مقاله حاضر پیرامون شخصیت زینب کبری(س) بیشتر از بعد معرفتی و قرآنی است و نه فقط تاریخی که شاید بتوانیم نتیجه بگیریم که اگر زنان و مردان بخواهند در بعد ملکوتی و عرفانی همچون حضرت زینب(س) شوند، مقدمات و پیشنیازهای آن چیست و پاسخ به این پرسش که راه کمالی که زینب کبری(س) طی کرده اند، روی دیگران نیز باز است یا بسته؟
به عقیده نگارنده، عناصری از مباحث علمی، فلسفی و قرآنی را باید در نظر داشت که میتواند این پرسش و جواب آن را روشن کند.
1- اصالت و تجرد روح از منظر قرآن و برهان
از جمله مباحث بسیار عمیق و تعیین کننده همین است که در اندیشه و فلسفه اسلامی و از منظر منطق قرآنی به تحقیق و حقیقت پیوسته این است که اصالت انسان از آن روح و نفس ناطقه او است که موجودی فوق عالم عناصر و دنیای فانی طبیعت است. گذشته از براهین عقلی و نقلی که بدان اشارت خواهیم کرد، عارفان سالک نیز اساس کار خود را اصالت و تجرد نفس قرار دادهاند. مولوی، مثنوی معروف خود را که اهل عرفان و معرفت آن را به منزله فتوحات ابن عربی به زبان فارسی میدانند، با همین موضوع آغاز نموده است که روح انسان از عالم دیگری و از سنخ آنجاست و از آنجا بدینجا هجرت نموده است.
بشنو از نی چون حکایت میکند
و از جداییها شکایت میکند
از نیستان تا مرا ببریدهاند
از نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق
عارف و فیلسوف قرن سیزدهم، ملاهادی سبزواری که از جمله شارحان معروف مثنوی است، فرمودهاند که مراد از نی همان روح آدمی است که از سنخ عالم امر و مجردات میباشد.
(ج یک/ 17)
و از جمله عارفان پارسی گوی که بر این نکته تکیه دارد، حافظ است که در جای جای دیوان خود بر این حقیقت تأکید دارد از جمله در این غزل معروف:
حجاب چهره جان می شود غبار تنم/ خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم
چنین قفس نه سزای من خوش الحانیست/ روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنم
عیان نشد که چرا آمدم کجا رفتم/ دریغ و درد که غافل ز کار خویشتنم
اما از نظر براهین فلسفی اصالت و تجرد نفس را فیلسوفان بزرگ اسلامی بویژه صدرالمتالهین شیرازی در اسفار و آثار دیگرش به تفصیل بیان داشتهاند که فقط به یکی از براهین آن اشاره مختصری میکنیم و آن این است که قوانین و قواعدی که بر روح و نفس حاکم است، غیر از قوانین و قواعدی است که بر تن و جسم حاکمیت دارد تن و جسم انسان فرسوده و کهنه و پیر میشود و محکوم زمان و مکان و شرایط و لوازم آن دو است. اما روح و متعلقات آن از جمله مسأله علم و ادراک به هیچ روی محکوم این قوانین نیست علم و ادراک که از جمله متعلقات نفس و روح آدمی است زمان و مکان ندارد. از باب مثال، صورت ادراکی شما سالها پیش حتی ممکن است پس از 60-50 سال گذشت زمان از موجودی یا فردی که سالها از دنیا رفته است، تازه و به همان صورتی که از او ادراک شده باقی در نفس شما باشد و گذشت زمان آن را کهنه و فرسوده نکرده است و هر وقت که شما اراده نمایید، از بایگانی نفس خود آن را بیرون کشیده و مورد مطالعه و تجدیدنظر قرار میدهید و نیز مسأله تکامل روح که با جسم و تن دو راه عکس یکدیگر دارند، بدن فرسوده و ضعیف میشود اما روح حداقل در برخی از انسانهای سالک و عارف قویتر و
کاملتر میگردد و این خود برهانی جداگانه بر اصالت و تجرد نفس و روح است. اما از نظر آیات قرآنی آیات فراوانی بر اصالت و تجرد روح و نفس عاقله انسانی داریم از جمله آیات نقد و واضح در اصالت و تجرد نفس آدمی آیات مربوط به خلقت انسان بویژه آدم ابوالبشر علیهالسلام است. از جمله داستان پر رمز و راز سجده فرشتگان بر آدم است که خداوند به فرشتگان خطاب میفرماید: فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین (حجر/ 29)
آنگاه که او را مستوی قرار دادم و در او از روح خویش دمیدم، بر او سجده کنید.
