در هفت سال برگزاری این جشنواره، از سال 1385 تاکنون، هیچ دوره یی مانند دوره اخیر-که هنوز برگزار نشده- خبرساز و حاشیه ساز نبوده است. دلیلش مشخص است، در هفت دوره گذشته این جشنواره پوشش دهنده طیفی خاص از شاعران جنگ و انقلاب بود و از طیف های دیگر تقریبا هیچ حضوری و اعتنایی به این جشنواره وجود نداشت. اما امسال، با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید و وعده های فرهنگی دولت جدید، قرار بر این شد که جشنواره طور دیگری برگزار شود و عبدالجبار کاکایی، به سمت دبیر علمی جشنواره از سوی معاونت فرهنگی دولت منصوب شد. کاکایی در نخستین شرط بیان داشت که باید فضایی فراهم شود که همه طیف ها بتوانند فارغ از دیدگاه سیاسی شان در جشنواره حضور پیدا کنند و همین حرف آغاز اظهارنظرهای ضد و نقیض از سوی اهالی شعر شد. به همین مناسبت و بحث بر سر همین مبانی، میزگردی شکل دادیم با حضور یک نماینده از سه طیف شعری معاصر تا درباره ساز و کار برگزاری این جشنواره نظرات شان را بیان دارند و به چالش بنشینند. البته این بحث از صرف جشنواره فعلی فراتر رفت و به تاریخ قضیه در 35 سال اخیر کشید و دوباره به بحث همین جشنواره رسید. حافظ موسوی- متولد 1333-شاعر، منتقد و یکی از مدیران نشر «آهنگ دیگر» است. عبدالجبار کاکایی- متولد 1342-شاعر، ترانه سرا و از اعضای قدیمی حوزه هنری، در این دوره وی به عنوان دبیر علمی جشنواره شعر فجر منصوب شده است. هوشیار انصاری فر- متولد 1351-از شاعران مطرح و عضو کارگاه ادبی دکتر براهنی و سردبیر مجله «تصویرنامه» است. مشروح میزگرد را در زیر می خوانیم:
کاکایی: انقلاب چون جهت فرهنگی اش و دینی اش برجسته بود، گردانندگانش عموما شعارهای مذهبی داشتند، آرمان های مردم هم به سمت مفاهیم دینی بیشتر بود و بازار دین گرایی گرم شده بود حتی شما در جنگ وقتی اسامی قرارگاه ها، اسم رمزها و عملیات ها را می شنیدی اغلب مفاهیم دینی بود و ادبیات دینی هم به سمت تولید مفاهیم مذهبی رفت. اتفاقا فرصت خوبی بود تا شاعران مذهبی و معتقد بیایند خودشان را محک بزنند در قالب های جدید
حافظ موسوی : در سال های اولیه توانستند بخشی از نسل جوان را از پیکره اصلی شعر فارسی جدا کنند و فکر می کردند که می توانند جریان شعر دولتی ایجاد کنند و با قدرت تمام آن جریان واقعا موجود را به اصطلاح خط بزنند اما دیدیم که چنین اتفاقی نیفتاد و جوانان ما دوباره برگشتند به نیما، شاملو، فروغ و... این مساله را نه فقط تبلیغات روشنفکری بلکه بازار کتاب هم نشان می دهد. تاثیر نیما، شاملو و فروغ که پایه گذاران شعر مدرن ما هستند در ادبیات امروز ما آنقدر آشکار است که قابل انکار نیست
من الان به چیزی که احتیاج دارم اعتمادسازی از سوی نظام امنیت فرهنگی کشور است. این درخواست ها را من دادم منتها عرض کردم تمام این عناصر بازی به هم وصلند، باید من از همه طرف شاهد امیدواری باشم تا این اتفاقات با هم بیفتد، هیچ کدام حاضر به ریسک کردن نیستند، متوجه شدم باید مکانیزم و فضای عمومی کشور عوض شود، احساس کنند فضای فرهنگی باز شده، ممنوع القلم ها فعال شوند و این قدم ها باید برداشته شود تا آن اتفاق در عالی ترین شکل ممکن بیفتد
هوشیار انصاری فر: در عمل شعر قابل اداره نبود، شعر برخلاف سینما درون خانه مولف نوشته می شود، می شود گفت اساسا زیرزمین نوشته می شود، تولید شعر نیاز به مجوز ندارد و خیلی هم ارزان است و یک قلم و کاغذ می خواهد و بس. این مساله در عمل کار را برای مدیران و سیاستگذاران خیلی مشکل کرد و به رغم آن خوشبینی های اولیه، جوانان به راه خودشان رفتند یک راه هم فقط نبود: راه های متعددی بود. علاوه بر این در هسته مرکزی شاعران انقلاب و دفاع مقدس از نیمه دهه 60 شکاف هایی ایجاد شد که معروف ترینش همان ماجراهای حوزه هنری در نیمه های دهه 60 است
به گمانم بهتر است بحث را از تاریخ جشنواره فجر شروع کنیم: تا جایی که می دانیم، نخستین دوره این جشنواره سال 1385 برگزار شد. در واقع جشنواره شعر، نسبت به شاخه های دیگر مانند سینما خیلی دیر شروع شد و این دیرکرد شایبه به وجود می آورد و شنیده ایم که به منزله تشریفاتی بودن جشنواره تلقی می شود. آقای کاکایی شما در نخستین دوره جزو داوران جشنواره بودید، بفرمایید اساسا ایده جشنواره از کجا آمد و علت دیر شروع شدنش چه بود؟
عبدالجبار کاکایی: من از طراحان و اعضای شورای سیاستگذاری در مراحل اولیه نبودم. خیلی هم اطلاع ندارم که دقیقا ایده طراحان دقیقا چه بوده، روایت های متفاوتی شنیدم، مهم ترین شان این بود که در کنار فیلم و تئا تر، شعر هم که هنر و سرمایه ملی ما است باید یک کارنامه معتبر ارزیابی سالانه داشته باشد. اما اینکه چرا زودتر شروع نشد، شاید علتش این باشد که شعر محدودیت قالب های دیگر مثل سینما را ندارد که مجاری عرضه شان به هر حال مجاری مشخص و محدودی است و نیاز به عرضه سالانه دارند، شعر به طور معمول در دسترس عامه مردم است به ویژه از طریق کتاب ها و مجلات. ضمن اینکه جشنواره های متعدد در کشور تشکیل می شود. زمانی هم جشنواره هایی را ارشاد برگزار می کرد که در واقع نماد کوچک تری از جشنواره فجر بود. شاید برگزاری آن جشنواره ها شاعران را از یک کارنامه ارزیابی یک ساله بی نیاز کرده بود. اما بالاخره جبروت جشنواره تئاتر و سینما برخی ها را برد به سمتی که برای شعر هم جشنواره ملی و رسمی تشکیل بدهند که حرف آخر را در ارزیابی کارنامه سالانه شاعران بزند. ایده اش را هر کسی طرح کرد نگاهش به جشنواره های موازی بود، اما خب عرض کردم شکل عرضه شعر
با دیگر هنرها متفاوت است و به همین علت در ادامه به مشکل برخورد...
