ملاک برتری و فضیلت انسان ها از دید قرآن چیست؟ چرا مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان همیشه زیر علامت سوال بوده است؟ قرآن به این موضوع چه نوع نگاهی دارد؟ دکتر زهرا شجاعی، مدرس دانشگاه و رییس اسبق مرکز امور زنان معتقد است، قرآن جنسیت را ملاک برتری و فضیلت نمیداند. او با تشریح داستان ملکه سبا در قرآن می گوید: «با مطالعه دقیق این داستان و نکاتی که به دست میآوریم میتوان به این نتیجه رسید که قرآن مجید نگاه مثبتی نسبت به حضور سیاسی و مدیریتی زنان دارد.»
گفت و گوی شفقنا با دکتر زهرا شجاعی در پی میآید:
در مورد مشارکت سیاسی زنان مسلمان استدلال ها و نگاه های متفاوتی وجود دارد و استناد این استدلال ها و تفسیرها بر پایه متون و منابع دینی است. نگاه شما به این موضوع چگونه است؟
موضوع مشارکت سیاسی زنان یک بحث کلی و عام است ولی بحث حکومت یا مدیریت زنان بر اداره کشور یک بحث خاص است که ذیل مشارکت کلی تعریف می شود. لازم است اول بدانیم قرآن چه کتابی است. من چند نکته راجع به کتاب قرآن و اینکه قرآن مسوولیت های زن و مرد را چگونه تبیین کرده است، می گویم و بعد به بحث حکومت زنان می پردازیم. کتاب قرآن معجزه جاوید پیامبر خاتم و دین اسلام و کتاب هدایت است. بنابراین موضوعات و مطالب مختلفی در قرآن وجود دارد. خداوند در قرآن می فرماید «وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ یَابِسٍ إِلاَّ فِی کِتَابٍ مُّبِینٍ» و نکته دیگر اینکه هر مطلب علمی در قرآن منطبق بر علم است و اگر تاریخی است، منطبق بر تاریخ و حقایق هستی است اما قرآن کتابی نیست که هدفش تشریح قوانین علمی یا تشریح تاریخ جهان و تاریخ پیشینیان باشد. قرآن از همه علوم استفاده کرده است و آنها را به کار گرفته تا هدف خود را که «یِهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَم»ُ است، بیان کند بنابراین اگر تاریخ را ذکر و اشاره می کند و داستان پیامبران را نقل می کند بخشی را می گوید که برای هدف خود به آن نیاز دارد. برای همین می بینیم که داستان انبیا جز حضرت یوسف که تنها در یک سوره از ابتدا تا انتها ذکر شده است، آن هم نه به صورت کامل و دقیق بلکه بخشی از مقاطع تاریخ یا بخشی از نکات ضروری را آورد و قرآن جزییاتی که ضرورتی ندارد و ذکر آن برای بیان هدف قرآن لازم نیست ذکر نکرده است. کتاب قرآن در عین حال از منابع فقه شیعه است و اصلی ترین منبعی است که دستورات دین، احکام، راه و روش زندگی و حدود الهی را بیان می کند که در کنار سه منبع دیگر سنت، اجماع و عقل چهار منبع مهم فقه شیعه محسوب می شوند و سه رکن اصلی اعتقادات، احکام و اخلاق در آیات مختلف به شکل های گوناگون بیان و ذکر شده است. آیات قرآن محکم و متشابه است و ورود به قرآن و برداشت احکام و دستورات دینی، نیازمند داشتن ابزار، مهارت ها و علوم ابتدایی و لازم است. اینطور نیست که هر کسی بتواند احکام، قوانین و اصول را از قرآن استخراج کند اما در عین حال چون قرآن برای زندگی مردم نازل شده است هرکسی به قدر وسع و ظرفیت وجودی خود می تواند از قرآن بهره بگیرد و استفاده کند و در عین حال به تناسب زمان، رشد و پیشرفت عقل و علم بشر از قرآن بهره مند باشد. پس استناد ما به قرآن به عنوان مهمترین و اصلی ترین منبع دینی است ولی این به این معنا نیست که بگوییم ذکر جزییات و تمام تفاسیر در قرآن حاصل شده است.
