در چنین وضعیتی گفته میشود که «فضای گفتمانی» در جامعه حاکم شده است. به عنوان مثال در تاریخ انقلاب اسلامی ایران، گفتمان امام خمینی(ره)، گفتمان دفاع مقدس، گفتمان سازندگی، گفتمان اصلاحات و گفتمان اعتدال حاوی ویژگیهایی است که میتوان آنها را به عنوان «گفتمانهای اصلی جامعه» به شمار آورد. این پنج الگو، کاملاً توانستند در قالب یک «گفتمان» در جامعه ظاهر شوند و بر تمامی حوادث، رخدادها و جریانهای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشور تأثیرگذار باشند و هم از این جریانها و رخدادها نیز به نحوی تأثیر بگیرند. به عنوان نمونه، «دفاع مقدس» به عنوان یک مسأله اصلی جامعه، همواره مورد اشاره و تأکید رهبران سیاسی، اجتماعی و مذهبی بوده است و هم مردم نیز آن را در تمامی مناسبات زندگی اجتماعی خود ملحوظ میداشتند و با دفاع همراهی میکردند. آرمان آن را میپذیرفتند و در بطن حوادث جنگ، حضور فعال مییافتند و در این مسیر فداکاریهای بیشماری تا مرز شهادت و ایثار را به نمایش گذاشتند. ملاحظه میشود که در آن زمان، فضای حاکم بر جامعه، و در میان مردم و مسئولان کشور، فضای جنگ و دفاع مقدس بود. سخنرانیها، غالباً در اطراف دفاع مقدس و شرایط جنگی حاکم بر کشور بود، مدارس، دانشگاهها، مدارس علمیه، مساجد، خیابانها، محلهها، ادارات، سازمانهای دولتی و خصوصی، ورزشگاهها، کارخانهها، پادگانها، هیأتهای مذهبی و بهطور کلی تمام عرصههای فرهنگی، هنری، مذهبی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، رسانهای و… بر گفتمان دفاع مقدس دلالت داشتهاند بهطوری که هم متن و هم زمینههای اجتماعی رنگ و بوی دفاع مقدس میداد.
ذکر این نکته نیز شایان توجه است که هر گفتمانی ممکن است حاوی «پادگفتمان» نیز باشد. به ازای قوت و ضعف هر گفتمانی، پادگفتمانها نیز میتوانند شدت و ضعف یا قوت و ضعف داشته باشند.
کشور ما، در خلال سالهای 1368 تا 1376 گفتمان سازندگی و سالهای 1376 تا 1384 گفتمان اصلاحات را تجربه کرد. هسته مرکزی این دو گفتمان، تغییر آرام و تدریجی برخی از روشهایی را شامل میشد که پیش از آن، دچار ناکامی بودهاند. گفتمان سازندگی و اصلاحات به ثبات کشور اعتقاد داشتند و به اصول و آرمانهای انقلاب اسلامی ایران پای میفشردند. در عین حال بر این باور بودند که برخی از سیاستهای مبهم و نادرست را در عرصههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، اصلاح و ترمیم نمایند. فضای حاکم بر «عصر دانایی» نیز این ضرورت را دوچندان مینمود؛ لیکن در برابر این گفتمانها، بتدریج پادگفتمانی شکل گرفت که رادیکالیسم، خشونت و افراطیگری را تشویق مینمود. این پادگفتمان در هر دو سوی نیروهای سیاسی، اجتماعی و مذهبی قابل مشاهده بودهاند. از سال 1386 تا امروز، شاهد صفآرایی این گفتمان و پادگفتمان بودهایم، بدیهی است که در این صفآراییها، عقلانیت به ادنی مرتبه خود و احساسات و عواطف به اعلی مرتبه خود میرسد. جامعه نیز پیوسته شاهد چنین کشوقوسهایی میشود که برآیند آن، فرسایش نیروها و عقبماندگی کشور و کاهش رشد وشکوفایی را در پی دارد. با توجه به مجموعه بحرانها، حوادث و مناقشات هشت سال گذشته نیاز به گفتمان جدیدی برای رهایی از چالشهای سیاسی، اجتماعی اقتصادی و فرهنگی بشدت احساس میشد. مردم تغییر را در چارچوب قانون و حاکمیت ملی یک ضرورت انکارناپذیر تلقی میکردند. نیاز به آرامش، ثبات، تدبیر، عقلانیت در همه اقشار محسوس و ملموس بود.
در این بستر، طرح گفتمان «اعتدال» توانست توجه بخش وسیعی از نخبگان و جامعه را به خود جلب نماید. بنابراین در چنین فضای پرمناقشه و کسل کنندهای جامعه خسته از تنشها و فشارها گفتمان اعتدال را به عنوان نیاز امروز و ضرورت فردا با آغوش باز میپذیرد.
رفتارشناسی جامعه پس از انتخابات که حاکی از نوعی ثبات، آرامش و امید در میان اقشار اجتماعی است مبین این ادعاست.
یکی از مهمترین دلایل ورود گفتمان اعتدال به جامعه هم چنین جامعهای شدن و اپیدمیک شدن آن صف آرایی پادگفتمان اعتدال (افراطی گری و احساس گرایی) در قبال تدبیر و عقلانیت خواهد بود. در حقیقت هر میزان جریان پادگفتمان، فضای تخریبی را گسترش دهد به همان میزان گفتمان اعتدال، ظرفیت و فرصتهای جدیدی در بطن خود بازتولید خواهد کرد.
در بخش بعدی این بحث را دنبال خواهیم کرد.
منبع: ایران