آقای موسوی شعر در سرزمین ما قدمتی کهن دارد و قابل مقایسه با صنعت سینما نیست. اما چرا پس از انقلاب و با آغاز جشنواره فجر، نسبت به سینما با فاصله دو دهه آغاز شد؟ در مورد مساله تشریفاتی بودن، نظر شما چیست؟
حافظ موسوی: من قبل از ورود به بحث توضیحی بدهم. با توجه به فشارهایی که در این سال ها مخصوصا در چهار سال اخیر به همه ما وارد شد، از جمله مشکلاتی که من تجربه کردم ابتدا لغو انتشاراتی مان بود و بعد هم ممنوع القلمی خودم که این مورد دوم به هر حال اخیرا با کمک آقای کاکایی و آقای صالحی، معاون فرهنگی ارشاد حل شد و من همین جا از ایشان تشکر می کنم. این مسائل مرا به این نتیجه رساند که اگر روزنه هایی هر چند اندک باز می شود، ما باید با نگاه خوشبینانه نگاه کنیم، یعنی بعد از این چهار سال سرکوب، اگر کسانی آمدند که می گویند ما می خواهیم فضای امنیتی را از بالای سر فرهنگ برداریم- اگرچه جامعه روشنفکری هنوز بسیار بدگمان است به حرف ها و شعار ها-ولی بد نیست استقبال و حمایت کنیم تا شاید فردا از چیزی که هست بهتر و قابل تحمل تر بشود. اما در مورد جشنواره شعر فجر و اینکه دیر شروع شد: من اصلادر جریان هیچ یک از جشنواره ها نبودم، اگر سال قبل هم از من دعوت می کردید برای شرکت در این میزگرد طبیعتا قبول نمی کردم، حالاهم که آمده ام به خاطر خوشبینی است. اما در مورد اینکه چرا با این همه تاخیر برای شعر هم جشنواره یی در نظر گرفته اند، به
نظرم وقتی در سال ؟انقلاب شد، در آن زمان ما چیزی به نام تئاتر و سینمای اسلامی طبعا نداشتیم و لازم بود چنین نهادی ایجاد شود، ولی خب در مورد ادبیات و علوم انسانی در سنت ما چنین چیزی وجود داشت و خیلی ها داعیه دار بودند و دیگر اینکه سینما صنعت مدرن و جدیدی بود، چه کسی را می خواستند بیاورند؟! بالاخره باید از کیمیایی و بیضایی و تقوایی و امثال آنها دعوت می کردند، از همان کسانی که پیش از انقلاب هم بودند. سینمای ما، سینمای جوانی بود، زمان می خواست تا در حوزه هنری یا جاهای دیگری با بودجه هایی که صرف شد کسانی مثل مخملباف فیلم بسازند و جرات پیدا کنند که به بزرگان سینمای پیش از انقلاب فحش بدهند. اما در مورد شعر اینجور نبود، این تصور وجود داشت که بی نیاز هستند. متاسفانه این نظر وجود داشت که در شعر فارسی می توان نیما و شاملو و فروغ را نادیده گرفت و با حکومت جدید، شعر جدید وضع کرد، حرف عجیبی که چند روز پیش آقای حدادعادل بیان کرد، نمونه این تفکر است، گفتند وقتی این روز ها شعرهایی را در جمع جوانان متعهد می شنوم و مقایسه می کنم با شب های شعر گوته هر کسی مانند من اهل ادبیات باشد، می بیند تفاوت ره از کجاست تا به کجا و این شعرها
چقدر قوی ترند! (نقل به مضمون) در حالی که هر پژوهشگر آگاهی می داند که آنچه در آن شب ها ارائه شد علاوه بر کارکرد سیاسی مهمی که پیدا کرد بخش مهمی از ادبیات فارسی در قرن اخیر بود. در ابتدای انقلاب چنین تفکری حاکم بود و فکر می کردند مثلاشاملو قابل حذف است. بنابراین با آن دیدگاه اصلاعرصه شعر متفاوت بود اما تجربه نشان داد که آن سیاست موفق نمی شود. اگرچه در سال های اولیه توانستند بخشی از نسل جوان را از پیکره اصلی شعر فارسی جدا کنند و فکر می کردند که می توانند جریان شعر دولتی ایجاد کنند و با قدرت تمام آن جریان واقعا موجود را به اصطلاح خط بزنند، اما دیدیم که چنین اتفاقی نیفتاد و جوانان ما دوباره برگشتند به نیما، شاملو، فروغ و... این مساله را نه فقط تبلیغات روشنفکری بلکه بازار کتاب هم نشان می دهد. تاثیر نیما، شاملو و فروغ که پایه گذاران شعر مدرن ما هستند در ادبیات امروز ما آنقدر آشکار است که قابل انکار نیست. علت تاخیر شاید این بوده باشد.
کاکایی: در خصوص سینما که فرمودید، خیلی زود انقلاب توانست مهره هایش را بچیند و بر سینمای پیش از انقلاب چیره شود. در این که تردید نداریم، آرمان هنرمندان مسلمان در آغاز بیشتر هنر اسلامی بود، گمان می کردند می شود هنر را با چارچوب تعریفی اسلامی جا انداخت، تصوری که از فقه و احکام دینی داشتند، که می شود شرایع و قوانینی وضع کرد که سینما و هنر مثلااسلامی شود، این نگاه، البته نگاه ناپخته یی بود که خیلی زود از سوی روشنفکران و متفکران انقلابی مسلمان رد شد. البته در مساله شعر با نظر شما موافقم، آنقدر دستاوردهای پیش از انقلاب قوی بود که نمی شد آنها را انکار کرد، ولی به هر حال تلاش برای اسلامی کردن شعر هم در حوزه محتوا به نوعی جریان داشت که در نهایت عرض می کنم کار به این درک و دریافت رسید که انسان مسلمان بماند و شعر بگوید بهتر از این است که تلاش کند با ارائه و پیرایه شعر را اسلامی کند.
عطف به بحث آقای موسوی و کاکایی، ما می بینیم که در همین هشت ساله که جشنواره شعر فجر برگزار می شود اکثر هیات داوران و کسانی که جایزه می گیرند وابستگی شان بیشتر به ادبیات جنگ و انقلاب است.
