جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

حجت الاسلام و المسلمین دکتر مقدم؛

جوان امروز دین گریز نیست، پرسشگر است/ باید دقت کرد حواشی دین جای اصول آن ننشیند

کد خبر: ۳۸۱۹۴
جوان امروز دین گریز نیست، پرسشگر است/ باید دقت کرد حواشی دین جای اصول آن ننشیند

به گزارش جماران، نگاه اسلام به فرهنگ‌های مختلف چگونه است و چه مرزی برای پذیرش آنها دارد؟ اصولا چرا اسلام از فرهنگ‌ها متاثر می‌شود؟ احکام و قواعدی که مناسبات انسان در عرصه خانواده و جامعه را نظم می‌بخشد، از جامعه زمان پیامبر(ص) تاثیر و تاثر گرفته است یا خیر؟ از رفتار پیامبر در این زمینه چه آموزه‌هایی برای امروز دریافت می شود؟ شفقنا، این پرسش‌ها را با معاون بین‌الملل موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س) در میان گذاشته است. حجت الاسلام والمسلمین دکتر محمد مقدم بر وجود تاثیر و تاثری دو سویه میان واقعیت جامعه زمان پیامبر(ص) و احکام اسلام تاکید می‌کند و با اشاره به وجود احکام امضایی، معتقد است که امروز نیز می‌توان با تعدیلی که تناقضی با اصول دین نداشته باشد در برخی احکام، سازگاری بیشتر آنها با زندگی انسان امروز و مناسبات جامعه ای که در آن قرار گرفته را نتیجه گرفت. در ادامه مشروح گفت و گوی شفقنا با حجت الاسلام مقدم را می‌خوانید:

با نگاهی به کشورهای مختلف اسلامی مانند عربستان، مالزی، اندونزی و... مشاهده می شود که گویی در هر کدام از آنها یک دین با وجوه مختلف وجود دارد. برخی کارشناسان معتقدند این تاثیر و تاثر فرهنگ و اسلام است، یعنی مردم با فرهنگی که از پیش داشته اند دینی را پذیرفته اند و آیین های فرهنگی آنها وارد مباحث عقیدتی شان شده است. با این توصیف، نگاه اسلام به فرهنگ های مختلف چیست و فرهنگ ها را تا کجا می پذیرد؟

پیش از پاسخ به این پرسش که سوال اصلی شما است یعنی پرداختن به تاثیر نگاه ها و نگرش های فرهنگی در حوزه دین، به مطلبی که دارای پیشینه بسیار طولانی تاریخی است و شاید رد پای آن در گستره تاریخ اسلام دیده می شود، اشاره می کنم زیرا این مساله، اصلی ترین برون مایه نگاه دینی یعنی دو نگاه متفاوت به اسلام یا به دین را در بین مسلمانان شکل داده است. یکی از آنها نگاه متن گراست، نگاهی که صرفا بر متون دینی متمرکز شده است و نگاهی دیگر که کنار متن، نوعی عقل گرایی نیز دارد یعنی غیر از متن گرایی، عقل گرایی نیز در آن هست. در بررسی تاریخ اسلام مشاهده می شود که از همان آغازین قرون اسلامی این دو نگاه، خود را کاملا در جنگ و دعوای میان معتزلی ها از یک سو و اشعری ها از سوی دیگر بروز می دهد. اشعری ها کسانی بودند که صرفا براساس متون دریافتی، تلقی و نگاه خود را تنظیم می کردند، بدون این که عنصر عقل را در آن جایگاه و دخالت دهند و فکر کنند که حال اگر روایتی در اینجا آمده، در چه شرایط و با چه منظوری آمده است. در مقابل آن مکتب اعتزال قرار داشت یعنی معتزلی ها کسانی بودند که جایگاه بالایی برای عنصر عقل و عقلانیت در فهم و درک قرآن و حدیث قایل بودند. شاید خود فرهنگ تشیع نیز به نوعی دچار این دوگانگی تلقی شد که همان جنگ میان اخباری گری و نگاه عقلانی است. اخباری ها افرادی صرفا متن گرا بودند که تنها بر متن قرآن و حدیث تکیه می کردند، بدون آنکه فکر، اندیشه و عقل سلیم را در بازیابی، واکاوی و دریافت صحیح قرآن و سنت به کار گیرند. نگاه دیگر، نگاه عقلانی است که همان عقل گرایی است از نوع اعتزالی که پیش از این بیان شد. این دعوا و دو نگاه متفاوت در طول تاریخ اسلام و سایه به سایه آن حضور دارد؛ به طور مثال حتی در اواخر قرن سیزده هجری دیده می شود، اصولیه یعنی همان کسانی که عقل گرا بودند، برای اولین بار آمدند بر اخباری ها مسلط شدند. در اثر آن، جایگاه اجتهاد یعنی دریافت عقلانی و اصول فقه که برگرفته از عقل، درایت و عقلانیت فقها بود، در کنار اخبار قرار گرفت و تلاش کردند تا اندازه ای اخباری گری را کنار زنند. این درگیری، دو نگاه را در دنیای اسلام به وجود آورده که امروز نیز سرتاسر جهان اسلام با آن مواجه است.

