علامه طباطبایی به حقایق عرفانی نایل شده بود
در آغاز این همایش متن پیام آیتالله جعفر سبحانی درباره مرحوم علامه طباطبایی توسط دکتر محمد حسین خوانینزاده، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، قرائت شد.
ایشان در بخشی از پیام خود شخصیت علمی و عرفانی علامه طباطبایی را تفسیر کرد و یادآور شد که علامه علاوه بر دروس رایج حوزه، به تعلیم ریاضیات همت گماشت و در مسیر سیر و سلوک عرفانی از راهبری استاد خود، مرحوم حاج میرزا علی آقای قاضی بهره وافر برد؛ به گونهای که خود استاد میفرماید: «ما هرچه در این مورد داریم از مرحوم قاضی داریم؛ چه آنچه را که در حیاتش از او تعلیم گرفتیم و از محضرش استفاده کردیم و چه طریقی که خودمان داریم و از مرحوم قاضی گرفته ایم.»
به علاوه ایشان در پیام خود اظهار کردند که علامه طباطبایی رضوانالله علیه، عرفان علمی را با عرفان عملی توأم کرد و حقایق عرفانی را بحق چشیده بود و آنچه را که عرفا در کتابهای عرفان مدعی آن هستند، بهخوبی درک کرده بود.
همچنین آیتالله جعفر سبحانی با اظهار اینکه علامه طباطبایی در شاگردپروری نمونه بود، افزودند که ایشان موشکافیهای عالمانه در باب مسائل فلسفی، کلامی، منطقی و اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و تربیتی و لغوی و ادبی داشت.
المیزان حیات جدیدی را در جامعه دمید
حجتالاسلام دکتر احمد احمدی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، درباره تفسیر المیزان علامه طباطبایی گفت: تفسیر المیزان علامه سید محمد حسین طباطبایی، مجموعه معارف است و این معارف را ایشان زمانی عرضه کردند که ترویج افکار کمونیستی و مارکسیستی در اوج خود بود؛ در نتیجه طرح این مباحث، حیات جدیدی را در جامعه دمید و همگان را به اعجاب آورد.
وی در ادامه به اعتقاد علامه طباطبایی در زمینه تشکیل حکومت اسلامی اشاره کرد و افزود: علامه طباطبایی در تفسیر خود از آخرین آیه سوره آل عمران بحث «مرابطه» را مطرح کرده و به «جامعه» پرداختهاند؛ همچنین ایشان در ذیل آیه 213 سوره بقره، بحثی را در المیزان آوردهاند که بر اساس آن، اجزای جامعه به هم پیوسته است و نیاز طبیعی افراد، آنان را به سوی یکدیگر سوق میدهد.
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در تفکر علامه طباطبایی مسأله زور که در حکومت استبدادی یا به تعبیر ایشان در حکومت امپراتوری حاکم بود، کنار زده میشود؛ تفکر ایشان نسبت به حکومت، برگرفته از تفکر اسلامی بود که در آن، تمامی انسانها با یکدیگر برابرند، همگی حق رأی دارند و آزادند.
حجتالاسلام دکتر احمد احمدی با اظهار اینکه اندیشه مرحوم علامه شبیه امام(س) بود، تصریح کرد: علامه طباطبایی نیز بر این اعتقاد استوار بودند که باید حکومتی اسلامی تأسیس کرد تا بر اساس آن، احکام اسلام اجرایی و عملی شود.
وی در توضیح این اشتراک اندیشه به دورانی که پیامبر(ص)، ائمه و خلفا در میان مردم بودند اشاره کرد و گفت: در آن دوران تکلیف حکومت روشن بود؛ اما از زمان معصومین تا به امروز برخی بر این اعتقادند که تا امام معصوم نباشد حکومت تشکیل نمیشود و این اندیشه حتی در میان علمای نجف نیز در زمان مشروطه وجود داشت؛ در حدی که واکنش و مخالفت امام خمینی را برانگیخت. این عضو شورای عالی انقلاب افزود: امام خمینی(س) در پاسخ به این افراد میفرمودند که مگر میتوان احکام اسلام را متوقف کرد؛ دینی که سیاست دارد، حکم نیز دارد؛ شاید امام زمان(عج) تا 10 هزار سال دیگر هم ظهور نکرد؛ آیا در این مدت باید احکام متوقف بماند؟!