هوشیار انصاری فر: من فکر می کنم که جشنواره شعر فجر به رغم دیر آمدنش یک راه حل زودرس بود و هر دو بزرگوار اشاره داشتند و عللش را هم بیان کردند. از طرفی شعر هنر هزار ساله ما است که در همه سطوح با آن سر و کار داریم و نظامی که در سال ؟مستقر شد احساس سنخیت زیادی با بخش عمده این هزار سال داشت، بخش زیادی از شاعران کلاسیک ما به ویژه در 200 سال گذشته از زمره علما و حوزه رفته ها بودند و قبلش هم همین طور بود. تنها مشکل شان شاید با شعر صوفیانه بود. گرایش هایی بود که با آن جهان بینی و محتوا مساله داشت. به نظر من تلقی این نظام در مجموع این بود که شعر نو، یک زایده و انحرافی از جریان ریشه دار و اصیل شعر فارسی طول تاریخ است و تصور می کرد که با راه حل های اداری از بخشنامه گرفته تا تقویت شاعرانی که امید می رفت همدلی نشان بدهند با آرمان های انقلاب، می توان این مساله را اداره و حل کرد. در شماره اول فصلنامه هنر که سال 60 یا 61 منتشر شده و بخش عمده اش مقالاتی است که در یک کنگره اندیشه و هنر اسلامی عرضه شده، ریشه های بخشی از سیاستگذاری های سال های آینده را در قبال همه هنرها می بینیم، آقای معلم و حداد و بسیاری از رجال فعلی هم
در آن فصلنامه مقاله دارند. جالب اینجاست که رییس مرکز سرود هم آنجا حرف زده اما گویا آنقدر درباره موسیقی حرف زدن ناگوار بوده که اسم طرف در نشریه رسمی بالای مطلبش نیامده است. آنجا موضع گیری های ادبی مشخص است، تماما علیه شعر نو است. نظام تازه مستقر شده در واقع اعتماد به نفس زیادی داشت در مورد شعر و به همین دلیل اصلاجلوی عرضه و ارائه بخش زیادی از شعر موجود را گرفت، البته خیلی ها کتاب درمی آوردند اما با فاصله های طولانی چند ساله و خیلی ها که اساسا نمی توانستند کتاب دربیاورند. بسیاری از مهم ترین آدم ها تا سال های نیمه دوم دهه 60 و اوایل 70 اساسا نتوانستند کتابی منتشر کنند. وضعیت نشریات ادبی هم مشخص بود، کار رسید به جنگ های هر از گاهی. در عین حال این مساله یک وجه دیگر هم داشت که به نظرم فهم قضیه را کامل می کند: اینکه در عمل شعر قابل اداره نبود، شعر برخلاف سینما درون خانه مولف نوشته می شود، می شود گفت اساسا زیرزمین نوشته می شود، تولید شعر نیاز به مجوز ندارد و خیلی هم ارزان است و یک قلم و کاغذ می خواهد و بس. این مساله در عمل کار را برای مدیران و سیاستگذاران خیلی مشکل کرد و به رغم آن خوشبینی های اولیه، جوانان به راه
خودشان رفتند، یک راه هم فقط نبود: راه های متعددی بود. علاوه بر این در هسته مرکزی شاعران انقلاب و دفاع مقدس از نیمه دهه 60 شکاف هایی ایجاد شد که معروف ترینش همان ماجراهای حوزه هنری در نیمه های دهه 60 است. اگر آن جزوه یی که حوزه هنری به صورت یک بولتن داخلی درآورده را کسی بخواند وخامت اوضاع را می بیند و حتی انعکاسش را در روزنامه کیهان و موضع گیری های این روزنامه را در قبال آن وقایع. این دو عاملی که بر شمردم به نظرم باعث شد این مساله نه تنها به سادگی حل نشود. شاید به نظر مساله سینما بدوا غیرقابل حل تر می رسید به این دلیل که هنری به اصطلاح بیگانه بود. ولی شاعران انقلاب هم شروع کردند به شعر نیمایی نوشتن و متاثر شدن از شاعران نیمایی، از شاعرانی که قرار بود دفعا و تدریجا از صحنه حذف شوند ...
در واقع شما معتقدید که قضیه برعکس شد...
انصاری فر: بله، از قضا سرکنگبین صفرا فزود.
موسوی: من فکر می کنم ما هنوز به این مساله پاسخ نداده ایم که چرا بعد از این همه سال در سال 85 جشنواره فجر شروع شد؟ من تصورم این است که وقتی دولت احمدی نژاد آمد سر کار تفکرشان این بود که در همه عرصه ها جای سیاست تدافعی باید سیاست تهاجمی داشته باشند. تمام مصاحبه های احمدی نژاد با همین سیاست تنظیم می شد. مثلااگر از او درباره وضعیت حقوق بشر در ایران سوال می کردند، به جای دفاع از وضعیت حقوق بشر در ایران شروع می کرد به انتقادهای تند و تیز و بعضا درست از وضعیت حقوق بشر در تاریخ امریکا و کشور های غربی. در عرصه فرهنگ هم چنین دیدگاهی داشتند. در برگزاری جشنواره شعر فجر هم شاید فکر می کردند که به جای پاسخگویی به منتقدان بهتر است با برگزاری این جشنواره و برق سکه های اهدایی، صورت مساله را پاک کنند و تتمه مقاومت ادبیات واقعا موجود را از بین ببرند و همه را بگیرند زیر چتر خودشان.
در همین رابطه نظر شما چیست آقای کاکایی؟
کاکایی: ببینید تلقی هوشیار عزیز درست نیست که خروج شاعران از حوزه و اختلاف شان با نظام سیاسی تنها به علت گرایش شان به شعر نو بود، نه... این جور نبود. مدرنیته وقتی وارد ادبیات ایران شد در آغاز شکل گیری غلبه با جریان چپ بود. البته تا حدودی هم نویسندگان مسلمان گرایشی به نونویسی پیدا کرده بودند که حالامعتبرترین اسم ها در اواخر دوره شاه گرمارودی و صفارزاده بودند. در عرصه نقاشی هم هنرمندان مسلمان پذیرفتند که مدرن بشوند و از هنر سنتی، اسلامی فاصله بگیرند، نه اینکه از اسلام فاصله بگیرند. در شعر هم این واقعیت پذیرفته شد. اغلب بچه های حوزه هنری مثل عبدالملکیان، ضیاءالدین ترابی، میرشکاک، سلمان هراتی و قیصر امین پور رسما فقط شعر نو می گفتند. حتی افرادی مثل م. زورق که از مدیران فرهنگی وقت و البته مدیران متشرع بود. تضاد و تنافری با شعر نو یا صورت مدرنیسم نداشت، بحث در واقع بر سر مفاهیم و معنویتی بود که بعد از انقلاب وجود داشت. انقلاب چون جهت فرهنگی اش و دینی اش برجسته بود، گردانندگانش عموما شعارهای مذهبی داشتند، آرمان های مردم هم به سمت مفاهیم دینی بیشتر بود و بازار دین گرایی گرم شده بود حتی شما در جنگ وقتی اسامی
قرارگاه ها، اسم رمزها و عملیات ها را می شنیدی اغلب مفاهیم دینی بود و ادبیات دینی هم به سمت تولید مفاهیم مذهبی رفت. اتفاقا فرصت خوبی بود تا شاعران مذهبی و معتقد بیایند خودشان را محک بزنند در قالب های جدید. شاید آن حرکتی که گرمارودی و صفارزاده شروع کردند با پتانسیل بیشتری ادامه پیدا کند، به هر حال با دفتر هایی چون گنجشک و جبرییل «سید حسن حسینی» رسما دیگر ادبیات آیینی و مذهبی ما هم به سمت شعر نو گرایش پیدا کرد. بنابراین پذیرفتن مدرنیته را من جزء اصول اولیه هنر اسلامی در بین جوانان پیشرو می دانم که بعد از انقلاب پایه گذاری شد. منتها تلقی که از هنر و ادبیات اسلامی وجود داشت، رفته رفته دستخوش چالش و تغییر شد.