این دو نگاه تاریخی در دنیای امروز چه نمودهایی دارند؟

یکی نگاهی صرفا متن گرایانه است و همواره در تلاش است تا زندگی، فرهنگ و جایگاه انسان را در همه ابعاد و عرصه ها از سیاست، اقتصاد، حقوق مدنی، حقوق اساسی و ... براساس روایات، احادیث یا متون تبیین و توجیه کند. به طور طبیعی این نگاه، سر درازی دارد و می توان گفت «سلفی ها» ، «طالبانیسم» و ... یعنی گروه های تند و افراط گرای موجود در دنیای اسلام از این ناحیه هستند. این گروه ها که می گویند می خواهند به گذشته بازگردند، در حقیقت بازگشت به کلیه متونی که از گذشته رسیده را، صرف همان متن، حدیث و روایت را مد نظر دارند، بدون اینکه کمترین تعمق، تفقه و واکاوی در آن داشته باشند. در صورت نگاه عمیق و با واکاوی به این متون می توان بررسی کرد که به طور مثال این حدیث چه ارتباطی با متن قرآن دارد؟ یا حتی در دریافت قرآن دقت کرد که روح مجموعه آیات و کلمات خدا، انسان را به کجا هدایت می کند؛ آنها از این غافل هستند. از یک سو نگاه دگماتیسم و دقیقا بسته یعنی همان نگاه اخباری گرایانه نسبت به دین و اسلام قرار دارد و در کنار آن نگاه دیگری که دارای همان باور دینی و اسلامی هست اما عنصر عقل و عقلانیت و اینکه این دین در چه جامعه، زمان، مکان و وضعیتی قرار گرفته را نیز در فهم حدیث و قرآن مورد توجه قرار می دهد. تمام جریانات اسلامی که دنیای امروز با آن مواجه است با این دو نگاه قابل تفسیر است؛ یکی نگاه بسته که نام آن را نگاه «متن گرا» می گذارم و نگاهی دیگر که روزنه هایی را باز می کند، یعنی نگاهی «انعطاف پذیر» براساس همگونی عقل و وحی است که حقوق اساسی انسان، زمانی که در آن است یعنی عصر مدرن امروز و ... را مدنظر قرار می دهد و با قواعد و ضوابط عقلانی، دین را تفسیر، تحلیل و توجیه می کند تا پاسخ مسایلی که انسان امروز با آن مواجه است را از درون دین بیرون آورد. منظور این نیست که شرع را کنار می گذارد اما عقل، مفسر شرع می شود. در حقیقت دو نگاهی که امروز نحله های مختلفی را در دنیای اسلام به وجود آورده به معنای واقعی کلمه، همان دعوای بین اخباری ها و اصولی هاست. نگاه های بسته که براساس متن در اختیار، خود را به قرن های گذشته دریافتشان از دین چسبانده اند در صورتی که آن متن در اختیار بشر قرار گرفته است تا فقیهان بر اساس دریافت روز خویش یعنی آنچه امام(ره) مطرح می کرد، با در نظر گرفتن دو عنصر زمان و مکان و برخورداری از نیروی هدایت گر عقل فعالی که در انسان وجود دارد؛ آن متون را تفسیر و تبیین کند.

