان صدا و سیما در تعطیلات نوروز را به دو دسته عمده تقسیم کرد؛ دسته اول شامل کسانی است که به مسافرت میروند و مشغول دید و بازدید هستند و زمان مشخصی را نمیتوانند به تماشای تلویزیون اختصاص دهند و دسته دوم نیز کسانی هستند که به هر دلیل بیشتر تنها هستند و بیشتر زمان، برای تماشای برنامههای تلویزیون دارند.
- آیا تلویزیون در پخش برنامههای خود به این تغییرات توجه دارد و آیا سعی میکند نیازهای مخاطبان در این گونه تعطیلات را در نظر بگیرد؟
- تلویزیون و سازندگان برنامههای نوروزی قطعاً به این تغییرات در جمعیت مخاطبان توجه میکنند اما نکتهای که وجود دارد این است که برنامهریزیهای تلویزیون برای این ایام بیشتر به گونهای است که احساس میشود تنها مخاطب دسته دوم را در نظر میگیرد. یعنی فرض میکند مخاطبش کسی است که زمان کاملی برای دیدن برنامهها را دارد و کل روز را میتواند تلویزیون نگاه کند و آن دستهای را که در مسافرت یا مهمانی هستند در نظر نمیگیرد.
- خْب! دسته اول که میفرمایید مشخص نیست چه زمانی میتوانند تلویزیون نگاه کنند. برای این عده چه کار کند؟
- حداقل کاری که تلویزیون میتواند انجام دهد این است که پخش مجدد سریالها و برنامهها را بیشتر کند و دو یا سه بار آنها را در طول روز پخش کند. البته این کار در سالهای اخیر دارد بهتر انجام میشود. خوبی این کار این است که مخاطبین دسته اول نیز میتوانند از برنامهها استفاده کنند و مخاطبانی هم که این برنامهها را دیدهاند در زمان پخش آنها میتوانند از برنامههای دیگر شبکهها استفاده کنند.
- وظیفه رسانه در این ایام چیست و چه تغییری با وظایف معمول آن دارد؟
- در این روزها مخاطبان مطبوعات هم به مخاطبان تلویزون اضافه میشوند و بنابراین وظیفه تلویزیون سختتر میشود چون باید طیف بیشتری از مخاطبان را پوشش دهد. از طرف دیگر، نقش اطلاعرسانی آن که در مواقع معمولی قسمتیاش توسط مطبوعات انجام میشود پر رنگتر میشود. علاوه بر این، نقش سرگرمی هم دارد که در ایام تعطیلات خصوصاً تعطیلات بلند مدت باید بهتر و بیشتر انجام شود و با دقت بیشتر. چون هم مخاطبان نیاز بیشتری به سرگرمی دارند و هم جمعیت بینندگان در ساعات مختلف با روزهای عادی تفاوت میکنند.
- شاید بتوان گفت که در این ایام اطلاعرسانی به نحوی تعطیل میشود چون خبر خاصی نیست که پخش کند.
- خیر! این گونه نیست. چون همان بخشهای خبری را که هر روز در ساعات مشخص پخش میشوند داریم و تغییری در آنها نمیبینیم. پس نمیتوان گفت این وظیفه کمرنگ میشود.
- در این ایام، خبر خاصی جز دیدوبازدیهای نوروزی و یک سری اخبار کلیشهای، خبری نیست که بخواهد پخش شود.
- شاید به نوعی این حرف درست باشد. اما باید دقت کنیم که سیاستهای پخش اخبار و اطلاعرسانی در صداوسیمای، خاص است و در همه طول سال به همین شکل است. بنابراین در نوروز هم به همین منوال ادامه دارد. اما اگر خبر خاصی باشد صداوسیما آن را پوشش میدهد. مثلاً حمله آمریکا به عراق در نوروز رخ داد و صداوسیما پوشش خوبی از این جنگ ارایه کرد.
- خْب! در مورد دوم، یعنی وظیفه سرگرمسازی، بنا به تغییرات مخاطبان چگونه است؟
- در مواقع معمولی، برنامهسازان این گونه در نظر میگیرند که صبحها تا قبل از پایان ساعت اداری، اغلب مخاطبانشان خانمهای خانهدار و کودکان هستند و بعدازظهرها هم کمکم آقایان به این جمعیت اضافه میشوند و شبها برنامهها به طور کامل مختص بزرگسالان است اما در روزهای تعطیل این جمعیت فرضی تغییر میکند. البته هنگامی که تعطیلات فقط یک تا دو روز است شاید خیلی این مساله مهم نباشد اما در نوروز این موضوع اهمیت مضاعفی پیدا میکند زیرا اعضای خانوادهها با یکدیگر مشغول تماشای تلویزیون میشوند و بنابراین برنامهسازیها هم باید تغییر کند.
