هدایت از اوصاف فعلی خداوند است که مظهر طلب میکند. از این رو، امیرمؤمنان(ع) در ذیل آیه... ولکل قوم هاد میفرماید:... و انا الهادی و من هدایت کنندهام. همچنین رسول خدا(ص) در ذیل آیه یاد شده به امیرمؤمنان(ع) فرمودند:... وانت الهادی یا علی. بنابر این حضور علی(ع) «مظهر هدایت الهی» معرفی میگردد. درباره این صفت امیرمؤمنان(ع) روایات فراوانی از رسول اکرم(ص) وارد شده است که به بعضی از آنها اشاره میکنیم:
1. علی آیه الحق ورایه الهدیو؛ علی مظهر حق و پرچم هدایت است.
2. یا علی... انت مصباح الدجی و انت منار الهدی و انت العلم المرفوع لاهل الدنیا؛ ای علی! تو چراغ در گمراهیها و نور هدایتی و تو علم برافراشته برای اهل دنیایی.
3. یا علی... انت الطریق الی الله. ای علی! تو راه به سوی خدای سبحان هستی.
4. ان علیا هو مدینه هدی فمن دخلها نجی و من تخلف عنها هلک. به یقین، امیرالمؤمنین(ع) شهر هدایت است. پس، هر کس که در آن داخل شد، نجات پیدا خواهد کرد و هر کس از آن تخلف کرد، هلاک خواهد شد.
5. الا ادلکم علی من اذا استرشدتموه لن تضلوا و لن تهلکوا؟ قالوا: بلی، یا رسولالله! قال: هو هذا و اشار الی علی بن ابی طالب(ع). آیا میخواهید شما را راهنمایی کنم به کسی که اگر ارشاد و هدایت او را قبول کنید، هرگز گمراه و هلاک نخواهید شد؟ همگی گفتند: آری، یا رسول الله! آن حضرت(ع) با اشاره به علی بن ابی طالب(ع) فرمود: او است همان کس (که دربارهاش سخن گفتم).
انواع هدایت
هدایت به تکوینی و تشریعی تقسیم میشود. از حیث تکوینی، چیزی در عالم نیست که از هدایت الهی خارج باشد، چنان که قرآن کریم گفتوگوی موسی(ع) و فرعون را این گونه ذکر میکند که فرعون سؤال کرد: خدای شما کیست؟ حضرت(ع) فرمود: قال ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه ثم هدی. پروردگار ما کسی است که هر چیزی را آفریده و جنبههای رشد و هدایت را به او داد. پس، خداوند هر چیزی را مجهز به هدایت درونی کرده و این همان هدایت تکوینی است.
همان گونه که اصل هستی انسان را باید مبدأیی اعطا کند که خود بینیاز باشد، هدایت را نیز باید کسی اعطا کند که بینیاز از هدایت است. از این رو، قرآن کریم در آیات متعددی هدایت را منحصر در خدای سبحان کرده است.
هدایت تشریعی نیز در انحصار خداست، چنان که قرآن کریم میفرماید:... قل ان هدیالله هوالهدی... تنها هدایت خداوند هدایت است و غیر از آن هرگز هدایت نیست. دلیل این انحصار را نیز این گونه بیان میکند: قل هل من شرکائکم من یهدی الی الحق قلالله یهدی للحق افمن یهدی الی الحق احق ان یتبع امن لایهدی الا ان یهدی فما لکم کیف تحکمون.
قرآن کریم در این آیه، بین کسی که به حق هدایت میکند و کسی که جز به هدایت دیگران مهتدی نمیشود، مقابلهانداخته است، اولی به هدایت دیگری نیاز ندارد و بدون مدد از غیر مهتدی بالذات است و میتواند هادی دیگران باشد، لیکن دومی به هدایت غیر نیازمند است تا مهتدی گردد. حال اگر وصف هدایت برای انسان کاملی مانند امیرالمؤمنین(ع) ذکر شده است، آن حضرت(ع) مظهر هدایت الهی خواهد بود و درخواست هدایت از او درخواست هدایت از خداست، چون آن حضرت فقط واسطه رسیدن فیض هدایت خداوند به دیگران است، حتی فرشتگان نیز هدایتشان را از انسان کامل میگیرند، زیرا برای نخستین فیض که همان نخستین صادر یا نخستین مظهر است، حتی فرشته هم واسطه هدایت نیست و در کمال وجودی او هیچ چیز رابطه نبوده است.
عصمت امام علی(ع)
چون امیرمؤمنان(ع) مظهر هدایت خداست، کار، گفتار و سکوت او هدایت است، بلکه آن حضرت(ع) میزان هدایت است و با این میزان ضلالت و گمراهی و ایمان و کفر مشخص میشود. از این رو، سخن و سیره ایشان برای هر سالکی حجت و دلیل است، زیرا او معصوم(ع) است و در سیره معصوم(ع) هیچ گونه شائبه گمراهی نیست، همانطور که باطل و گمراهی در قرآن کریم نیز راه ندارد، زیرا قرآن نور و هدایت محض است و انسانها را از تاریکیها به نور رهنمون میشود،... قد جائکم منالله نور و کتاب
مبین یهدی بهالله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی النور باذنه...
خاصیت نور آن است که در ذات و گوهر خود، ظاهر و روشن است و از نظر اثر بیرونی نیز مظهر و روشن کننده غیر است و قرآن کریم چنین اثری دارد. این خاصیت، برای علی بن ابی طالب(ع) نیز وجود دارد، زیرا او معصوم است و عصمت ملکهای علمی و عملی است که انسان را از جهل، خطا، سهو، نیسان و مغالطه در اندیشه و تفکر نگه میدارد. بنابراین معصوم، هم در بخش علم، از فهم ناصحیح مصون است و هم در بخش عمل محفوظ از کار نارواست. عصمت شهود خاص است که انسان را از گناه باز میدارد، لیکن اصل شهود متعلق به عقل نظری است، چنان که پرهیز از گناه به عقل عملی مربوط است.
منشأ عصمت عقل عملی، همان عقل نظری است، ولی عصمت علمی متوقف بر عصمت عملی نیست. پس هر کس در مقام عمل معصوم باشد، در مقام علم نیز معصوم است، ولی اگر کسی حلال و حرام و پاک و ناپاک و زشت و زیبا را نداند، در مقام عمل نیز معصوم نیست.
بنابراین، امیرالمؤمنین(ع) هم صحیح میفهمد و هم به فهمیدهها درست عمل میکند و در حرم امن فهم او، نه جهل قصوری و تقصیری یا سهو و خطای در تطبیق راه پیدا میکرد و نه در حرم امن عملی آن حضرت(ع) خطا و عصیان نسیانی یا عمدی راه مییافت.
منبع: ایران