اصولا چرا اسلام، تاثرپذیر از فرهنگ هاست؟

مانند این است که اندیشه ای پهن شده باشد و تلقی ها و دریافت های گوناگون به طور مداوم، لایه ای روی آن می کشد. اگر به فکر پالایش این اندیشه نباشید، چه بسا در میان این لایه ها دفن می شود. چرا؟ زیرا اسلام دین جهانی است و به طور مثال مانند آیین یهود نیست که تعلق قومی داشته باشد بلکه تعلق انسانی دارد و برای نوع بشر است. به دلیل اینکه اسلام دارای تعلق انسانی است، مخاطب آن نیز همه انسان ها هستند. هنگامی که مخاطب آن، همه انسان ها باشند و به قوم و نقطه خاصی متعلق نباشد، در تمام جهان پخش می شود و هر قومی نیز خود را مخاطب این اندیشه می داند. طبیعی است که با ورود این اندیشه در فرهنگ ایرانی یا عربی یا...، یک سری از باورها و دریافت های فرهنگی خود به خود با آن عجین می شود. به طور مثال اصلی به عنوان پوشش در اسلام وجود دارد مبنی بر اینکه زنان و مردان باید پوششی وزین داشته باشند و .... در این بین سوالی ایجاد می شود که برای این خانم چه پوششی مطرح است؟ مثلا گفته می شود جلب توجه نکند؛ همین پوشش در جامعه ای مانند دنیای عرب به شکلی و در جامعه ایران و اندونزی و ...به شکلی دیگر، مثلا چادر تعریف می شود. اصل قضیه در این بین، اصل ستر و پوشش است اما فرم و شکل آن بر اساس فرهنگ جوامع مختلف، جایگاهی متغیر و دگرگون می یابد.

یعنی کلیتی مطرح شده است نه به عنوان قالبی تعریف شده با جزییات و یک شکل؟

دقیقا! یعنی اصل آن پوشش است و فرهنگ های گوناگون بر آن و همینطور بر مسایل دیگر تاثیر می گذارد. به همین علت است که تاکید می شود اندیشه دینی، همیشه باید در حال پالایش باشد یعنی بعضی از ارکان مانند توحید و عدالت در فرهنگ قرآنی وجود دارد که به عنوان شاقول و اصل است. تاکید می شود که بسیاری از اندیشه ها را باید با این محک زد. به طور مثال دعا و نیایش، اندیشه ای دینی است که باید براساس توحید شکل بگیرد و عبارت از این است که انسان به عنوان یک عبد از خدا چیزی را بخواهد. رابطه انسان و خدا در عبودیت تعریف می شود یا نغمه های عارفانه و عاشقانه ای که مناجاتی است میان انسان و خدا. در صورتی که این موضوع با اصل توحید، پالایش داده نشود، چه بسا ممکن است به مرور زمان بسیاری از انسان ها ولو انسان هایی کامل به طور مستقل، خود را به جای خدا بنشانند. مثلا وقتی از امام حسین(ع) خواسته ای داریم، به عنوان یک فرد مستقل از او می خواهیم؟ امام حسین(ع) هم بنده خداست. بنابراین تا جایی باید این دعا را پیگیری کرد که با توحید در تناقض نباشد یعنی به خداپرستی ما آسیب نزند. در صورت دقت نکردن، بسیاری از عادات، رسوم، هنجارها و عرف هایی که در یک جامعه دینی هست، به تدریج لایه های دینی به خود می گیرد و تا جایی مقدس می شود که در صورت غلط بودن، اصلا نمی توان با آن مبارزه کرد و حتی من روحانی نیز برای انتقاد از چنین موضوعاتی باید از مثال و... مدد بگیرم تا برچسبی زده نشود.