- با وجود این موضوع میبینیم که تلویزیون بیشتر در این گونه مواقع مخاطبی را اصل میگیرد که میانسال است و علاقه زیادی به چهرههای ورزشی و سینمایی دارد و دیگر مخاطبان را نادیده میگیرد. این مساله چه اثری بر مخاطبان میگذارد؟
- به طور کلی شاید این گونه باشد. اما باید دقت کرد که این کار با توجه به هرم سنی کشور صورت میگیرد و خیلی هم شاید نادرست نباشد. البته برنامهسازیها برای تمام گروههای سنی انجام میشود.
- اما در مورد جُنگها یا زمان سال تحویل این گونه نیست و این از مهمانانی که به این برنامهها دعوت میشوند مشخص است. حتی زمان پخش این برنامهها هم زیاد است و به نوعی سهم برنامههای دیگر گروههای سنی مانند کودکان در این ایام کم میشود.
- خیر! کودکان برنامههای مخصوص خود را در ایام نوروز دارند.
- درست است اما زمان آنها به نسبت زمان برنامههای بزرگسالان و سریالها کم میشود.
- خْب! این مساله شاید طبیعی باشد. چون مخاطب بزرگسال بعد از یک سال کار و مشغله چند روزی فرصت استراحت دارد و کسی هم که در روزهای سال نمیتواند تلویزیون نگاه کند حالا وقت پیدا میکند تا این برنامهها را ببیند. در حالی که کودکان در بیشتر مواقع امکان دیدن برنامههای خود را دارند. بنابراین صداوسیما سعی میکند تمرکز خود را بر این مخاطبان بزرگسال بگذارد و سرگرمسازی آنها را اصل قرار دهد.
- این امر بر کودکان تاثیر خاصی ندارد؟
- تاثیر اصلی این است که کودکان شاید به نوعی دچار سردرگمی شوند. چون همیشه روال خاصی برای دیدن برنامههایشان داشتهاند و حالا این روال به هم میریزد. از طرف دیگر، ممکن است با برنامههایی مواجه شوند که برای سن آنها مناسب نیست. البته این مورد دوم، کمتر مشکلساز است. تغییر عمده در مورد کودکان این است که آنها در نوروز با والدین خود به تماشای تلویزیون مینشینند. اتفاقی که در طول سال شاید کمتر رخ دهد.
- برای رفع این مشکل چه کارهایی میتوان انجام داد؟
- مهمترین کار شاید ساخت برنامههایی است که در آنها به نیازهای هر دو قشر یعنی کودک و بزرگسال دقت شده است. مثلاً سریال پایتخت که این قدر محبوب شد شاید یکی از دلایلش همین نکته باشد. یعنی وجود کاراکترهای کودک در کنار بزرگسالان و حتی در مورد کلاه قرمزی هم میتوان این را گفت. در کلاه قرمزی هم به نوعی نیازهای هر دو قشر مورد توجه قرار گرفته؛ نوع حرف زدن و کارهایی که شخصیتها انجام میدهند کودکان را و محتوای صحبتها بزرگسالان را جذب میکند.
- خانم دکتر! برای ساخت این برنامهها کار کارشناسی صورت گرفته، یعنی با آگاهی قبلی و سنجش نیاز مخاطبان این برنامهها ساخته شده است؟
- خیر! به نظر میآید که این برنامهها و موفقیتشان بیشتر اتفاقی بوده و بعد از اینکه سازندگان دیدند که این سریالها با موفقیت مواجه شدند ساخت آنها را ادامه دادند.
- در مورد دیگر گروههای سنی چطور؟ در مورد کهنسالان برنامههای صداوسیما را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا این برنامهها مناسب است؟
- خیر! اصلاً برنامههای صداوسیما دل کهنسالان را خون کرده است چرا که آنها را همیشه در حال ناراحتی نشان میدهد. مثلاً در عید به سراغ آنها میرود و آنها را به شکل انسانهایی قابل ترحم بازنمایی میکند که مدام از تنهایی و بیوفایی فرزندانشان گله میکنند. بدون اینکه از طرف دیگر به موضوع نگاه کند که مثلاً فرزندان آنها چه شرایطی دارند. در نوروز هم غیر از این قبیل برنامهها که گفتیم دیگر برنامهای ندارد که در آنها کهنسالان دیده شوند.