انصاری فر: این گرایش ها در آن سال ها که البته صرفا ناظر به آزاد کردن قوالب توسط برخی شاعران انقلاب، آیا می تواند دقیقا تعبیر شود به اینکه مدرنیسم ادبی مطمح نظر آن شاعران بوده است؟ من نمی دانم اما به شعرها که نگاه می کنیم این طور به نظر نمی رسد، اگرچه...
کاکایی: از نظر موضوع می گویید یا نگاه؟ مدرنیته را در نگاه باید تعریف کرد، نه در موضوع، موضوع ممکن است مذهبی باشد. در موضوع دنبال مدرنیته می گردید یا در نگاه؟ من می گویم در نگاه پذیرفتند، نگاه جدید را، حتی غزلی هم که بعد از انقلاب نوشته می شد فرق داشت...
انصاری فر: نه، من موافقم با اینکه نهایتا پذیرفتند. سوالم این است: تعبیری که آن زمان داشتند، آیا همین تعبیری است که شما الان بعد از سال ها دارید بیان می کنید؟ من اشاره کردم به یک کنگره که کنگره سیاستگذاران فرهنگی بود. کسانی که در واقع قرار بود جمع شوند دور هم و نقشه راه ترسیم کنند برای این هنر و فرهنگ. من هم قبول دارم که از همان اوایل دهه 60 این اتفاقات افتاد. من فکر می کنم نخستین اتفاقاتی که افتاد و تعبیرم این بود که از قضا سرکنگبین صفرا فزود، در همان سال ها دیده می شود و در آثار شاعرانی نمود پیدا کرد که خیلی جوان بودند و شاید یک رای و نظری هم مثلادر حوزه هنری داشتند اما بیشتر خواسته یا ناخواسته مجری سیاست های فرهنگی تلقی می شدند.
کاکایی: ببینید اگر حرف شما را بپذیریم به این معناست که شعر جدید انقلابی باید مواضع صریحی در نقدها و مقالاتش علیه نوگرایان پس از مشروطه به اعتبار نوگرایی شان و نه به اعتبار عقایدشان داشته باشد. اما موضع گیری ها همه علیه افکار و عقاید سیاسی بود، با مصادیق مخالف بودند نه با جریان، جریان را پذیرفته بودند، اما مصادیق را نه. من تصور می کنم نزاعی وجود نداشت.
موسوی: من با حرف های هوشیار موافقم. در یک سیاستگذاری کلان حکومتی که به هر حال برآمده از سنت بود و بسیاری از رهبران انقلاب به شعر تعلق خاطر داشتند و شعر هم می سرودند، اساسا نیت درازمدت شان این بود که شعر را به سنت برگردانند. اما این سیاست نه تنها در بین بدنه نگرفت بلکه به سرعت شاعران نسل جوان خودشان هم واکنش متفاوت نشان دادند. حذف شعر نو از متون دانشگاهی بلافاصله شروع شد اما طبیعی است که مثلاآقای کاکایی که آن موقع جوان بوده یا قیصر امین پور یا آقای میرشکاک کسانی بودند که پیش از آن شعر می خواندند و تحت تاثیر شعر شاملو و دیگران بودند بنابراین آن سیاست کلان به سرعت شکست خورد.
کاکایی: سوال من این است: آن سیاست کلان که می گویید کجا نوشته شده بود؟
انصاری فر: در همان کنگره و در همان نشست ها بنا بود طرح ریزی شود.
کاکایی: ببینید آن سیاست کلانی که شما می فرمایید ممکن بود در سخنان سیاستمداران و در تریبون های رسمی گفته می شد، اما من هیچ سند مکتوبی از شاعران انقلاب به یاد ندارم که اینها علیه شعر نو موضع مخالف گرفته باشند.
انصاری فر: بله...
کاکایی: تلقی سیاستمداران آن طور بود.
موسوی: من مقاله یی در همان دوران برای روزنامه ایران نوشتم که البته هیچ وقت چاپ نشد. روی این قضیه تحقیق کردم. طبق آمارهایی که در دانشگاه ها وجود داشت، 99 درصد شعرهایی که به جشنواره های دانشجویی می رسید شعر کلاسیک بود. سیاست عمومی این بود که در این حوزه هم برگردیم به سنت.
کاکایی: بله، اما ابزارش در شورای شعر اداره ارشاد بود و نه حوزه هنری!
انصاری فر: شاید مثالی که زدم از درگیری های داخلی حوزه هنری منجر به سوءتفاهم شد. اتفاقا مقاومت این شاعران و هنرمندان در مقابل رسمی سازی جالب بود، تاریخچه حوزه را هم که نگاه کنیم نشان می دهد تصرف حوزه به دست بخش غالب حاکمیت تدریجی بوده است، درست است که از همان ابتدا بخشی از همان حاکمیت تلقی می شده ولی قبول دارم که نمی شد بهش به عنوان یک نهاد رسمی نگاه کرد. اما همان طور که حافظ گفت منظور من این بود که سیاست مذکور درباره شعر در همان قدم اول شکست خورد. بزرگ ترین شکست را توسط شاعران جوانی خورد که قرار بود به خاطر عقاید و تلقی ایدئولوژیک شان از این پروژه حاکمیت حمایت کنند.
کاکایی: ماهیت این تقابل که منجر به وداع و به قول سید حسن حسینی «حجه الوداع» سال 66 شد بیشتر این بود که چتر تبلیغات اسلامی روی حوزه هنری گشوده شد و اینها توقع داشتند شعر مبلغ بشود. اصلابحث فرم، صورت، مدرنیته و سنت نبود، اینها از شعر توقع داشتند که مبلغ آرمان های سیاسی باشد و شاعران بیایند در مناسبت ها کارشان را عرضه کنند اما شاعران چون خودشان را نقاد قدرت و برخاسته از مردم می دانستند و هنوز به نهضت متصل بودند و به نظام الصاق نشده بودند، دنبال آن آزادی عمل بودند که قدرت را نقادی کنند. بیشتر بچه ها دنبال این بودند که آزادانه همچنان به نقادی قدرت بپردازند و اجازه ندهند قدرت آنها را به سکوت اجباری و همراهی با خودش فرا بخواند. مساله یی که ما را متقاعد کرد از حوزه بیرون بیاییم بیشتر این بود، من اصلایادم نمی آید دعوا سر شعر نو و کهنه باشد. به نظرم از آنجا جریان اصیل شعر انقلاب قصد نداشت به سیاستمداران سواری بدهد و می خواست خودش باشد و هر جا که احساس کرد همراهی و هر جا احساس کرد تقابل کند. همان وظیفه یی که یک شاعر انقلاب از آغاز با خودش همراه داشت.