قرآن چه مسایلی را در ارتباط با مسوولیت های ممکن و مجاز زن و مرد بیان کرده است؟
در مورد اینکه قرآن راجع به زن و مرد چگونه نگاهی دارد و آیا تمام تکالیف زنان و مردان با همه مجوزها آمده است باید گفت؛ قرآن خلقت زن و مرد را از یک نفس واحد می داند و خداوند در آیه اول سوره مبارکه نسا می فرماید «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ» خداوند انسان را از یک نفس واحد آفریده است و در عین حال تفاوت های زن و مرد را به رسمیت شناخته است. در آیه دیگر می فرماید «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ» یعنی خداوند یکی از اهداف خلقت زن و مرد و آفرینش انسان را کسب معرفت معرفی می کند و می گوید شناخت پیدا کنید. در آخر همین آیه می فرماید «إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَ اللَّهِ أَتقاکُم»یعنی تنها ملاک برتری، تقواست و نه جنسیت. هیچ آیه ای از قرآن را نمی توان پیدا کرد که فضیلت و برتری را به جنسیت داده باشد. حتی در این آیه می فرماید «لیس الذکر کالانثی» مذکر مثل مونث نمی شود. انگار ملاک و معیار و شاخص مونث است و خدا می فرماید مذکر مثل مونث نمی شود. یعنی اگر نخواهیم طرفدارانه صحبت کنیم، می بینیم نگاه مثبت و کریمانه ای که قرآن در آیات مختلف نسبت به زن دارد، بسیار بیشتر و قوی تر از نگاه به مرد است. قرآن تفاوت ها را به رسمیت می شناسد و این تفاوت ها را ملاک برتری و فضیلت نمی داند. قرآن در برخی موارد تصریح کرده است، نگاه جنسی ندارد و به این صورت نیست که همه چیز را مونث یا مذکر ببیند. برخی موارد که بحث کلی و عام و در مورد انسان است مسوولیت ها، تکالیف و حقوق مشترک است و بر اساس قواعد عربی اصل تغلیب کلمات را مذکر می آورد و می گوید یا ایها الذین آمنو اقیموا الصلاة و مومنین را مورد خطاب قرار می دهد که منظورش هم مردان و هم زنان مومن است. در موارد دیگری نیز برای اینکه شبهه ای پیش نیاید تصریح می کند مانند آیه« مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَاةً طَیِّبَةً» اگر کسی کار خیری انجام دهد چه زن باشد یا مرد بهره مند می گردد یا در برخی از موارد می خواهد حقوق و تکلیف خاصی را برای زنان ذکر کند، برای مثال در ابتدای آیه حجاب راجع به حکم نگاه کردن هم مردان و هم زنان صحبت می کند «قُلْ لِلْمُؤْمِنینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ» به مردان با ایمان بگو چشم خود را بپوشانید و در مورد زنان می فرماید «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ» و بعد تکالیف اضافه ای را برای زنان ذکر می کند و سپس آیات مربوط به حجاب ذکر میشود. وقتی تکالیفی را برای مردان ذکر می کند، می گوید «الرجال قوامون علی النسا» مردان بر زنان قوامیت دارند و بعد می فرماید «بما انفقوا» چون تکلیف نفقه دادن بر مردان است. قرآن در عین حال استقلال اقتصادی زن و مرد را به رسمیت می شناسد «لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ» و قرآن به حسن معاشرت مرد در رابطه با زن توصیه می کند «وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» همچنین قرآن نشوز و نافرمانی هیچ یک از طرفین را نمی پذیرد و برای زنان ناشزه و مردان ناشز تکلیف مشخص می کند و نوع برخورد با آنها را بیان می کند. پس قرآن تفاوت بین زن و مرد را به رسمیت می شناسد اما در عین حال این تفاوت را منشا تبعیض قرار نمی دهد و تساوی حقوق انسانی زن و مرد را نیز به رسمیت می شناسد، همچنان که زنان می توانند با طی کمال انسانی به درجات بالا برسند مردان هم می توانند. در مجازات، عقاب و پاداش تفاوتی برای زن و مرد قایل نیست. در انجام عمل صالح و ایمان تفاوتی بین زن و مرد نمیگذارد، اما برخی حقوق و تکالیف اجتماعی را به طور مشخص بیان میکند.
این تکالیف و مسوولیت ها چگونه مشخص شده اند؟
در ارتباط با مسوولیت های اجتماعی آیا دین اسلام دینی است که برای موحدین و مسلمین تکالیف فردی قایل است و آیا مسوولیت اجتماعی برای آنها قایل نیست؟ با مراجعه به آیات قرآن به عنوان مهمترین منبع شیعه می بینیم مسوولیت اجتماعی را هم برای زن و هم برای مرد قایل شده است. در عین حال که اسلام دینی اجتماعی است و در این تردیدی نیست همانطور که در آیه«کلّکم راع و کلّکم مسؤول عن رعیّته» بیان شده، اما سوال این است که آیا این تکلیف فقط برای مرد است و زنان تنها مسوولیت خانوادگی دارند؟ این از جمله مواردی است که نیازمند تصریح است. یعنی باید به صراحت بیان شود «المؤمنین و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض» زنان مومن و مردان مومن، بعضی بر بعضی دیگر ولایت دارند و این ولایت از نوع سرپرستی و مسوولیت و از نوع تکلیف اجتماعی است. اینجا از همان مواردیست که برای جلوگیری از شبهه کلمه مومنات ذکر شده است. امر به معروف و نهی از منکر با تعریف کلی و اجتماعی که برای آن قایل هستیم که فلسفه قیام حضرت اباعبدالله حسین بر همین اساس است و خود ایشان می فرماید من برای امر به معروف و نهی از منکر قیام می کنم و ایشان امر به معروف و نهی از منکر را با مفهوم وسیع تاکید می کند، نه با مفهوم نازلی که تحت عنوان گشت ارشاد و تذکرات غلط و عدم رعایت شروط و لوازم آن توسط ما انجام می گیرد. با آن مفهوم وسیع یکی از مهمترین معروف ها در جامعه برقراری حکومت عدل است. قرآن تصریح می کند به این مساله که زنان مومن و مردان مومن این تکلیف و رسالت را بر عهده دارند و مقابله با ظلم و تحقق نظام مبتنی بر عدالت اجتماعی برای زن و مرد مسلمان هر دو تکلیف است. در آیات دیگر نیز المومنون و المومنات، الصالحین و الصالحات، القانتین و القانتات و الامرین بالمعروف والناهین عن المنکر زن و مرد را به طور کامل ذکر می کند که اجر کبیر و مغفرت برای آنها مهیا شده است. در عین حال خداوند در قرآن کریم برای مثال زدن برای مومنین دو زن شایسته و دو زن غیرشایسته را مثال می زند. «وضرب الله مثلا للذین آمنوا امرأة فرعون، ضرب الله مثلا للذین کفروا امرأة نوح وامرأة لوط» یعنی مثال های خاص از زنان چه مثبت چه منفی برای عموم مردم اعم از زن و مرد ذکر شده است. این موارد نشان می دهد مسوولیت اجتماعی محدود به مردان نیست و زنان هم مسوولیت اجتماعی دارند. آیا این مسوولیت اجتماعی در حد تذکر دادن و کار شایسته کردن است یا در حد اعلا و در قالب حکومت و اداره جامعه؟ وقتی به قصص و آیات قرآن مراجعه می کنیم همه آنها عبرت آموز و از انبیا و تمدن های پیشین است. می توان در یک تحلیل اجتماعی، قواعد اجتماعی و سنت های الهی حاکم بر جوامع را که منجر به انحطاط و افول تمدن ها می شود از قرآن به دست آورد. یا قواعدی که منجر به رشد و پیشرفت و توسعه تمدن ها می شود را نیز به دست آورد و این خود فصل مهمی است. از مهمترین این آیات، آیات مربوط به ملکه سبا و حضرت سلیمان است. قرآن به این موضوع اشاره می کند و با مطالعه دقیق این داستان و نکاتی که به دست می آوریم می توان به این نتیجه رسید؛ قرآن مجید نگاه مثبتی نسبت به حکومت و ریاست زنان دارد. گرچه ملکه سبا در ابتدا مسلمان نیست، ولی در پایان داستان مسلمان می شود. البته منظور از مسلمان به معنای وسیع کلمه، یعنی تسلیم حکومت پیامبر زمان خودش می شود اما نکاتی که قرآن ذکر می کند و ویژگی ها و صفاتی که در ارتباط با ملکه سبا ذکر می شود من حدود 24 صفت مثبت در ارتباط با ملکه سبا به دست آوردم و این نشان می دهد قرآن نگاه منفی نسبت به حکومت ملکه سبا ندارد و اگر قرآن با حکومت زنان به طور کلی مخالف باشد می توانستیم نکته و اشاره ای از قرآن پیدا کنیم که نگاه و رویکرد منفی نسبت به زنان داشته باشد. ببینید سلیمان فرزند و وارث حضرت داوود بود و خداوند به او ملک عظیم بخشیده بود و جن و پرندگان را مسخر سلیمان کرده بود و منطق الطیر و زبان پرندگان را به او آموخته بود. شهر سبا یکی از شهرهای یمن است که در آن زمان پایتخت یمن بود و حاکمی داشت که یک زن به نام بلقیس بود و البته نام او در قرآن نیامده است. مردم آن شهر، آفتاب را به عنوان رب النوع میپرستیدند و ملکه دارای وسعت مملکت و عظمت سلطنت بود. قرآن می فرماید «أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ»یعنی از هر چیزی که نیاز بود، به او داده شده بود که به صورت فعل مجهول آمده است، یعنی آنچه سلطنت نیاز دارد از جمله عزم و عقل اختیار، تصمیم راسخ، شوکت آب و خاک، لشگر و ارتش نیرومند و رعیتی مطیع که همه اینها را خداوند با ذکر کلمه لها عرش عظیم آورده است. این واقعه در سوره نمل بیان می شود و داستان هم از غیبت هدهد و تهدید حضرت سلیمان شروع می شود. در یک جلسه عمومی هدهد غایب است و حضرت سلیمان می فرمایند من هدهد را در جمع شما نمی بینم و از غیبت هدهد سوال می کنند و بعد می فرمایند اگر هدهد آمد باید دلیلی بیاورد و در بین پرندگان جست وجو می کنند و می فرمایند «ما لِیَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ کانَ مِنَ الْغائِبینَ»چگونه است که من هدهد را نمی بینم یا اینکه از غایبین است و بعد با تهدید می فرمایند «لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطانٍ مُبینٍ» یا باید دلیلی برای غیبتش بیاورد یا اینکه او را عذاب شدیدی میکنم. بعد از مکث کوتاهی هدهد حاضر می شود و با زیرکی خاصی بیان می کند من چیزی را می دانم که تو نمی دانی «فَمَکَثَ غَیْرَ بَعیدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَ جِئْتُکَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ یَقینٍ» کلمه نبا به خبر مهم می گویند و این خبر مهم چه بوده است که هدهد بیان می کند؟ خبر مهم، خبر حکومت یک زن در یک سرزمین بوده است. پس معلوم میشود حکومت زنان در همان زمان هم عجیب بوده است و معمول نبوده. معمول نبودن غیر از این است که محال باشد و مورد قبول نباشد، چون اتفاق نادری بوده است هدهد تحت عنوان خبر مهم از آن یاد می کند و تحت عنوان چیزی که من می دانم و تو نمی دانی و می خواهد با کلام خود نوعی حضرت سلیمان را مورد آرامش قرار دهد تا بتواند حرف خودش را بزند. این خبر چیست؟ هدهد می گوید «إِنِّی وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِکُهُمْ وَ أُوتِیَتْ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ وَ لَها عَرْشٌ عَظیمٌ» قرآن این عرش عظیم را از زبان هدهد بیان و نوعی تایید میکند و کلامی که ذیل تایید باشد اینجا بیان می شود و بعد مذهب آنها را ذکر می کند که آنها خورشید را سجده می کنند «وَجَدْتُها وَ قَوْمَها یَسْجُدُونَ لِلشَّمْس» و البته این مطلب یعنی تایید اینکه خورشید را سجده می کنند چون مورد تایید قرآن نیست. می فرمایند «وَ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبیلِ فَهُمْ لا یَهْتَدُونَ» آنها از جهت اعتقادی هدایت شده نیستند، چون خورشید را می پرستند و راه هدایت را بر خودشان بسته اند. سلیمان حاکم عادل و پادشاه پیامبری بوده و زود قضاوت یا محکوم و حبس و زندانی نمی کرده است. او می گوید«قالَ سَنَنْظُرُ أَ صَدَقْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْکاذِبینَ» صبر کن ببینم تو راست می گویی یا نه. بعد نامه ای می نویسد و به هدهد می دهد «اذْهَبْ بِکِتابی هذا فَأَلْقِهْ إِلَیْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ما ذا یَرْجِعُونَ» این نامه را ببر و به آنها بده و منتظر بمان و ببین چگونه برخورد می کنند، سپس نظر آن ها را بگیر و برگرد و به ما اعلام کن. قرآن فصل های داستان را با جزییات ذکر نمی کند، ذکر بقیه داستان وقتی است که نامه به دست ملکه رسیده و برخورد ملکه را ذکر می کند «قالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ إِنِّی أُلْقِیَ إِلَیَّ کِتابٌ کَریمٌ» وقتی نامه به دست ملکه می رسد مشاورین خود یا در واقع کابینه خود را جمع می کند و خبر این نامه را به آنها می دهد. پس یکی از ویژگی های ملکه سبا این است که اهل مشورت است و خودسر، مستبد و خودرای نیست، یاران خود را دعوت و با آنها مشورت می کند. نکته دیگر در این آیه این است که ملکه سبا باادب است، یعنی ادب، کرامت نفسانی و انسانی دارد. زیرا می گوید ای یاران و مشاورین نامه ای به دست من رسیده است که کتاب کریم است. یعنی نامه را با صفت و عنوان کریم یاد می کند و با احترام برخورد می کند و رعایت اصل احترام در روابط دیپلماتیک را انجام می دهد. اینکه چرا نامه را کریم گفته است، مفسرین دو نظر دارند که هر دو نظر می تواند درست باشد، یک نظر همان است که خود ملکه بلافاصله ذکر می کند و می گوید «إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمانَ» به خاطر اینکه این نامه از طرف سلیمان آمده است، اگر چنین مسالهی باشد و ما این را قبول کنیم که دلیل درستی هم هست از نظر من نشان می دهد این خانم ویژگی سومی دارد و آن آگاهی از اوضاع جهان است. او می دانسته در عصر خودش و در یک سرزمینی پادشاهی حکومت می کند که در عین حال هم دارای مقام معنوی و کرامت است و نسبت به سلیمان و حکومت او شناخت دارد. ویژگی چهارم این است که ملکه بیان می کند «انه بسم الله الرحمن الرحیم» نامه با نام خدا شروع شده است. پس احترام به ادیان الهی و توحیدی یکی دیگر از ویژگی های ملکه سبا است. یعنی او به تمدن های دیگر و به ادیان و مذاهب دیگر احترام می گذارد. متن نامه چیست؟ متن نامه این است «أَلاَّ تَعْلُوا عَلَیَّ وَ أْتُونی مُسْلِمینَ» حضرت سلیمان اعلام می کند؛ برتری و استکبار بر من نورزید، به نزد من بیایید در حالی که تسلیم هستید. درک و هوش بالای ملکه سبا کافی است تا حضرت سلیمان با همین یک جمله بخواهد کل مطلب و پیام خود را به او ابلاغ کند و برساند. گرچه نوعی آزمایش و امتحان بوده است، زیرا به هدهد فرموده شما کنار بایست و ببین چه برخوردی نشان می دهند، اما برخورد هوشمندانه بلقیس نشان دهنده هوش و درک بالای این خانم است. نکته دیگر عقل و تدبیری است که در این خانم به کار گرفته می شود و با رفتاری که بعدا نشان می دهد یعنی عدم استکبار ورزیدن و تسلیم شدن را به نوعی می پذیرد. نکته بعدی که ویژگی هفتم ملکه سبا می شود این است که ایشان اهل فتوا گرفتن و استناد به نظرات کارشناسی است و می گوید «قالَتْ یا أَیُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونی فی أَمْری» ای یاران و همراهان شما به من نظر کارشناسی و فتوا دهید، بعد برای اینکه روشن و تصریح کند که باز صفت هشتم ایشان به دست می آید می گوید «ما کُنْتُ قاطِعَةً أَمْرا»ً من آدم مستبدی نبودم که تا به حال حرف حرف خودم باشد و بعد «حَتَّى تَشْهَدُونِ» منتظر هستم نظر شما را بشنوم. همین ملأُیی که جزو یاران ملکه هستند ویژگی نهم را بیان می کنند. ملکه دارای ارتش شجاع و قوی است. از کجا این به دست می آید؟ «قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَ أُولُوا بَأْسٍ شَدیدٍ» آنها می گویند ما دارای قوت و نیروی قوی هستیم، هم به لحاظ اظهارنظر و هم به لحاظ ارتش ساز و برگ قوی داریم و داشتن ارتشی شجاع و قوی و داشتن نیروی مطیع و کارآمد از ویژگی های حکومت و امارت قوی است که این با ذکر اول قوة و باس شدید مشخص می شود. در عین حال این گروه خودرای هم نیستند و میگویند «وَ الْأَمْرُ إِلَیْکِ» هر چه شما بفرمایید «فَانْظُری ما ذا تَأْمُرینَ» امر، امر شماست. شما بررسی کنید و ببینید هر چه امر کنید ما آن را عمل می کنیم. پس داشتن ارتش شجاع قوی ویژگی نهم و داشتن مشاورینی کارآمد و مفید ویژگی دهم است. ویژگی یازدهم حکمت، آگاهی و علمی است که ملکه دارد. یک جمله تاریخی است که زیاد به کار برده می شود«قالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذا دَخَلُوا قَرْیَةً أَفْسَدُوها وَ جَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَ کَذلِکَ یَفْعَلُونَ» این جمله ملکه سبا است و ملکه سبا آن را بیان می کند. پادشاهان وقتی وارد روستاها یا شهرهای مختلف می شوند آنجا را به فساد می کشند و تخریب می کنند و عزیزان آنها را ذلیل میکنند یعنی به نوعی نشان میدهد ملکه صلح طلب است و طرفدار جنگ نیست. پس ویژگی دیگر ملکه صلح طلبی اوست. بعد از اینکه حکیم و منصف است و صلح طلب هم هست. بر خلاف آنها که می گفتند دارای ارتش زیاد هستیم، موافق جنگ و برخورد نیست. او یک برخورد دیپلماتیک می کند و می گوید ما یک فرستاده ای نزد آنها می فرستیم. به جای اینکه بخواهد جواب منفی یا تند بدهد یا هدهد را زندانی کند می گوید ما یک رسولی می فرستیم و در تصمیم گیری عجله هم نمی کند. می گوید «وَ إِنِّی مُرْسِلَةٌ إِلَیْهِمْ بِهَدِیَّةٍ» یعنی همانطور که در آیات قبلی سلیمان می گوید اذهب بکتابی و از ملکه نام نمی برد و می خواهد شئونات خود را حفظ کند، خانم هم شئونات خود را حفظ می کند و او هم با ضمیر به کار می برد و نام سلیمان را ذکر نمی کند. یعنی شان و جبروت خود را حفظ می کند. می گوید ما یک سفیری می فرستیم و هدیه هم می فرستیم سپس «فَناظِرَةٌ» منتظر می مانیم، ببینیم چگونه با سفیر ما برخورد می کنند «فَلَمَّا جاءَ سُلَیْمانَ» وقتی این سفیر می آید هدیه خود را تقدیم می کند، سلیمان نسبت به این امر که هدیه فرستاده بودند برخورد خوبی نشان نمی دهد و می گوید شما می خواهید من را با این هدیه تطمیع کنید یا تحت تاثیر قرار دهید «قالَ أَ تُمِدُّونَنِ بِمالٍ» با مال می خواهید به من مدد برسانید؟ « فَما آتانِیَ اللَّهُ خَیْرٌ مِمَّا آتاکُمْ» خداوند بهتر از این را به من داده است و اگر شما با هدیه خوشحال می شوید ما با هدیه خوشحال نمی شویم، زیرا خداوند ملک آسمان و زمین را در اختیار من قرار داده است. برای این امر حضرت سلیمان تصمیم می گیرند با قدرتی که دارند توسط نیروی باد ملکه سبا را با تخت خود به آنجا بیاورند و بعد سوال می کنند چه کسی می تواند این کار را انجام دهد؟ یکی از جنیان می گوید من می توانم این کار را انجام دهم و بعد فرد دیگری می گوید قبل از اینکه چشم برهم بزنید من او را با تخت می آورم. اینجا خانم بلقیس مورد آزمایش قرار می گیرد. تختش را وارونه می کنند و بعد سوال می کنند فلما جاءت وقتی خانم می آید قیلَ أَ هکَذا آیا این تخت توست یا شبیه تخت توست؟ مدلی که مورد امتحان قرار می گیرد به او گفته می شود، قیل یعنی دارای محافظین و تشریفاتی بوده است و رعایت شئونات او را می کنند. جوابی که می دهد ویژگی نوزدهم است که بسیار سیاستمدارانه ایشان جواب می دهد و نمی گوید بله همین است و با قاطعیت جواب نمی دهد بلکه یک پاسخ دیپلماتیک می دهد و می گوید «کانه هو» گویی شبیه آن است و گویی همان تخت است. وقتی برایش مشخص و روشن می شود، می پذیرد و اشاره می کند به اینکه «وَ أُوتینَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها» ما قبلا شناختی نسبت به شما داشتیم و از حقانیت سلیمان باخبر بودیم. نشان می دهد این ملکه قدرت و شوکت و سلطنت دارد و در عین حال در اعتراف به حقانیت سلیمان شجاعت دارد و این را به صراحت بیان می کند. ویژگی بیست و یکم این است که او به دین سلیمان تسلیم میشود. «وَ کُنَّا مُسْلِمینَ»و بعد در جای دیگر می فرماید «وَ أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَیْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ»ما تسلیم شما هستیم. یعنی این خانم با این ویژگی هایی که عرض کردم مورد احترام است، شجاعت در اعتراف به اشتباه خود دارد، بیان می کند «رب انی ظلمت نفسی» خدایا من به نفس خودم ظلم کردم و حق پذیر است. ویژگی بیست و چهارم اسلمت مع سلیمان لله رب العالمین، او تسلیم و موحد می شود. یعنی هم توحید در ربوبیت را می پذیرد و هم توحید در عبادت و این نشان می دهد قرآن از او به نیکی یاد می کند و جز مذهب آنها ایراد دیگری را به آنها وارد نمی کند و پایان کار این خانم با تسلیم به خدا و پیامبر خدا و پذیرش توحید ختم به خیر می شود. می توان اینطور نتیجه گرفت که قرآن مجید مخالفتی با حکومت زنان ندارد، به شرط تسلیم بودن در مقابل حق و همین شرایطی که در این آیات ذکر شده است.