- یکی از مواردی که تلویزیون در نوروز به آن توجه ویژهای نشان میدهد، پخش فیلمهای سینمایی است. پخش این فیلمها را از نظر کمی و کیفی چگونه میبینید؟
- اصولاً اسم فیلم سینمایی جذابیت خاصی دارد و چون صداوسیما هم به دنبال جذب مخاطب است سعی میکند در نوروز که مخاطبانش بیشتر هستند تعداد بیشتری فیلم سینمایی پخش کند که کار خوبی است. اما در مورد محتوا با ضعفهای زیادی روبهرو هستیم. اغلب فیلمهایی که در نوروز پخش میشوند خشونتآمیز و بیشتر مناسب زمان جنگ هستند. اکثر این فیلمها جنایی، جنگی یا گانگستری هستند و محتوایشان خشن است. این محتوا مناسب ایام نوروز نیست. فیلمهایی با محتوای اجتماعی یا حتی مذهبی خیلی کم میبینیم که پخش شود.
- دلیل این امر چیست؟
- مهمترین دلیل آن را باید در راحتتر بودن مراحل آمادهسازی فیلمها برای پخش در تلویزیون جستوجو کرد. صداوسیما به دلیل محدودیتهایی که دارد نمیتواند خیلی از فیلمها را پخش کند. مثلاً اگر بخواهد فیلمی با مضمون اجتماعی پخش کند، آماده کردن آن به زمان بیشتری نیاز دارد و هزینه بیشتری هم میطلبد. بنابراین فیلمهای اکشن و خشن را پخش میکند که خیلی راحتتر آماده میشوند و نیاز به سانسور کمتری هم دارند. اما باید توجه کرد که این فیلمها آثار روانی نامطلوبی بر جامعه میگذارند.
- جای آموزش در برنامههای نوروز در این ایام کجاست؟
- در وهله اول باید توجه کنیم که آموزش از سرگرمی جدا نیست و افراد در حین سرگرم شدن آموزش هم میبینند. اما مسالهای وجود دارد؛ آموزش در صداو سیما با چالشهای زیادی روبهرو است و آموزش، آگاهانه انجام نمیشود. اغلب برنامههای آموزشی را در شبکه آموزش متمرکز کردهاند و در شبکههای دیگر به طور مستقیم خیلی کم برنامه آموزشی داریم و از طرف دیگر هم به ابعاد ناخودآگاه آموزشی برنامهها توجه نمیشود که مثلاً در مورد فیلمهای سینمایی گفتیم یا در برنامه عمو پورنگ میبینیم که تبلیغات برخی کالاها انجام میشود که بسیار اشتباه است و اثرات سوء زیادی دارد.
- در مواقعی که مناسبتهای مذهبی با نوروز هم پوشانی دارند صداوسیما چه میتواند یا چه کار باید بکند؟
- در این مواقع یا حتی مواقعی که تنها با مناسبتهای مذهبی خصوصاً عزاداریها روبهرو هستیم صداوسیما معمولاً تمام برنامههای خود در همه شبکهها را به صورت تعلیق در میآورد و به پخش برنامههای مذهبی میپردازد که به نظر من رویهای کاملاً نادرست و ناصحیح است و باعث میشود که مخاطب از تلویزیون رویگردان شود. صداوسیما باید شبکهای مخصوص مناسبتهای انقلابی و مذهبی ایجاد کند که در این گونه مواقع به طور کامل به پخش برنامههای مذهبی و مناسبتی بپردازند و در شبکههای دیگر هم به هر حال، تبلیغ این برنامه انجام شود اما کل برنامههای معمولی تعطیل نشود. در این صورت مخاطب حق انتخاب دارد و میتواند برنامههای معمولی خود یا برنامههای مناسبتی را تماشا کند. در صورتی که رویه نادرست فعلی باعث شده که مخاطب از تلویزیون فراری شده و به سمت شبکههای ماهوارهای برود که خود این امر آسیبهای زیادی دربردارد و باعث نابودی فرهنگ ما میشود.