به گمانم به اندازه یی که به کمک بحث مان می آمد به مسائل تاریخی پرداختیم. برسیم به همین جشنواره. آقای کاکایی! از همان روزی که شما به عنوان دبیر علمی جشنواره منصوب شدید و صحبت هایی داشتید مبنی بر تفاوت این دوره با دوره های قبل و شرطی که گذاشتید مبنی بر اینکه اگر همه طیف ها حضور پیدا نکنند، انصراف می دهید، صحبت های زیادی در رسانه ها مطرح شد و واکنش های متفاوتی را شاهد بودیم. اساسا امکان دارد همه طیف ها بیایند؟! تلقی شما از همه طیف ها چیست؟
کاکایی: پیشگویی من این است که در این فرصت زمانی ممکن است این اتفاق بیفتد، نه در عناصر اصلی اما درحوزه عناصر میانی جریان ها. به هر حال تجربه اش را با برگزاری شب های شهریور در سطح آماتور دارم که پراستقبال ترین شب شعر بعد از انقلاب بود. در نخستین نشست مان سال 84 سه هزار نفر آمدند، زنده یادان آتشی و قیصر از داوران آن جشنواره بودند. یادم هست وقتی آقای زم وارد آمفی تئاتر شد، گفت که بعد از انقلاب من چنین اجتماعی برای شعر ندیدم. آن اتفاق خیلی مرا امیدوار کرد که حداقل در رده های آماتور و جوان کلیه طیف ها آمدند، ضمن اینکه من اطمینان قلبی داشتم که طیف های موجود در عرصه ادبیات لزوما برجستگی سیاسی ندارند، بیشترشان جریان های ادبی هستند که به خلاقیت و تولید سرگرمند، یک طیفی هم به عنوان شاعران مستقل و دگراندیش به لحاظ عقبه سیاسی شان می شناسیم که آنها هم پیش تر زمینه جذب شان به نهادهای شبه دولتی فراهم شده بود. با چشم اندازی که من داشتم و افقی هم که در سیاست باز شده به نام افق عقلانیت تصورم این بود که آینده روشن است و می شود حرکت کرد. تنها نگرانی ام این بود که در واقع آن توهم امنیت اخلاقی بیاید و دست به یقه با من
بگوید که شما با باز کردن این فضا ممکن است توازن را به هم بزنی و گفتمان شعر انقلاب به حاشیه برود. از آنجایی که اعتقاد قلبی به گفتمان توانای شعر انقلاب دارم و معتقدم این گفتمان توانسته با حضور چهره ها و قدرتش در عقبه و جریان شعر آماتور و جوان ما فضای بسیار گسترده یی را باز کند که الان دیگر مرزهایش برای من قابل شناسایی نیست، وارد این کار شدم لذا افق روشنی را در نزدیک کردن جریان ها می دیدم، حتی اگر در عناصر اصلی نتوانم در عناصر میانی این اتفاق می افتد. تا الان هم خوشبختانه مذاکراتی که داشتم هم با چهره های شاخص و هم با چهره های میانی همه تمایل به این حضور دارند، برای اینکه به این مهم برسم روی محور علمی بودن جشنواره تاکید کردم، برای علمی کردن این جشنواره قدم هایی برداشتم، این قدم ها به نظرم بسیار موثر بود. یکی اینکه من در کارگاه های ادبی که در شهرستان ها برای استعدادیابی تشکیل می دهم به هیچ عنوان روی مجاری دولتی حساب باز نمی کنم، از مسیر های دیگری برای شناسایی چهره های استان ها اقدام می کنم یا در داوری آثار از همه نحله های موجود دعوت می کنم برای حضور. از طرفی تمام مناسبت های سیاسی را از جشنواره جدا کردم، حتی
زمان برگزاری از حسن اتفاق اردیبهشت ماه سال 93 شد که دیگر به مناسبت سیاسی الحاق نشود، جشنواره قبلادر همه دوره ها محدودیت موضوعی داشت، دفاع مقدس، امام و ولایت، فلسطین و... تمام این موضوعات از جشنواره جدا شدکه این جشنواره بتواند در گام تازه اش صرفا بر اساس خلاقیت جلو برود و ما ببینیم خروجی و تولیدات ادبی شعر معاصر ما چه میزان مخاطب دارد و یک کارنامه ارزیابی سالانه از کسانی که آثار خوب عرضه می کنند، داشته باشیم.
پس از امسال دیگر محدودیت موضوعی وجود ندارد؟
کاکایی: به هیچ عنوان. به ارشاد هم گفتم بخشنامه کند که هیچ موضوع تاریخی و مناسبتی به کارگاه ها الحاق نشود و صرفا کارگاه علمی باشد.
این نظر شخص شما است یا اعمال شده است؟
کاکایی: شورای سیاستگذاری در واقع با اختیار تام من را برای این کار انتخاب کرده است.
آقای موسوی فکر می کنید طیف های مختلفی که آقای کاکایی از آنها یاد می کند، با توجه به اینکه سابقه جشنواره طوری بوده که در این هفت سال گذشته خیلی اعتنایی به شاعران غیر انقلاب و جنگ نداشته، با توجه به تدابیری که این دوره چیده شده حضور پیدا می کنند؟
موسوی: من قبل از هر چیز بگویم به حسن نیت آقای کاکایی اعتقاد پیدا کرده ام. با توجه به اینکه ایشان اصلاح طلب همین چند روزه نیست، در چند سال اخیر با مواضعی که اعلام کرده و هزینه یی که پرداخته نشان می دهد با چرخش سیاست چرخش پیدا نکرده است. اتفاقا انتقادهای شدیداللحن سایت های تندرو علیه ایشان مرا بیشتر مطمئن می کند که ایشان صادقانه و براساس اعتقاد قلبی خودش پا پیش گذاشته است ولی اینکه سیاست شان موفق بشود من تردید دارم، شورای سیاستگذاری به ایشان اختیار تام داده اما حتی در سطح وزیر هم گاهی حرفی زده می شود اگر فشارها زیاد شود وزیر هم می گوید موقعیت ما را درک کنید و طبیعتا حامیان دولت هم درک می کنند و می گویند خب فعلاتحمل کنیم. در نتیجه من بعید می دانم با همه صداقتی که در گفته های آقای کاکایی مشهود است با توجه به اینکه کسانی که در شورای فعلی هستند بخش عمده شان در تمام این سال ها بوده اند، کسانی که در سال های اخیر به بسیاری از دوستان خودشان آسیب های جدی وارد شد و هیچ واکنشی نشان ندادند. بعید می دانم اینها در برابر یک تشر از سوی جناح تندرو عقب نشینی نکنند. حتی بعید نمی دانم که آقای کاکایی خودش قربانی ماجرا شود
و بکشد کنار و بگوید من سر حرفی که زده ام می ایستم. این در واقع بدبینی من است. اما اینکه از آن سو، یعنی شاعران مستقل چه واکنشی دارند... فکر می کنم حرف آنها عمدتا این است که ما را به خیر تو امید نیست، شر مرسان و عجبا که در تمام این سال ها جز شر چیزی به آنها نرسیده. مثلاحتی در زمان آقای خاتمی با یک حکم قوه قضاییه، مجله کارنامه در حالی که پس از چند سال انتشار تازه داشت به یک نهاد ادبی تبدیل می شد توقیف شد، البته دولت این کار را نکرد، تقصیر آقای خاتمی نبود، اما هیچ مرجعی نمی توانست به ما جواب بدهد. شاعرانی که بیشتر درگیر شعر هستند و تثبیت شده اند با دولت خیلی کاری ندارند، نه اینکه ستیز داشته باشند. بلکه حاضر نیستند زیر چتر دولت بروند. مثلاوقتی که زنده یاد آتشی جایزه دولتی گرفت آیا چیزی بر شان او افزوده شد؟
کاکایی: چیزی هم کم نشد...