علامه مسائل عرفانی را در بحثهای استدلالی وارد نمیکند
دکتر علی مطهری، فرزند استاد شهید مرتضی مطهری و استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی نیز به ارائه مقاله خود پیرامون موضوع «نگاهی به عرفان و ولایت از دیدگاه علامه طباطبایی» پرداخت و گفت: استاد علامه طباطبایی بدون شک از نوابغ جوامع علم و حکمت نظیر صدرالمتألهین و ابن عربی است. هرچند در تدریس حکمت و فلسفه روش ایشان سینایی است، اما برخلاف حاج ملا هادی سبزواری، مسائل ذوقی و عرفانی را در بحثهای استدلالی و برهانی فلسفی داخل نمیکنند و مبانی ایشان صدرایی است.
دکتر علی مطهری در ادامه رسالئ الولایه علامه طباطبایی را رسالهای دانست که بر اساس مبانی حکمی و عقلانی و عرفان نظری ابن عربی پایهگذاری شده است.
فرزند استاد شهید مرتضی مطهری تفسیر علامه از دین را بر اساس معرفت حکمی دانست و افزود: ایشان علاوه بر اینکه شیوه کلامی را در دین به کار بردهاند در عین حال برتر از کلام، دین را با حکمت پیوند دادهاند.
دکتر مطهری درباره مسأله ولایت از نگاه علامه گفت: مرحوم علامه طباطبایی میدانند که جوهر دین حنیف است و عطر الوهیت دارد و با اسماء حق و ازلیت پیوند دارد. به بیان دیگر ظاهر دین دارای شریعت است و باطن آن طریقتی است که سیر به عالم ملکوت دارد.
علامه تلفیقی میان واقع گرایی و گرایش های آرمانگرایانه ایجاد کرد
دکتر حسین سلیمی، رئیس دانشگاه علامه طباطبایی نیز از دیگر سخنرانان این همایش بود. وی اندیشههایی همچون اندیشه علامه طباطبایی را تلفیقی بهنجار و درست از دو گرایش آرمانگرایانه و واقعگرایانه در بستر تفکر دینی دانست و گفت: همانگونه که آیتالله سبحانی در پیام خود فرمودند اندیشه علامه طباطبایی در عرصه تفکر سیاسی میتواند الگو باشد؛ الگویی که میان آرمانگرایی که ذات تفکر دینی است و واقعگرایی که با تفکر شیعی و نوع تفکر حکمت متعالیه سازگار است، آشتی و تلفیق ایجاد کند.
دکتر سلیمی با بیان اینکه «تاریخ تفکر سیاسی» در واقع تقابل بین جریانهای آرمانگرا و واقعگرا بوده است، افزود: میتوان گفت که حتی تا به امروز این تقابل، چه در حوزه تفکر سیاسی (بهطور عام) و چه در حوزه دانش سیاست و همچنین نظریههای مربوط به روابط بینالملل وجود داشته است. از گذشته و از زمانی که اندیشه سیاسی در آستانه شکلگیری قرار داشت، جریانی حاکم بود که در آن رسالت اصلی اندیشه سیاسی را شناخت امر واقع، آنگونه که هست نمیدانستند و معتقد بودند کار اصلی تفکر سیاسی، شناخت آرمانها و تشخیص ایدههای درست از نادرست است؛ نمونه این نوع نگاه، هم در تفکر سنتی، هم در دوران قرون وسطی و هم در تفکر مدرن (بخش عمدهای از خوانشهایی که از تفکر کانت گرفته میشود) وجود دارد.