*اسلام تا کجا این فرهنگ ها را می پذیرد؟ یعنی مرز آن کجاست؟

مقدم: متن وحاشیه ای در دین وجود دارد و باید مرز این دو را از یکدیگر شناخت تا متن جای حاشیه و حاشیه جای متن ننشیند. به عنوان مثال توحید و عدالت در قرآن، متن است و اگر باوری با توحید یا عملی با عدالت در تناقض بود، دینی نیست. باید آن معیارها و شاقول را شناخت زیرا در غیر این صورت بسیاری اوقات جایگاه متن و حاشیه تغییر می کند.

هر دینی جوهره ای بر پایه وحی دارد که با هیچ نژاد، سیاست یا فرهنگی یکی نخواهد شد. این اصل غیر قابل تغییر که فرهنگ ها نمی توانند بر آن اثرگذار باشند، کدام بخش از مجموعه دینی است که در ممالک مختلف ارائه شده و می شود؟ معیارها و شاقول مورد نظر شما کدام است؟ چگونه می توان جوهره اصیل آن را از پیرایه هایی که در طول تاریخ بر آن نشسته است، جدا کرد؟

هنگام سخن از دینی مانند اسلام اولین موضوعی که در آنالیز آن مطرح می شود، اصول دین است که به عنوان پایه و رکن به شمار می رود. هر باور و نگاهی باید خود را با این اصول تطبیق دهد. اولین اصل دین که پیش از این نیز گفته شد، توحید است؛ این توحید باید در جای جای اندیشه یک فرد مسلمان، جایگاه خود را داشته باشد. به طور مثال زمانی که مساله توسل مطرح می شود، باید توجه کرد که آیا این نگاه از توسل با توحید مورد نظر در تضاد است یا خیر؟ در قرآن گفته شده است «لا یشفعون الا لمن الرتضی»، هر چه بخواهد انجام گیرد، در پیشگاه خدا و زیر چتر اراده او باشد. بنابراین هیچ قدرتی در مقابل خدا کارساز نیست. اگر بناست حتی انسانی کارساز شود، از آنجایی است که قدرت خود را از خدا می گیرد. بنابراین اگر فردی در توسل به یک انسان به عنوان وجودی مستقل باور داشت، این اندیشه دینی نیست. در تمام پدیده ها نیز به همین شکل است. چرا در تعالیم اسلامی گفته شده است که حتی کمترین آلودگی عبادت به شرک، آن را از کارایی می اندازد؟ زیرا روح و جان عبادت در دین اسلام، توحید است. اگر در همین نماز برای خوشایند انسانی دیگر، والضالینی طولانی تر ادا کنید، کارایی اش از بین می رود. شناخت این اصول و معیارها اهمیت فراوانی دارد، اصول دین باید جای خود و حواشی نیز باید جای خود را بگیرد.

به نظر می رسد اسلام در برخی آموزه ها و احکام خود با در نظر گرفتن فرهنگ عرب، اصلاحاتی در برخی فرهنگ های نادرست آنها ایجاد کرده است. به طور مثال در رسوم جاهلیت عرب، اگر مردى کسى از قبیله ای را مى‏کشت، آن قوم و قبیله راضى نمى‏شدند، مگر بعد از کشتن یکی از بزرگان و روسای آنها، البته این در صورتى بود که قاتل از روسا نباشد! این رسم به قصاص نفس اصلاح شد. در مورد ازدواج نیز چنین است، محدودیت و ضوابطی برای ازدواج های نامحدود و هرج و مرجی که در آن دوران وجود داشت، در نظر گرفته شد. از این تاثیر و تاثر ادیان و فرهنگ ها و با توجه به رفتار پیامبر(ص) چه آموزه هایی دریافت می شود؟