موسوی: اما با توجه به سوءتفاهم ها یک مقداری ممکن است کم شود. با این حال من معتقدم که جشنواره شعر فجر این نگاه آقای کاکایی را باید اعمال کند، باید بگوید در شعر فارسی، طاهره صفارزاده هست، احمد شاملو هم هست، اخوان و فروغ هست، قیصر امین پور هم هست. شما وقتی که در فرانسه به یک فستیوال شعر می روید انتظار دارید عکس امثال مالارمه و والری و الوار را ببینید. والری اهل شهری به اسم «ست» در جنوب فرانسه است. یک فستیوال سالانه برگزار می کنند تمام آن شهر یادبود والری می شود. آیا ما برای برجسته ترین نمادهای شعر معاصرمان چنین کاری کرده ایم ؟. نگاه آقای کاکایی این است که باید چنین کارهایی صورت بگیرد و ایشان می گویند که هدف شان فقط شعر است. برای چنین دیدگاهی قطعا فروغ شاعر مهمی است، بسیاری از این شاعرانی که الان دارند در جریانات مختلف شعر می گویند از فروغ تاثیر گرفته اند، هیچ سندی هم وجود ندارد که او را به یک تفکر خاص نسبت بدهیم، یک روشنفکر و شاعر توانای درجه یک بود که در 33 سالگی شعر فارسی را لرزاند. اگر این اتفاق بیفتد و این نمادها به جای حذف، در جایگاه واقعی خودشان قرار بگیرند جشنواره شعر فجر اعتبار پیدا خواهد کرد.
یا مثلاآقای موحد می گفت من داور یک دوره کتاب سال شعر بودم به اینها گفتم شما کاری به کار جماعت شاعر نداشته باشید چون فی نفسه آدم های معترضی هستند. شما به دنبال کسانی هستید که شما را تایید کنند و این نیست، نمی شود. من فکر می کنم با همه حسن نیت آقای کاکایی بعید است هنوز چنین تفکری در سطوح بالاتر شکل گرفته باشد.
آقای انصاری فر به نظر شما با این ترکیب داوران نظرات آقای کاکایی تحقق می یابد؟
کاکایی: عذر می خواهم، اینها داور نیستند، شورای سیاست گذار اند... داورها را قرار است اتاق فکر یا کمیته علمی تعیین کند.
فرض کنید کتاب آقای سپانلو بیاید برای داوری یا یک شاعر جوان تر، این ترکیب داوران باید به صورتی باشد که هم علاوه بر پذیرفتن شعر بدون غرض بتواند از نظر فنی و علمی هم اثر را درک کند دیگر، این مساله رخ می دهد؟
کاکایی: اولاداوری روی آثار این بزرگان شده است، ما داوری را به خود گروه های ادبی ارجاع می دهیم یعنی از طیف ها و نحله ها می خواهیم در واقع جریان ساز ترین افرادشان را به ما معرفی کنند. ما برای این افراد سه شب شعرخوانی در تالار وحدت برپا می کنیم، در واقع در روز مراسم نمایی از کل شعر معاصر ایران دیده خواهد شد، چه جریان هایی که عقبه سیاسی داشتند و چه جریان هایی که فقط ادبی هستند. اینها نماینده هایشان می آیند به عنوان کمیته هایی که اینها را انتخاب می کند، کمیته انتخاب خودشان است، کسی از بیرون انتخاب شان نمی کند. فعلاما در آن مرحله نیستیم که یک کمیته عالی انتخاب کنیم که تشخیص بدهند کدام نحله برجسته تر بوده مثلا. فعلامی خواهیم تریبون بین جریان هایی که خروجی شان از طریق کتاب بیشتر بوده و افرادش جریان سازتر بوده اند قرار بگیرد، چهره اصلی جشنواره این خواهد بود. بخش داوری در بخش رقابتی انجام می شود و بخش مسابقه در طیف جوان تر. داوران را سعی می کنیم از تمام جریان ها استفاده کنیم، برعکس سال های گذشته. یک نکته را برای اینکه خیال آقای موسوی و دوستانی که مثل ایشان تردید دارند، راحت کنم بگویم من توی صحبت هایم تلاش کردم
حنجره شاعران شورای سیاستگذاری که به اعتقاد من چهره های اصلی شعر انقلابند، از حنجره مدیران دولتی جدا کنم و صدای واقعی شان را به گوش شما برسانم. برای مثال من در شورا پیشنهاد دادم تعدادی متوازن از چهره های دگراندیش به شورا اضافه شوند، در رای گیری همه افراد پذیرفتند. تا برای تصمیم گیری مکانیزم مدیریتی جشنواره کامل باشد. حرفی که من می زنم، حرف شوراست، حرف شخص خودم نیست، حداقل حرف اکثریت آنهاست، ولی حدود 80 درصد آنها به من این اختیار را دادند که همه نحله ها را وارد کنم و خودشان دوست داشتند در تصمیم گیری هم آنها باشند.
آقای انصاری فر شما در مورد همین مساله چه پیشنهادی دارید؟ چه ساز و کاری می شود اتخاذ کرد که حرف های آقای کاکایی به ثمر بنشیند؟
انصاری فر: عرض کنم من ضمن اینکه ابتدا به ساکن در نگرانی ها و دغدغه های آقای موسوی شریک هستم و البته بالاخره هر اسمی هر شخصیتی، تاریخچه یی دارد ولی از همان ابتدا با شناختی که از آقای کاکایی داشتم و از سلوکی که در سال های اخیر در مواجهه با شعر و مساله شاعران طی کرده اند، تا همین سخنرانی ایام اخیرشان در دیدار رییس جمهوری مطمئن بودم که ایشان در واقع روی مولفه ها واقعا موجودی حساب باز کرده اند وگرنه بعید است که به هر حال خیلی بی گدار به آب زده باشند، ایشان بهتر از امثال بنده با این شوراها و سیاستگذاری ها آشنا هستند من هم خوشبینی نداشتم بعید بود که حضور در این میزگرد را قبول کنم، منتها یک نکته وجود دارد و از دل حرف های خود آقای کاکایی استخراج می شود. آن هم در واقع نهادها و نیروهای خارج از شوراست، البته ما بالاخره کمابیش بعضی از اعضای همین شورا را هم در طول سال ها دیده ایم و گاهی گپ هایی هم زده ایم، می دانیم که اینها در واقع حنجره جدایی دارند از حنجره آقای کاکایی. اما در اصل اینکه نهایتا چه برآیندی از این مولفه ها درمی آید به نظرم باید دانست که ما در مملکتی زندگی می کنیم که حکومت صاحب نفت و ثروت اصلی کشور
است. اگر خود آقای کاکایی اشاره نمی کردند به گرفتن اختیار تام از شورا، می شد حدس زد که یک چنین توافقاتی صورت گرفته. یک نکته هم هست که شاید غیرمستقیم به جشنواره برگردد، به اجمال اشاره می کنم: ممکن است اسم جایزه یی را بگذاریم ملی، در امریکا هم یک ناشنال بوک آوارد می دهند، یعنی اسمش جایزه ملی کتاب است ولی در عمل به نظر نمی رسد چنین داعیه یی داشته باشد، اصلاآیا یک جایزه می تواند چنین داعیه یی داشته باشد؟ بالاخره هیات داورانی که تعیین می شوند چه داوران نهایی که معدودند و چه در سطح اولیه که تعدادشان زیاد است، هر قدر هم زیاد باشند نهایتا تعداد محدودی قضاوت می کنند که انتخاب آقای کاکایی یا دیگری هستند و قاطعانه نمی توانید بگویید انتخاب بد یا خوبی است البته می شود انتخاب ها را با هم مقایسه کرد، می شود گفت که مثلااین انتخاب آشکارا انحصارطلبانه است و آن یکی انتخاب طور دیگر اما هرگز به این معنی نیست که یک جمع خوب داوران داریم و جمع های دیگر بدند. به نظر من آن چیزی که مجموعا می تواند به بیدار شدن صداهای خفته و حذف شده منجر شود این است که ما تعدد جوایز داشته باشیم. در کشور یک سیاست رسمی علیه تعدد جوایز وجود دارد که ناشی
از عدم اطمینان به نفسی است که اشاره کردم و اصلانباید انتظار داشت از این جایزه و دبیر آن که همه این بار ملی را به تنهایی به دوش بکشد. به نظرم البته این جایزه امسال احتمالابهتر برگزار خواهد شد. تمهیداتی که آقای کاکایی اشاره داشتند خیلی خوب است ولی نهایتا این مساله را به این صورت نمی شود حل کرد. الان در همین جایزه چیزی که ما پیش بینی می کنیم احتمالا، بعد از اینکه این جوایز اعلام شدند و برگزیدگان مشخص شد، اعتراض طیف های مختلف شاعران جوان است، شاعرانی که خودشان را شاعران تجربی تر و بدعت گذارتر می دانند و مدعی اند که سر جنگ دارند با پیکره موجود شعر، و آنها هم حق دارند، هم حق حیات دارند و هم حق دارند دیده شوند و انتخاب شوند. از این جایزه نمی شود انتظار داشت که انواع و اقسام جنون هایی را که در عرصه ذهن و زبان صورت می گیرد به صورت تام پوشش دهد.
