فقه اسلامی بویژه فقه شیعه از ظرفیتها، رویکردها و قابلیتهای جهانی برخورداراست، اما از آن جا که تا به حال در فضاهای جهانی فرصت قابل توجهی برای اظهار وجود نداشته، همواره بر این واقعیتها و قابلیتها غبار جهل نشسته است. اخیراً به برکت انقلاب اسلامی فقه شیعه گاه و بیگاه فرصتهایی پیدا میکند تا با چهرهای جدید، ایدههای نو و کارکردهای جامعهساز، خود را به جامعه جهانی ارزانی کرده و حرفی نو را عرضه کند. فتوا که جایگاه برجستهای در ادبیات دینی دارد، میتواند گاه فقه را با قدرتی غیر قابل شکست به جایگاه و جوامع امروزی ببرد. فتوای مقام معظم رهبری، در رابطه با سلاحهای اتمی که ابعاد جهانی به خود گرفت، نوعی بازنگری، بازاندیشی و تأمل را در جهانیان برانگیخت، تا آن جا که هنوز هم این تأمل و توجه در تداوم است. امروزه به برکت این فتوا و حضور فقه انسانی شیعه و اسلام، جهانیان مبحث شیعهشناسی را در دانشگاههای خود از مطالعات کلامی به مطالعات فقهی بازگرداندهاند. در حالی که سلفی گری افراطی و تکفیری چهره اسلام را مشوش کرده، آمدن فتواهایی از این دست نگاه انسانی فقه را در جامعه جهانی منعکس خواهد کرد.
برای درک مبانی فقهی این فتوا، ابتدا باید موضوع شناسی کرد، هیچ گاه نمیتوان موضوع را بویژه این که جدید باشد و بویژه این که کلان، بینالمللی و فرانسلی باشد بدون عبور از ایستگاه موضوعشناسی و دقت در مؤلفههای موضوعی درک کرد.
ما در ارتباط با سلاحهای هستهای باید موضوع شناسی دقیقی را صورت دهیم. سه خصلت برای سلاح اتمی قابل بحث است: نخست داشتن ابعاد غیر قابل تصور تخریبی است، اگر چه در گذشته هم ابزاری وجود داشتند که گناهکار و بیگناه را با هم میسوزاندند، اما ابعاد تخریبی سلاح هستهای از حد تصور و کنترل خارج است و نه تنها یک نسل که ممکن است نسلها و نه تنها وضعیت کنونی کره خاکی بلکه آینده کره خاکی را به خطر میاندازد. دوم، دست به دست شدن اختیار و کنترل آن است. هیچ تضمینی وجود ندارد که سلاحی که امروز یک دولت صالح تولید میکند، در آینده هم در دست صالحان باقی بماند. سوم ماهیت مسابقه تسلیحاتی داشتن است، مسابقه تسلیحاتی تعریف خاص دارد و آن عبارت است از مسابقهای که ورود هر دولت به آن موجب افزایش رغبت به آن در سطح بینالمللی و عامل گسترش تولید آن در سطح جهان میشود. چنین وضعیتی بشریت را به مبارزهای فرسایشی و پیش رونده به سمت نابودی فرا میخواند و بدتر این که حرکت به سمت نابودی را تصاعدی و برگشت ناپذیر میکند، در چارچوب این منطق نفس ورود در این مسابقه دمیدن بر تنور هستهای است و دمیدن در این تنور شور و ولع این تنور را برای
بلعیدن خوراکی بزرگ، یعنی هستی میلیونها میلیون انسان و نابودی کره خاکی را فراهم میسازد. نتیجه این که نباید در چنین مسابقهای که پای خطر انسان و کره خاکی در میان است، ورود یافت، اینها خصلتهای سه گانهای بود که برای سلاح هستهای میتوان ارائه کرد.
اگر این موضوع را روی میز مطالعه استنباط بگذاریم، به دلایل بیشماری میتوان دست یافت که بشدت هر چه تمام تولید، نگهداری و به کارگیری این سلاح را ممنوع میکند. نخست قاعده افساد کره خاکی است. اسلام برای افساد حساب ویژه باز کرده است، ما برای افساد کره خاکی، استثنایی نداریم. افساد کره خاکی بر اساس منطق دینی یک خط قرمز است و به هیچ روی تبصره بردار نیست. این در حالی است که اسلام حتی سعی در این زمینه را هم ممنوع کرده است. لذا اگر این سعی هم به نتیجه نرسد، قدم نهادن و ورود در این مسیر حرام است. قاعده دیگر ممنوعیت نزدیک شدن به «اثم» است. «اثم» با «گناه» فرق میکند، گناه یک پیشینه و خاستگاه دینی دارد، یعنی گناه به واسطه بروندادها و پیش فرضهای دینی معنا پیدا میکند، این در حالی است که اسلام تنها بر گناه تأکید نکرده و بر اثم هم تأکید ویژهای داشته است. تفاوت اثم با گناه در این است که اثم را نهاد بشری هم درک میکند و بدون تأکید دین، قابل تشخیص است. اسلام نزدیک شدن به اثم را هم ممنوع دانسته است.
گاهی ادلهای در ذهنیت بعضی شاید مشاهده شود که سلاح هستهای یک قوه و نیرو است و امروزه تکیه کردن بر غیر سلاحهای هستهای هیچ کارکرد «ترهبون به عدوالله» را ندارد، ما باید به سمت تولید آن پیش برویم حتی اگر آن را به کار نگیریم. پاسخی که میتوان به این برداشت داد، این است که اولاً تمسک به این اطلاق برای پوشش دادن موضوعات جدیدی که در آن زمان وجود نداشته، امری غیر فنی است. در ثانی از آن جا که هر گزاره فقهی یک موضوع و یک حکم دارد، موضوع در این آیه ترساندن دشمنان خداست. اگر وسیله ارعاب چیزی مثل سلاح هستهای باشد که صرفاً «ارعاب عدوالله» نبوده بلکه ارعاب همه بشریت و دین خدا (چرا که دین خدا دین حیات کره خاکی و شادی بشریت است) را شامل شود، اطلاق آیه مذکور موضوعیت نخواهد داشت.
منبع: ایران