هنگامی که اجزای اسلام را از یکدیگر جدا کنید، بخشی از آن اصول اعتقادی است؛ مثل از کجا امده ام؟ به کجا می روم؟ «از کجا آمده ام؟» هستی و جهان را برای انسان تبیین می کند(توحید)، «به کجا می روم؟» فرجام هستی را تبییین می کند(معاد). اینکه در این آمدن و رفتن از چه کانال و مجرایی می شود بهره مند شد و عبور کرد، راه را به انسان نشان می دهد(نبوت)، اینها اصول اعتقادی هستند. بخش دومی که در این دین وجود دارد، اخلاقیات و باید و نبایدها است؛ یعنی این انسان که فلسفه وجودی اش در این دین مشخص شده که از کجا آمده ام و به کجا می روم، در این مجرا و مسیر پیش رو، چه باید انجام دهد و چه انجام ندهد. به این موارد اخلاق گفته می شود؛ صداقت و عدالت و نوع دوستی خوب است، دروغ و ظلم و ضد مردم حرکت کردن بد است و مواردی از این دست. به اعتقاد من روح تمام ادیان آسمانی در این دو مقوله یکنواخت است یعنی آهنگ تمام ادیان آسمانی، توحید است و تمام ادیان آسمانی نیز به مبانی اخلاقی پایبند هستند. مساله سوم باقی می ماند که یک سری دستورالعمل ها، قوانین و احکام برای ساختار عبادی، مدنی، اجتماعی و سیاسی انسان است. انسان موجودی است که تکالیفی عبادی دارد که این عبادت نیز میان تمام ادیان الهی موجود است. درست است که نوع و شکل آن فرق می کند اما در مسیحیت و یهود نیز این عبادت وجود دارد؛ بنابراین در این عبادت شکی نیست. می ماند تعدادی دستورالعمل که به نوعی جایگاه قانونمندی و روش مندی برای اداره خانواده، جامعه و روابط و مناسبات انسان با دیگران را مشخص می کند. نامی که از آن استفاده می شود، فقه است. چه حلال و چه حرام است؟ انسان در نظام مدنی، چه مدنی خاص( خانواده) و چه سیستم مدنی(حکومت) چه راهکارهایی باید داشته باشد؟ ازدواج و طلاق و نوع حضانت فرزندان باید چگونه باشد؟ در مسایل اجتماع، رابطه حکومت و مردم باید چگونه باشد؟ تبیین سوال شما این است که این قواعدی که عهده دار تنظیم مناسبات انسان در عرصه خانواده و جامعه است، از جامعه زمان پیامبر(ص) تاثیر و تاثر گرفته است یا خیر؟ به نظر می رسد برخی از این قواعد به این شکل نبوده که پیامبر(ص) بخواهد جامعه ای را بسازد بریده از واقعیتی که در زمان مبعث بود. به هر حال این جامعه واقعیتی در آن زمان و در شبه جزیره عربستان بوده است که اقتصاد، فرهنگ، خانواده و آیین همسرداری داشتند. اسلام برخی مقررات را خود آورده و تشریع کرده است اما بسیاری از مقرراتی که در آنجا حاکم بوده را نیز تعدیل کرده یا برخی دیگر را امضا کرده است. به همین دلیل است که خود فقها برخی احکام را احکام امضایی می دانند. این امضا به این معنا است که کل آن را پذیرفته یا این که آن را کمی تغییر داده است. به طور مثال اسلام در جامعه ای که در برخورد مرد با زن، هیچ حد یقفی وجود نداشت و حرمسرا داشتند، محدودیت ایجاد کرد و به مثلا یک، دو، سه یا چهار تعدیل کرد.

البته در انتهای آیه هم بعد از قایل شدن شروطی، گفته شده است که شما نمی توانید! یعنی شما بر انجام آن شروط، توانا نیستید.