کاکایی: منوط به اینکه جنون هایی که می گویید مخاطب و خروجی مثبت داشته باشد. من اگر بگویم شعر دهه 70، کمیته انتخاب تشکیل بدهید و بگویید مثلافلان و بهمان و... اینها برجسته های ما هستند، نماینده شعرهای دهه 70 یا غزل مدرن یا غزل سنتی یا شعر کوتاه یا شعر گفتار یا... را به ما معرفی کنید، در وهله اول چهره اصلی جشنواره معرفی شاخص های جریانات موجود کشور است به نظرم داوری هم روی این آثار در جامعه ادبی صورت گرفته است، کافی است که عناصر آن جریان تفاهم و دو، سه نفر را معرفی کنند، آنها بدون داوری جایزه و سیمرغ شان را می گیرند.
آقای انصاری فر می گوید اساسا یک جایزه لازم نیست همه را پوشش بدهد، تعدد وجود داشته باشد سلایق مختلف پوشش داده خواهد شد...
انصاری فر: آن چیزی که شما می فرمایید طرح کرده اید به نظر جامع تر می رسید مثلااز جایزه شعر کارنامه که پنج داور داشت با امکانات مالی محدود اما به نظر من تعدد راه حل بهتری از این است که ما این همه بار را به دوش یک جایزه بگذاریم و تبدیلش کنیم به مجمع الجوایز. گام شما البته در مجموع مثبت است.
کاکایی: گام مثبت و ساده یی است. ما معتقدیم که چالش اتفاق می افتد، در بخش رقابتی کسانی که جایزه می گیرند ممکن است جریان های خاصی غلبه پیدا کنند ولی در سه شب اصلی ما وارد چالش نمی شویم که جریان ها را مقایسه کنیم.
انصاری فر: بالاخره هر جمعی حق دارد که حتی اگر مخاطب کمی هم دارد جایزه خودش را داشته باشد. شعر بی مخاطب که نداریم، همه این حق را دارند که یک سالنی برای خودشان بگیرند و در حد محذورات خودشان کار کنند، خیلی هاشان هیچ کمکی هم نمی خواهند. بعضی ها فقط می خواهند یک لوح بدهند، به صورت نمادین تا فقط ذکری یا تجلیلی شده باشد. البته اتفاق مدنظر شما هم اگر امسال موفق باشد تسهیل کننده همین فضا خواهد بود. حالاممکن است چند سالی هم طول بکشد.
کاکایی: جریان های متفاوت را دعوت می کنیم به خوانش سنتی پشت تریبون، ممکن است خیلی ها نپذیرند و بگویند شعر ما به صورت متن مکتوب اثرش بیشتر است اما این امکان را به تمام نحله های موجود می دهیم که در تریبونی که امنیت فرهنگی دارد و کسی مزاحم کسی نیست و بعد از شعرخوانی نباید پاسخ به کسی بدهند، بیایند آثارشان را عرضه کنند.
تدارکی هم برای عرضه مکتوب این آثار دیده شده؟
کاکایی: معمولاجشنواره هر سال دو-سه جلد کتاب منتشر می کرد. امسال قرار است یک فیلم مستند هم با یکی از مستندسازان بزرگ کشور، آقای ابوالفضل جلیلی کار کنیم، ایشان قرار است از تمام چهره های اصلی ادبیات یک مستند تهیه کند. این فیلم هم نمایش داده می شود، ما در حال مذاکره با صدا و سیما هم هستیم که این فیلم را از شبکه سراسری و بدون سانسور پخش کند.
موسوی: برنامه هایی که آقای کاکایی می گویند خیلی خوب است. گرچه من در مورد اجرایش بدبین هستم ولی کاری که آقای انصاری فر گفت کار سنگین و دشواری است. امیدوارم قابل اجرا باشد. بحث داوران هم کماکان مطرح است: اینکه از چه وزن و اعتباری برخوردار باشند، مهم است. اما در مورد کلیات این بحث و اینکه چرا من معتقدم از نفس این حرکت باید حمایت کرد، خطاب به آن دوستانی که احیانا چنین پرسشی دارند، می گویم: من به آقای روحانی رای دادم، جزو کسانی بودم که اعتقاد داشتم برای نجات کشور از خطر تندروهای افراطی باید از دیدگاه های اصلاح طلبانه حمایت کرد. با چنین دیدگاهی طبیعتا در بخش فرهنگی هم من بر این باورم که باید از دیدگاه ها و اقدامات اصلاح طلبانه حمایت کرد. پس چارچوب برای من روشن است. وقتی که آقای روحانی اعلام می کند که یکسری سیاست ها و رویکردها دوره اش تمام شده در حوزه فرهنگ هم باید این اتفاق بیفتد، زمانی بردن نام مرحوم منتظری جرم بود، خوشبختانه حالادیگر این طور نیست. به نظرم در حوزه فرهنگ هم این فضا را باید آشکارا شکست. برای مهمانان خارجی جشنواره باید حداقل دو نفر سخنران شناخته شده و مطلع را گذاشت تا تاریخ شعر معاصر ما را
برای آنها تشریح کنند، باید بگوییم ما آدم های شاخصی داشتیم مثل نیما و شاملو و این کارها را کرده اند. از آدونیس یاد بگیریم که یک شاعر شیعی هم هست در ایران هر جا که حضور داشت یاد شاملو را گرامی می داشت، خودش را در شانی فروتر از شاملو می دید. در کشور خود شاملو چطور می توان او را انکار کرد؟ قیصر امین پور انسان ساده و شریفی بود، شاعر خوبی هم بود، اما مایه تاسف است که در این شهر میدانی به نام قیصر هست اما به نام نیما نیست، شرم آور است که یک کوچه به نام شاملو نیست.