رئیس دانشگاه علامه طباطبایی همچنین به جریان واقعگرا اشاره کرد و افزود: در جریان واقعگرا اعتقاد بر این است که کار اصلی اهل اندیشه و حتی سیاستمداران، تشخیص درست از نادرست نیست؛ بلکه آنان باید ببینند که «واقعیت» چیست؟ حال آن «واقعیت»، مطلوب باشد یا نامطلوب! این گروه از گرایشهای علمگرایانه دقیق برخوردارند و معتقدند که عالم سیاست همچون عالم طبیعت است و قوانینی در آن جریان دارد که با ابزار علم باید آنها را شناخت تا این شناخت در عرصه عمل، ما را به راه درست رهنمون کند.
دکتر سلیمی با اظهار اینکه در تفکر امروزی این پرسش مطرح است که آیا هیچگونه آشتی میان نگاه آرمانگرا و واقعگرا وجود ندارد، ادامه داد: برقرار کردن آشتی میان این دو نگاه کاری دشوار است و شاید در بیشترین مناظراتی که در تاریخ تفکر سیاسی بوده، این نگاهها به عنوان دو شعبه اصلی تفکر سیاسی در مقابل هم قرار داشتهاند؛ بهطوری که حتی رگ و ریشهای از آن در تاریخ تفکر سیاسی در اسلام هم دیده میشود.
«رسالئالولایه» اثری ماندگار از علامه
دکتر غلامرضا اعوانی، استاد فلسفه دانشگاه شهید بهشتی و عضو مؤسسه فرهنگستان علوم در همایش ملی «ولایت و امامت از منظر علامه طباطبایی» به ایراد سخنرانی در زمینه «رسالئالولایه علامه طباطبایی» پرداخت و گفت: یکی از مهمترین رسالههای حضرت استاد علامه بزرگوار، «رسالئالولایه» اوست که آیتالله جوادی آملی نیز آن را بهترین اثر علامه معرفی کردهاند.
اعوانی با اعتقاد بر اینکه بدون خواندن این رساله مقام مرحوم علامه طباطبایی شناخته نمیشود، افزود: علامه طباطبایی سالک راه ولایت بوده و تمام آنچه در این رساله نوشته در وجود او به درجه تحقق پیوسته است؛ وی لب لباب حکمت متعالیه صدرایی و خلاصه حکمت الهی را با استفاده از اصل ولایت به شیوه کاملاً فلسفی و استدلالی بیان میکند؛ لذا از بسیاری جهات با رسالههای مشابهی که فیلسوفان دیگر از قبیل ابن سینا و سهروردی از یک سو و عرفایی مانند ابن عربی و پیروان او از سوی دیگر نوشتهاند تفاوت دارد و روشهایی که در فلسفه مورد استفاده قرار میگیرد همانند استدلال و خطابه و جدل به نظام اعتبارات تعلق دارد.
استاد فلسفه دانشگاه شهید بهشتی و عضو مؤسسه فرهنگستان علوم اظهار کرد: اینک بحث بر سر این است که چگونه میتوان از این نظام که مشی زندگی اجتماعی و دنیوی انسان است به نظام نفسالامری دست یافت. بهطور خلاصه از دیدگاه علامه طباطبایی این امر با سیر و سلوک معنوی و باطنی اطوار ولایت امکان دارد. این عالم یعنی دنیا، ظاهر عالم است و رسیدن به باطن آن یعنی آخرت یا حقیقت آن یعنی حضرت حق، مستلزم شناختن مراتب وجود و کیفیت ظهور حقیقت حق در مراتب مختلف از یکسو و انواع مختلف از سوی دیگر. دکتر صالح حسنزاده، مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه علامه طباطبایی نیز در پایان همایش، مقدمهای از مقاله خود را با عنوان «امام غایب و زندگانی معنوی او از نگاه علامه طباطبایی» که با عنایت به آثار حضرت علامه تنظیم شده بود، خواند و سپس به ارائه درسی از مرحوم علامه طباطبایی از زبان شاگردان آن بزرگوار پرداخت.
گفتنی است که دکتر عبدالمطلب عبدالله، استادیار دانشگاه علامه طباطبایی، دبیر برگزاری این همایش یک روزه را برعهده داشت.
منبع: ایران