بله! سخن این است که برخی از مقررات و قواعدی که در ان جامعه بوده است، توسط اسلام دستکاری و تعدیل شده است. در جهتی که به شکل روان تر، عادلانه تر و انسانی تر بتواند در خدمت آن اهداف توحیدی و انسانی خود قرار بگیرد. اینجا سوال این است که آیا این قواعد می تواند بیشتر هم دستکاری بشود؟ بله! یعنی اگر مسلمانان در جامعه دیگری قرار گرفتند که شرایط دیگری داشت، به طور طبیعی برخی از این احکام می تواند بر اساس مناسبات آن جامعه تغییر کند. نوع برخورد اسلام با برده داری نیز قابل توجه است، می توانست یک مرتبه فرمان حذف برده داری را دهد اما در آن دوران، اسلام در جامعه ای قرار گرفته بود که سرمایه بخشی از آن، برده داری است بنابراین قانونی را تبیین کرده که بتواند در در یک پروسه زمانی این برده داری را حذف کند. به این طریق هم ساختار اقتصادی جامعه نشکند و جامعه فرونریزد و هم با برده داری مبارزه کرده است. مثال های بسیاری در این زمینه وجود دارد. بنابراین نمی توان گفت واقعیت های موجود در جامعه زمان پیامبر(ص) بر احکام و قواعدی که دین آورده، تاثیر نداشته، به اعتقاد من تاثیر و تاثر دو سویه ای داشته است زیرا این قواعد و قوانین می خواهد انسان را اداره کند، منتها انسان مبتنی با آن جامعه و آن جایگاهی که برای خود تعریف می کند.

*طبق آموزه های ما چه از قرآن و چه از رفتار پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) و در مثال هایی که خود شما یادآوری کردید، این برداشت استخراج می شود که اسلام به فرهنگ های مختلف احترام می گذارد و نمی خواهد با آن به تقابل برخیزد یا آن را از هم بپاشد و حتی احکامی تحت عنوان امضایی در دین وجود دارد. با توجه به نقش دو جریانی که در ابتدای این گفت وگو به آن ها اشاره شد، در عصر حاضر چگونه می توان این آموزه ها را اجرایی کرد؟

مقدم: چارچوب های ثابتی در دین وجود دارد مثل توحید، کرامت انسان، خویشتن داری، تقوا و مبارزه با هوسرانی که به عنوان اصل و خطوط قرمز هستند اما در برخورد با فرهنگ ها و آداب، اسلام با آن آداب و سننی که با روح دین تضاد نداشته باشد برخورد نکرده است. به طور مثال آیا اسلام با برخی آداب و سننی که در جامعه ایران بود، برخورد سلبی کرده است؟ عید نوروز را اسلام آورده است؟خیر! اسلام نیاورده اما اسلام به آن محتوا داده است. همین عید نوروزی که سرفصل بهار هستی است در ایران با دعایی(دعای سال تحویل) عجین شده که می خواهد بگوید که «ای انسان! تو هم بیا و همگون با طبیعت که در حال دگرگونی و کشاندن زمستان سرد و خاموش خود به بهار است، استفاده کن، زمستان درونت را بهار کن و کینه هایت را بشوی!» مشاهده می شود که به بسیاری از این سنت ها احترام گذاشته و به آنها تن داده است. در صورتی که نگاه عقلانی باشد نه اخباری و جوهر عقل در نگاه دینی دخیل دانسته شود نه تنها متن گرا باشد، بسیاری از این مسایل قابل حل است. مسلمان ها قواعد و مقرراتی برای اقلیت های دینی دارند اما اگر خود در جامعه ای در اقلیت قرار بگیرند، برای خود قواعدی وضع نکرده اند. به هر حال من نوعی وقتی در جامعه ای قرار گرفته ام که اکثریت مسیحی هستند و من به عنوان یک اقلیت مسلمانم، به طور طبیعی قواعد و ضوابطی برای من تعریف می شود و من نمی توانم در برابر قوانین و دستورات آنجا عصیان کنم و باید بسیاری از آن مقررات را بپذیرم. علت این است که ما بسیاری از مسایل خود را در عصر سنتی ارزیابی می کنیم که جامعه های کوچک و بسته ای بوده و روابط و مناسبات انسان ها به این شکل گستره نبوده است. امروز که دنیا یکپارچه شده، اصلا مرز می تواند به معنای واقعی دیگر معنایی پیدا نکند. تعدادی از قواعد و مقررات حتی با نگاه دینی نیز باید همگون با این دنیا برای انسان تعریف شود، به شرط آن که عنصر عقل دخالت داده شود. این همان نگاه مطرح شده توسط امام(ره) است که اجتهاد باید مبتنی بر دو عنصر زمان و مکان باشد. اگر اجتهاد، اجتهاد اصولی باشد و عقل بتواند جایگاه خود را در حیات دینی جامعه پیدا کند، دین نه تنها جایی را برای انسان تنگ نمی کند بلکه می تواند بسیاری از بنیادهای اخلاقی را نیز در مناسبات بشر شکل دهد و در جهت بهروزی و بهزیستی به او کمک کند.