پس قابلیت سجده فرشتگان را آدم پس از دمیدن روح الهی در او پیدا کرده است. در سوره دهر (سوره انسان) آیه اول نیز چنین استنباط میشود که اسکلت طبیعی آدمی بدون روح ارزش چندانی ندارد. هل اتی علی الانسان حین من الدهر لم یکن شیئا مذکورا (دهر/ 1) بر انسان روزگاری گذشته که چیز قابل ذکری نبوده است. طبق آنچه از روایات وارده استفاده میشود، مربوط به دورهای بوده است که خداوند جسم انسان را خلق نموده بود و روح را در آن ندمیده بود که گفته شده بین آفریدن جسم و دمیده شدن روح 40 سال فاصله بوده است.
در این قسمت میخواهیم از این بحث برهانی و عرفانی و قرآنی این نتیجه را بگیریم که اصالت از آن روح آدمی است و روح، زن و مرد ندارد و موجود مجرد از لواحق ماده و جسم است مرد و زن بودن و مذکر و مؤنث بودن از توابع جسم است نه روح.
2- تساوی زن و مرد در طی منازل انسانی از نظر قرآن
مبحث قبل مقدمهای برای این بحث قرآنی بود. وقتی که ثابت شد اصالت از آن روح است و بدن مرکبی در اختیار اوست، طبق نص صریح قرآن، روح آدمی با دو بال ایمان و عمل همه مراحل کرامت انسانی و منازل و مدارج آن را طی میکند و در این قسمت زن و مرد از تساوی کامل برخوردار هستند.
اینک برخی از آن آیات:
٭ من عمل صالحاً من ذکر او انثی و هو مؤمن فلنحیینه حیاه طیبه و لنجزینهم اجرهم باحسن ما کانوا یعملون (نحل/ 97)
هر کس چه مرد چه زن عمل صالحی به شرط ایمان به خدا بجای آورد، ما او را در زندگانی خوش و باسعادت زنده میگردانیم و اجری بسیار بهتر از عمل نیکی که بجای آورده، به او عطا میکنیم.
٭ یوم تری المؤمنین و المؤمنات یسعی نورهم بین ایدیهم و بایمانهم بشریکم الیوم جنات تجری من تحتهاالانهار خالدین فیها ذالک هو الفوز العظیم (حدید/ 12) روزی که مردان و زنان مؤمن را ببینی که نور ایمانشان پیش رو و سمت راست آنها بشتابد و مژده باد شما را امروز بهشتی که نهرها زیر درختانش جاری است که در او جاودانهاید؛ این همان پیروزی بزرگ است.
٭ در سوره احزاب آیه 35 که ترجمه آن چنین است میخوانیم:
همه مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان اهل طاعت و عبادت و مردان و زنان راستگو و مردان و زنان صابر و شکیبا و مردان و زنان خدا ترس و مردان و زنان خیر خواه مسکین نواز و مردان و زنان روزهدار و مردان و زنان با حفظ و حجاب و مردان و زنانی که بسیار به یاد خدایند، خدا همه آنان را از مغفرت و پاداش بزرگ خود بهرهمند ساخته است.
3- دست یافتن به عوالم دیگر با نردبان عبادت و پرستش
بحث ما به مناسبت ولادت حضرت زینب سلام الله علیها است. آنچه تا به حال گفته شده، یکی از مصادیق بارز آن، وجود آن حضرت میباشد اما بعد برجسته آن حضرت که با پیشزمینه اصالت و تجرد نفس به فعلیت رسیده است آن پرستش عارفانه اوست. باید ما به این نکته توجه کنیم که فرق است بین پرستش و عبادتی که از سر ترس و تکلیف است با پرستش و عبادت و نیایشی که از سر عشق و عرفان است. پرستش انبیا و ائمه علیهمالسلام پرواضح است که از سر ترس و تکلیف نبوده است و عالیترین درجه پرستش را آنان داشتهاند اما برخی از ما مردان و زنان مبادا خیال کنیم کسانی که در دامان ائمه و انسانهای کامل هم تربیت شدهاند مانند حضرت زینب سلامالله علیها و ابوالفضل العباس علیهالسلام عبادت آنان مانند عبادت برخی از ما بی روح و از سر تکلیف و ترس نبوده است که نمیتواند آن اثر مورد انتظار را داشته باشد اگر حضرت زینب آن نگاه عرفانی را داردکه در جواب آن شقی دنیا و آخرت فرمود من چیزی جز زیبایی ندیدم این شخصیت عرفانی کلان نگر را از رهگذر عبادت عارفانه و نیایشهای عاری از طمع بهشت یا ترس از جهنم دارد که در روایات ما که از سه امام معصوم امیرالمؤمنین و امام حسین و
امام صادق علیهمالسلام رسیده که این عبادت آزادگان است. طبق این روایت عبادت کسانی که برای رسیدن به بهشت خدا را عبادت میکنند، عبادت تاجران است و عبادت و بندگی کسانی که خدا را برای رهیدن از آتش عبادت میکنند عبادت بردگان و نوکران است و کسانی که از ترس جهنم و طمع بهشت رهیدهاند و خدا را فقط برای خودش عبادت میکنند، عبادت آزادگان است.