چرا این دیدگاهی که از قرآن اشاره کردید در کشورهای مسلمان توسعه پیدا نکرده است در صورتی که در اکثر این کشورها اساس حکومت و شیوه های انتخاب مدیران بر مبنای نگرش های دینی است؟ چرا زنان در برخی کشورهای مسلمان حتی نمی توانند به پست های مدیریتی در ادارات یا وزارت برسند؟
همواره بین مباحث تئوریک و نظریه پردازی های مبتنی بر متون اصلی، مستندات متقن و موثق دینی و آنچه در کشورهای اسلامی رخ می دهد تفاوت زیادی وجود داشته است. فقر به عنوان یکی از آسیب های شدید اجتماعی در دین مطرح شده است و حضرت امیر می فرمایند «کاد الفقر ان یکون الکفرا» نزدیک است فقر به کفر منجر شود. اسلام این همه دید منفی به فقر دارد، پس چرا در بسیاری از کشورهای اسلامی حتی در جامعه خود ما فقر زیاد است؟ آنچه باید محقق شود زمینه سازی مقدمات توسط حکومت های اسلامی و مردم مسلمان برای تحقق بخشیدن به همه اهداف و آرمان ها و ایده آلهایی است که یک نظام اسلامی دارد و همواره بین آرمان ها و ایده آل ها فاصله وجود دارد و تلاش حکومت و مردم مسلمان در این راستا و این زمینه است که می تواند ایده آلها و آرمان ها و اصول متقن اسلامی و عدالت اجتماعی را در جهان محقق کند. یکی از این مسایل هم بحث حقوق زنان و تحقق عدالت اجتماعی در حوزه زنان است. مضافا بر اینکه در برخی از موضوعات مثل فقر، فساد و تبعیض تقریبا یک اجماع نسبی بین علمای دین و جامعه اعم از زن و مرد وجود دارد و نظر مغایر و مخالفی در این زمینه نیست. همه معتقدند فقر موجب شکست می شود. گرچه در راه و روش و شیوه های برطرف کردن یا ریشه کن کردن فقر با هم متفاوت عمل و فکر می کنند و برنامه ها و روش های مختلفی را ارائه می کنند، به طوری که در کشور ما نیز راه های مختلف و شکل های مختلفی پیشنهاد می شود و اختلاف در روش و سیاست و برنامه ریزی است، اما در ارتباط با موضوع زنان باید بگویم حتی در اصل مطلب هم این اجماع نسبی وجود ندارد. یعنی شما ابتدای سوال پرسیدید و من اینجا می گویم؛ برخی از بزرگان دین و صاحبنظران اسلام، امارت زنان و حکومت زنان را از جنس قضاوت کردن می دانند و معتقدند همانطور که در قضاوت شرط جنسیت وجود دارد و حتما ذکوریت به عنوان یکی از شروط قضاوت مطرح است، یکی از شروط امارت جامعه هم ذکوریت است. بنابراین حکومت زنان و اینکه زنان بخواهند اداره اجتماع را بر عهده بگیرند مغایر با اسلام است و این نظریه محکمی است که وجود دارد و طرفدارانی هم دارد. به همین دلیل است که گاهی نظرات مخالفی می شنوید. من یادم است وقتی خانم دکتر ابتکار توسط آقای خاتمی به عنوان رییس سازمان محیط زیست انتخاب شدند و اولین بار سد مردانه کابینه جمهوری اسلامی ایران با حضور ایشان و بنده شکسته شد و دو زن وارد کابینه شدند اعتراضاتی از سوی برخی مراجع و علما مطرح شد و به این استناد بود که بحث امور زنان باید سرپرست یک خانم باشد و راجع به من اشکالی نگرفته بودند و طبیعتا مضحک بود که مشاور امور زنان هم آقا می شد، اما در مورد محیط زیست می گفتند محیط زیست از مسایل حاکمیتی است و مسایل حاکمیتی هم شرط ذکوریت دارد. البته این نظر بود و تشخیص ولی فقیه و نظر مثبتی که مقام رهبری راجع به این قضیه داشتند با توجه به اینکه نظر حکومتی را ایشان می دهند و نظرات فقهی برخی فقها مبنای تصمیم گیری حکومت قرار نمی گیرد نیز مهم بود. لذا نظرات متفاوت است و اگر قرار باشد تک تک این نظرات اعمال شود نوعی هرج و مرج و تشتت آرا به وجود می آید. در ارتباط با این موضوع که اتفاق آرا روی آن نیست، زمان می برد و باید به تدریج در مباحث نظری روی این موضوع کار شود و بحث علمی شود. چه بسا امثال بنده هم اشتباه کنیم، بالاخره ما باید قانع شویم یا قانع کنیم. باید گفت وگوهای علمی صورت بگیرد تا کاملا بحث روشن شود. دلیل دیگر این است که فرهنگ عمومی جامعه نه جامعه مسلمان یا جامعه ایران این امر را نمی پذیرد. تا به حال چند خانم در امریکا رییس جمهور شدند؟ هیچ! نهایت معاون رییس جمهور، سخنگو یا وزیر بودند. بنابراین در دنیا یک تفکری که اسم آن را تفکر مردسالارانه می گذارم، به صورت یک طیف در اکثر کشورها در جهان وجود دارد. این تفکر یکی از مشترکات افکار و اندیشه جهانی است و شدت و ضعف آن در کشورهای مختلف متفاوت است. در یک جایی زن جزو آمار محسوب نمی شود و حق حیات ندارد و یک موجود تبعی و وابسته است. در برخی از نقاط جهان، حقوق و جنبش های جهانی در ارتباط با زنان با اشکالات و ایراداتی که به روش و شیوه و هدف داریم، به وجود آمده است. بالاخره اصل مطلب و ریشه قضیه این است که زنان از وضعیتی که دارند راضی نیستند، حال اینکه با چه روشی مبارزه کنند و جنبش های زنان چگونه حرکت کنند و دنبال چه مطلوبی باشند و این مطلوب چه قدر بر حق است یا به نفع آنهاست بحث های دیگریست. می خواهم بگویم این حرکت ها برای این است که به نوعی زنان در دنیا هم این را می خواهند و این فقط محدود به کشورهای اسلامی نیست و می خواهند از حقوق عادلانه تری بهره مند شوند و در عین حال باید این توجه را به آنان داد که باید به تکالیف خود بیشتر آگاه شوند و تکالیف را بهتر و کاملتر عمل کنند، زیرا حق و تکلیف نسبت به هم حالت موازنه دارد و باید نسبت به هم رعایت شود و این فرهنگ و تفکری که از زمان جاهلیت وجود داشته که از خبر تولد یک دختر فریاد سر می دادند و نمی دانستند این ننگ را به کجا ببرند و عصبانی و خشمگین می شدند و فرار می کردند یا به کوچه ها پناه می بردند، تا سقط جنین های مدرنی که در دنیای امروز انجام می گیرد ادامه یافته است. وقتی چین می خواهد بحث کنترل جمعیت را رعایت کند، اجازه نگه داشتن فرزند ذکور را می دهد نه فرزند دختر و سقط جنین دختر را آزاد می کند و همینطور روش های دیگر. متاسفانه این به عنوان یک طیف فکری وجود دارد که درجات آن در کشورهای مختلف متفاوت است و این فرهنگ از پیشرفت و تصدیگری زنان مانع می شود.
در عین حال که ما با آیات و استناد به قرآن ثابت کردیم قرآن مخالفتی با این امر ندارد، می بینیم در طول تاریخ تعداد این موارد خیلی نادر و کم است. پس معلوم می شود این یک امر خیلی عادی و معمولی نیست و نخواهد هم شد، زیرا هدهد به عنوان خبر عظیم و نبا از آن یاد می کند. چرا نخواهد شد؟ چون زن به دلیل همان ویژگی ها و تفاوت هایی که ذکر کردیم یک مسوولیت دیگری به عنوان مسوولیت مادری و فرزند پروری، تربیت و مدیریت خانه دارد که البته این سلب مسوولیت از مرد نمی کند ولی هر چه باشد مسوولیت زن اساسی تر است و زن رکن و محور خانه است و لذا جمع کردن این دو مسوولیت و همراه کردن این دو با یکدیگر به گونه ای که به هم لطمه نزنند؛ مقداری نیازمند ساز و کارهای خاص، برنامه ریزی و تدوین سیاست های خاص است که تا به حال انجام نشده است. چگونه می شود مسوولیت خانوادگی و مسوولیت اجتماعی را با هم جمع کرد؟ ترجیح زنان معمولا در انتخاب مسوولیت ها به خاطر عاطفه آنها به عنوان یک عنصر گران قیمتی که خداوند در وجود زن قرار داده و با طبع و فطرتشان سازگارتر و هم سهل الوصول تر است و معمولا هم به صورت طبیعی باید پیش بیاید به مسوولیت های خانوادگی است. باید یک نکته را توجه داشت، همواره زنان در دوره باروری و فرزند پروری نیستند و همواره چنین نیست که دارای فرزند و کودکی باشند. دوره هایی از عمر زنان است و زنانی هستند که می توانند این مسوولیت ها را انجام دهند. بنابراین می توان گفت، توجه به این نکات مهم است و اگر به دنبال راه حل هستیم که برای این کار چه باید کرد، به اعتقاد بنده ما باید مجموعه ای از راهکارها را برای حل این مشکل در نظر بگیریم. ایرادی که تاکنون بر ما و جریان های فکری زنان وارد بوده است، این است که همواره این پدیده چندعاملی را که علت و ریشه و عوامل چندگانه دارد، تک عاملی دیدند و فقط