کاکایی: من بزرگ ترین کاری که می توانم انجام بدهم این است که صدای شاعران شعر انقلاب را به گوش همه جامعه برسانم. از گفتمان شعر انقلاب، یکی از کسانی که شما به مواضع سرسخت و متعصب می شناسید علیرضا قزوه است، ایشان معتقد است و گفت وگو هم کرده که چرا شورای تدوین کتب درسی از شعر شاملو استفاده نمی کند؟ من می خواهم بگویم نگاه، صدا و حنجره شعر انقلاب نسبت به شعر معاصر این است. این صدا شنیده نمی شود، من جلوی رییس جمهور هم گفتم اعلام برائت می کنم از تمام کسانی که به نام ما قلم رقیب را شکستند. الان هم می گویم این صدا، صدای من نیست، صدای وجدان جمعی این بچه هاست که متاسفانه کسان دیگری به جای اینها حرف می زنند و سیاستگذاری می کنند، دوستان ما هم سکوت کرده اند و اجازه می دهند این سیاست ها به نام شان جاری باشد...
موسوی: این حرف ها خوشحال کننده است. شرافت شعر در همین است، من خیلی راحت می پذیرم یک آدم سیاستمدار به هر دلیلی چهار سال مرا ممنوع القلم کند و من هم نتوانم ثابت کنم جرمی مرتکب نشده ام. ولی هیچ گاه نمی توانم تصور کنم یک شاعر علیه من بخشنامه بدهد. شعر رابطه ایجاد می کند، تعهد می آورد. حتی قزوه هم من یک درصد امکان نمی دهم در مورد من چنین کاری کرده باشد. من می گویم حالاکه فضایی ایجاد شده و آقای روحانی اعتدال نشان داده و حتی بسیار امیدوار کننده تر از خاتمی ظاهر شده باید با اقدامات و حرکت هایی معقول و معنادار این تغییر فضا را نشان داد. زمانی که خود قیصر امین پور زنده بود خواستند خیابانی به نامش کنند اعتراض کرد، گفت وقتی این همه آدم در این مملکت هست چرا به نام من؟ مهمانان خارجی شما اگر در سطح آدونیس باشند آیا از شما نخواهند پرسید: شما شاملو نداشتید؟ فقط جلال داشتید؟ چوبک و هدایت نداشتید؟ از این انکارها تاکنون چه چیزی عاید فرهنگ این کشور یا حتی عاید خود حکومت شده است؟
کاکایی: البته فقط حکومت ها این کار را نمی کنند، خود نحله های ادبی هم در چالش ها همدیگر را انکار می کنند، به جای نقد هم را نادیده می گیرند. یکی از مشکلاتی که گفتمان انقلاب با دگراندیشان دارد، همین است که هر دو همدیگر را انکار کردند و همین چالش باعث موضع گیری نیروهای امنیت فرهنگی شد.
موسوی: بله. این هم در جای خودش بحث درستی است که باید به آن پرداخت.
کاکایی: البته نگرانی من این است: از ناحیه دولت یا عناصر فرهنگی دولتی بگویند آنها نمی آیند آنها هیچ بهانه یی هم برای نیامدن ندارند الاسیاسی کاری و از شکست سکوت خود پرهیز دارند، می خواهم بگویم در این مسیر من به همراهی همه نیاز دارم.
موسوی: در این دور اول اگر کسی هم نیاید مهم نیست. مهم این است که هیات داوران خوب داشته باشید، اینها از چهره های معتبر ادبی باشند، فضا را بشکنید، از نیما، شاملو، فروغ، سیمین بهبهانی و امثال اینها که پیش از این انکار می شده اند، تجلیل کنید. من حاضرم در همین جشنواره بیایم در مورد شعر شاملو حرف بزنم، حرف خودم را بزنم، چیزی که همه جا می گویم و می نویسم و به آن اعتقاد دارم.
انصاری فر: ما همه مان امیدواریم که آنچه شما می خواهید به انجام برسد. ما دلداده شعریم و بالاخره طبیعی است که برای شعر هر کاری که بتوانیم در حد توان فردی و اجتماعی مان می کنیم ولی واقعیت این است دوستانی که نگرانی دارند برای اینکه ما نمی آییم، نگرانی شان بجاست. ببینید آقای کاکایی، رابطه حاکمیت با شاعران یک مجموعه است. یک جنبه آن می تواند جشنواره باشد. فرض کنید در چنین جشنواره یی درها را باز و دعوت کنید از آقای موسوی که بیاید درباره شاملو حرف بزند ولی وقتی که اساسا تکلیف ممیزی مشخص نیست، شما چطور می توانید انتظار داشته باشید از شاعری که شما خودتان برای رفع ممنوعیتش اقدام کرده اید و معلوم نبود اگر شما نبودید ممکن بود بیخود و بی جهت این داستان تا کجا ادامه پیدا کند، به راحتی بیاید؟! تازه آدم ها با هم فرق دارند، بعضی آدم ها در این سال ها واقعا آسیب عمیق دیده اند، بعضی ها اساسا حیات ادبی شان تحت الشعاع این نوع سیاستگذاری ها قرار گرفته، این شکلی نیست که حالامثلایک گنج شایگانی باز شده باشد و یک عده برایش ناز کنند. چطور می شود این همه بد کرد و بعد انتظار داشت با یک دعوت همه بیایند. خود من هم معلوم نبود اگر با
شما مواجهه حضوری و شناخت حضوری پیدا نمی کردم و شما برادری تان را ثابت نکرده بودید در این سال های اخیر، الان می نشستم اینجا یا نه.
کاکایی: من از اول به این جشنواره به شکل یک جشنواره تنها نگاه نکردم، متوجه مکانیزم بودم که باید عوض شود، برای عوض کردن مکانیسم و فضای ادبی جامعه هم مشورت هایی با معاونت فرهنگی ارشاد داشتم، از جمله قدمی که برای حافظ موسوی برداشته شد، من پیشنهاد دادم که در حوزه وسیع برای تمام کسانی که کارشان متوقف شده انجام شود، من الان به چیزی که احتیاج دارم اعتمادسازی از سوی نظام امنیت فرهنگی کشور است. این درخواست ها را من دادم منتها عرض کردم تمام این عناصر بازی به هم وصلند، باید من از همه طرف شاهد امیدواری باشم تا این اتفاقات با هم بیفتد، هیچ کدام حاضر به ریسک کردن نیستند، متوجه شدم باید مکانیزم و فضای عمومی کشور عوض شود، احساس کنند فضای فرهنگی باز شده، ممنوع القلم ها فعال شوند و این قدم ها باید برداشته شود تا آن اتفاق در عالی ترین شکل ممکن بیفتد.
منبع: اعتماد