با این نوع عبادت است که دریچههای عوالم دیگر روی عبادت کننده باز میشود. قرآن از میان کسانی که از رهگذر این عبادت آن هم در مدت بسیار کمی به عوالم دیگر دست یافته، حضرت مریم علیهاالسلام را مثال میزند که در عین حالی که نه امام است نه پیامبر اما به مقام رفیع عصمت نائل شده است و حضرت زینب سلامالله علیهما کاملاً قابل مقایسه با حضرت مریم سلامالله علیها است. قرآن در مورد ارتباط حضرت مریم سلامالله علیها با عوالم دیگر چنین فرموده است:
فتقبلها ربها بقبول حسن و انبتها نباتا حسنا و کفلها زکریا کلما دخل علیها زکریا المحراب وجد عندها رزقا قال یمریم انی لک هذا قالت هو من عند الله ان الله یرزق من یشاء بغیر حساب (آل عمران/ 37)
پس خداوند مریم را پذیرفت، پذیرفتنی نیکو و او را رویانید رویاندنی نیکو و زکریا عهدهدار امر او گشت هرگاه زکریا بر محراب عبادت او وارد میشد، نزد او روزی مییافت به او گفت «ای مریم! این روزی از کجاست؟» میگفت از نزد پروردگار و خداوند به هرکس بخواهد، بی حساب روزی میدهد.
آنچه مورد اشاره قرار گرفت که با اصالت روح و نردبان عبادت و با بال ایمان و عمل، هر انسانی (بدون ذرهای تفاوت بین زن و مرد) میتواند به عالیترین درجه ممکن از تعالی و رشد و کرامت انسانی دست یابد این آیه شریفه بخوبی آن را اثبات میکند و بدون شک و تردید حضرت زینب کبری(س) از جمله نمونهها و مصادیق آن به شمار میآیند.
در آیه شریفه یاد شده تعابیری به کار رفته است که نشان میدهد آنچه در مورد حضرت مریم سلامالله علیها اتفاق افتاده است، یک استثنا نبوده بلکه یک قاعده بوده و همیشه در هر مکان و زمان میتواند عملی گردد. خداوند از پذیرش مریم در دانشگاه کرامت انسانی سخن میگوید و این که این پذیرش به نحو نیکو اتفاق افتاده است و اگر پذیرش شد، تربیت و تعالی او نیز به کمک عنایت خاص خدا روی خواهد داد.
نکته جالب توجه در این آیه این است که وقتی حضرت مریم سلامالله علیها مشغول عبادت و بندگی خدا در مسجد الاقصی میشود، پیغمبر پیر و سالخورده ای به نام زکریا سلام الله علیه متکفل امر او میگردد و هرگاه برای سرکشی و بررسی موقعیت حضرت مریم(س) وارد محراب عبادت او میگردد با امر شگفتآور روبهرو میشود و آن این که میبیند کنار محراب عبادت او غذا و میوه (آن هم در غیر فصل خودش) آماده است و از مریم میپرسد که از کجاست و او پاسخ میدهد از نزد خداوند است و خداوند به هرکس بخواهد بیحساب روزی مادی و معنوی میدهد.