آنچه امروز در جهان اسلام مشاهده می شود، تا چه اندازه نگاه پیامبر(ص) را به طور مثال در تعیین دیه که متناسب با فرهنگ آن جوامع و معیار تجارت آنها تعیین می کند(مثلا برای عربستان، شتر و برای ایران، دینار) و آموزه های بزرگان دین در از بین نبردن سنت های نیکویی که با آموزه های اسلام تناقضی ندارد، مورد توجه قرار می دهد؟

این تحولی است که باید از حوزه ها و مراکز دینی عقیدتی مسلمانان آغاز شود. به اعتقاد من به میزانی که در عرصه فهم عالمان دین، تحول ایجاد شود، این فهم به عنوان شعاعی بر گستره جوامع نیز بازتاب پیدا کرده و نورافشانی می کند. کار سختی است اما آغاز مبارک آن در حال مشاهده است که بسیاری از مجتهدان روشن اندیش ما -که به نظر من راه عمده را نیز خود امام (ره) گشودند- به این سمت و سو حرکت می کنند اما کندن از پیرایه های سنتی همیشه بسیار مشکل اما شدنی است.

بنابراین شما معتقدید در جهان اسلام اراده ای در این جهت وجود دارد؟

اگر این اراده وجود نداشته باشد، مسیر زمان این اراده را تحمیل خواهد کرد. دنیای امروز تا حدی دارای سرعت و شتاب بالایی است که اگر خود را منطبق نکنیم، دنیا کنارمان می گذارد. هنگام مطالعه تاریخ قرون وسطی مشاهده می شود که در آن زمان همین مسایل و مشکلات امروز جهان اسلام در غرب و مسیحیت وجود داشت اما کلیسا نخواست خود را منطبق کند و ندایی که از بافت های نوین جامعه غربی آن روز یعنی جوان ها شنیده می شد به گوش حاکمان کلیسا نرسید. تمام تلاش آنها این بود که دستورات و اوامر خود را به عنوان زندگی مردم تبیین کنند. این شد که دنیای غرب راه خود را رفت و کلیسا عقب ماند. امیدواریم که ما عقب نمانیم. یعنی حوزه ها، دانش پژوهان، محققان و عالمان ما زمان را درک کنند، امروز درک کنند یک جوان چه می خواهد و سوالات اساسی او چیست. امروز زمانی نیست که چند فرمول در توضیح المسایل نوشته شود که حلال است یا حرام و یک جوان را به این شکل پایبند به دین کرد. برای نسل امروز پرسش های اساسی مطرح است. باید این اجازه را به این نسل داد تا پرسش کند و ما نیز به دنبال پاسخ ها رویم. با زور نمی توان جلوی اندیشه را گرفت. زمانی می توان موفق بود که اجازه دهیم اندیشه بتواند با تضارب آرا جایگاه خود را پیدا کند و سوالات مطرح شود. به اعتقاد من جوان امروز دین گریز نیست بلکه پرسشگر است. بسیاری از افراد کم تحمل که در مقابل سوالات این نسل یا پاسخی ندارند یا گوش خود را گرفته اند و نمی خواهند این سوالات را بشنوند، فکر می کنند نسل جوان امروز، دین گریز است در حالی که این جوان از دینی گریز می کند که با آن نمی تواند زندگی کند. نمی توانیم همه زیبایی ها را از