این جمله آخر آیه نیز نشان میدهد که این یک قانون است و نه استثنا اما آنچه که در این داستان بسیار عجیب است و نگارنده سطور برای اولین بار توسط استاد گرانقدر و مفسر نامور معاصر که حق بزرگی بویژه در تفسیر قرآن بر بنده حقیر دارند یعنی حضرت آیتالله جوادی آملی متوجه آن گردیده آیه بعدی است که خداوند میفرماید وقتی که زکریا وضعیت تکامل یافته روحی مریم را مشاهده کرد از درگاه خداوند خواست که خدا به او فرزندانی عطا فرماید. هنالک دعا زکریا ربه قال رب هب لی من لدنک ذریه طیبه انک سمیع الدعا(آل عمران/ 38) آنجا بود که زکریا پروردگار خود را خواند و گفت خدایا به من فرزندانی پاک عطا کن که تو شنونده دعا هستی.
از جمله رهیافتهای عبادت عارفانه و پرستش عاشقانه دست یافتن به یک سلسله دانشهایی است که از راه تعلیم و تعلم معمولی حاصل نمیشود آنگاه که روح با عملیات این نوع پرستش تجرید و تلطیف شد میتواند به اسراری از نظام هستی و علومی که سایر مردم از آن محروم هستند دست یابد در مورد حضرت زینب سلامالله علیها این جمله از امام معصوم زین العابدین علیهالسلام رسیده است که خطاب به او فرمودهاند عمتی انت بحمدالله عالمه غیر معلمه وفهمه غیر مفهمه عمه جان تو به حمدالله دانشمند و عالمی هستی بدون این که به تو آموخته باشند و بدون این که به تو تفهیم کنند فهمیدهای.
4- نقش حوادث سخت در شکوفایی و ارتقای شخصیت انسان
ویژگی جهان طبیعت سختی و وجود حوادث سهمگین است. برخی به اشتباه عافیتطلبانه سعی دارند از هرگونه بلا و سختی بگریزند در حالی که تعدادی از انسانها هستند که در مقابل حوادث سخت مدبرانه مقاومت میکنند تا بر آنها چیره شده و نتیجه این چالش روح زنان و مردان با حوادث سخت این است که قلههای ترقی انسانی توسط آنان یکی پس از دیگری فتح میگردد. بدون شک عقیله بنیهاشم قهرمان این میدان است و به قول استاد شهید مطهری زینبی که به مدینه بازگشت غیر از زینبی بود که از مدینه خارج شده بود(بیست گفتار).
قرآن سنت امتحان و آزمون با حوادث سخت را یک سنت قطعی، دائمی و همگانی میداند. در آیه 214 سوره بقره میخوانیم آیا گمان میکنید که وارد بهشت خواهید شد در حالی که مثال و مثل زندگی پیشینیان درباره شما پیاده نشده است که حوادث بسیار سختی برای آنان پیش آمد تا این که پریشان گشته تا پیامبر و مؤمنان با او گفتند کی پیروزی حاصل میشود؟ آگاه باشید که پیروزی الهی نزدیک است.
ابو تمام شاعر معروف عرب چنین گفته است:
لو لا اشتعال النار فی ما جاورت
ما کان یعرف طیب عرف العود
یعنی تا عود آتش نگیرد بوی آن به مشام دیگران نمیرسد. تا آتش نباشد و تا عود از درون خود نسوزد هنرش که همان بوی خوش است، ظاهر نمیگردد.
سعدی نیز در فارسی چنین گفته است:
قول مطبوع از درون سوزناک آید که عود
چون همی سوزد جهان از وی معطر میشود
و رودکی گفته است:
اندر بلای سخت پدید آید/ فضل و بزرگواری و سالاری
این بخش از سخن را با کلامی از امیرالمؤمین علی علیهالسلام پایان میدهیم. در نامه 45 نهجالبلاغه که خطاب به عثمان ابن حنیف (استاندار بصره) نوشته است و در آن سخت استاندار خود را ملامت نموده است که چرا در مجلس جشنی که فقط اغنیا و متمولان در آن حضور داشتهاند و فقرا و تهیدستان در آن شرکت نکردهاند، حاضر شدهای؟
به وضعیت و زندگی ساده خود اشاره میکند که غذا و لباس من این گونه است سپس میفرماید شنیدهام که گویندهای گفته است که اگر علی ابن ابیطالب غذایش اینقدر ساده است، پس چگونه توانسته است به جنگ قهرمانان عرب برود و این قدرت رزم و جهاد و مقابله را از کجا به دست آورده است؟ در ادامه در جواب این پرسش چنین فرموده است: آگاه باشید درختان بیابانی چوبشان سختتر و درختان کنار جویبار پوستشان نازکتر است، درختان بیابانی که با باران سیراب میشوند، آتش چوبشان شعلهورتر و پردوامتر است.
منبع: ایران