فرزندانمان بگیریم. امروزه هنر، آموزش و پرورش، روابط و مناسبات یک جوان و حتی نوع پوشش جایگاه خود را دارد. زمانی نیست که دختر با چادر سفید به خانه داماد می رفت و با لباس سفید هم به گورستان. امروزه دختران در محیط های علمی رشد می کنند، با سوالاتی جدی مواجه هستند، می خواهند زیبا باشند، با دنیا ارتباط داشته باشند؛ این مسایل مطرح است و باید به آنها پاسخ داد. گمان نمی کنم از بستن و محدود کردن، دینداری بیرون آید. دینداری همواره در جوامعی رشد کرده که توام با آزادی باشد اما باید آن را مهار و مدیریت کرد. من به عنوان یک طلبه فریاد می زنم که نسل امروز ما دیندار است و دین گریز نیست، آنها از دین اخباری گری و متن گرای بسته فرار می کنند. اگر این نسل پاسخ درستی برای پرسش های خود دریافت کنند، عصر، عصر معنویت و اخلاق است و بیش از هر زمانی نیاز به اخلاق وجود دارد. به این شکل نمی شود که دین در یک سری آداب خشک فقهی خلاصه و از اخلاق جدا شود. اسلام، دین رحمت و بخشش است، دین عشق و محبت است، دین اخلاق و درستی است. اگر نگاه جدید و دریچه نوینی به روی این نسل گشوده شود، یقین داشته باشید آن را می پذیرد.

چطور باید این اتفاق بیفتد؟ برای این کار چه گام هایی باید طی شود؟ پیشنهادی برای چگونگی این مساله و هدایت شدن به آن سمت دارید؟

اگر از کاری عملی بخواهم صحبت کنم نه تئوریک، می‌توان امثال کار رسانه و خبرنگاری را مطرح کرد. رسانه‌ها باید تلاش کنند نگاه های دیگری را نیز در جامعه مطرح کرده و آن را از تک صدایی و اینکه جوان فقط از اسلام شلاق بشنود، خارج کنند. بنویسند، بگویند، گفت وگو کنند، سوالات را با حوزه‌ها مطرح کنند، نگاه های متفاوت را از دین عرضه کنند و داوری به عهده نسل امروز باشد که کدام را می پسندد. این پذیرفته است که ممکن است، در دنیای امروز، تریبون ها رسانه و قدرت فرهنگ در یک سمت باشد و تلاش هایی صورت می گیرد که یک قرائت رسمی از دین ارائه شود اما همین روزنه های کوچکی که باز می شود می تواند اثرگذار باشد. من دینی را می پسندم که اخلاقی و انسانی باشد. قدرت انعطاف پذیری اسلام را قبول دارم که می توان آن را به گونه ای تبیین و توجیه کرد که دینی انسانی، سازگار با حقوق انسانی و شهروندی و با اخلاق سازگار باشد و وقتی به نسل امروز ارائه می شود، احساس نکند در دالان تنگ و تاریکی قرارش داده ایم که از هر طرف می خواهد برود، به گوشه ای از آن برخورد کند بلکه گمان کند در شاهراهی است که به سمت درستی و فضیلت حرکت می کند. نگاه های متفاوت از اخباری گری و ... را عرضه کنید زیرا بزرگترین بلا برای جامعه این است که به تک صدایی مبتلا شود.

انتهای پیام

دیدگاه شما