به یک راه حل پرداختند. همینطور که در موضوعات مختلف و حساس از بسته پیشنهادی صحبت می کنند، به موضوع مسوولیت های زنان هم باید به صورت سیستمی نگاه کرد. همزمان و به صورت متوازن باید هم به راه حل اصلاح افکار عمومی پرداخت و هم توانمندسازی زنان را مد نظر قرار داد. هم قوانین و مقررات را اصلاح کرد و هم به تربیت نیروی انسانی پرداخت. این نکات را به صورت جمعی و چندعاملی در نظر گرفت و برنامه جامعی برای حل این مساله نوشت و به صورت هماهنگ عمل کرد تا نتیجه ای بدهد آن هم نه در کوتاه مدت. روزگار زیادی بر زنان سرزمین های بسیار زیاد جهان گذشته است و شرایط ندیده گرفتن زنان، عدم استفاده از سرمایه انسانی زنان، تضییع حقوق زنان و تبعیض جنسیتی حاکم بوده است. نمی توان اینها را یک شبه و با یک بخشنامه حل کرد. این نیازمند یک برنامه هدفمند و درازمدت دارای تدریج و استمرار و همه جانبه است.
بسیاری از اندیشمندان به خصوص متفکران غربی به لحاظ تحقیقات علمی توانستند ثابت کنند، حضور زنان در قدرت فضای برتری طلبی و در نهایت اعمال خشونت را کاهش می دهد و زنان علاقه دارند بودجه های خود را صرف فعالیت های صلح آمیز یا بهداشت و آموزش کنند برخلاف مردان که بودجه ها را صرف منابع نظامی می کنند. نظر شما چیست؟ آیا حضور زنان در قدرت می تواند از این لحاظ مورد توجه و ضرورت قرار بگیرد؟ با این طرز فکر آیا می توان یکی از دلایل شعله ور بودن جنگ و نزاع در جهان از جمله کشورهای مسلمان را به غیر از اختلافات فرقه ای و دخالت های خارجی، کناره گیری زنان از قدرت دانست؟
اکنون در علم مدیریت یکی از نظریه های جدیدی که البته زیاد هم جدید نیست، ولی تجربه عملی خود را نشان داده بحث مدیریت زنان است. در مدیریت زنانه عنصر عاطفه و رعایت اصول انسانی بسیار قوی تر است. حتی در برخی شرکت های بزرگ اقتصادی مدیریت زنانه مطرح شده است. مدیریت های اقتصادی بزرگ این تجربه را داشتند. اقسام شرکت هایی که در حال ورشکستگی بودند، با این روش و با بهره مندی از مدیریت زنانه یک خانم موفق شدند از ورشکستگی نجات یابند و به سودآوری و موفقیت های اقتصادی برسند. در دنیا این موضوع مطرح است که می توان با به کارگیری این نیمه پیکره اجتماع و بهره مندی از این روش و مدل مدیریت قطعا بهتر به اهداف رسید. من هم این چنین اعتقادی دارم حتی در سازمان های کوچک و بنگاه های اقتصادی هم به دلیل خصلت های صرفه جویی که در زنان است و فداکاری و ایثارگری آنها توانستند موفقیت های بهتری کسب کنند. این فرضیه یا نظریه در حال آزمایش و تجربه است و تجربه خوبی هم از خود نشان داده است.
در ارتباط با کشورهای مسلمان متاسفانه دنیای جهان اسلام درگیر خشونت های شدیدی شده است و آتش جنگ و حرکت های تکفیری و افراط گرایانه به نوعی این منطقه و کشورهای اسلامی را در بر می گیرد و با کمال تاسف باید عرض کنم در درون خود شیعه هم به جای توجه به وحدت جهان اسلام و کاهش خشونت و پرهیز از تفرقه، بخشی از رفتارهای تفرقه آمیز صورت می گیرد که جای تاسف دارد و نشان دهنده ندیدن عمق فاجعه و نداشتن نگاه بلند به جهان اسلام است. دراین ماجرا زنان با کمال تاسف به عنوان ابزارهایی مورد بهره و استفاده قرار می گیرند و نه تنها از آنان به عنوان عنصر حکمیت، صلح دوستی و عاطفه استفاده نمی شود بلکه سوءاستفاده هایی از آنان صورت می گیرد. اگر بخواهیم گریزی هم به بحث سیاسی بزنیم، قطعنامه مصوب مجمع عمومی سازمان ملل که پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران بود و پرهیز از جهان عاری از خشونت را مطرح کرده بود باید گفت اگر قرار بر این باشد که دنیای به دور از خشونت داشته باشیم همیشه باید به استناد قرآن «قوا انفسکم و اهلیکم نارا» از خودمان و درون خانه شروع کنیم. نمی توانیم جهان عاری از خشونت داشته باشیم ولی درون خانه خودمان خشونت موج بزند. نمی توان در رفتارهای اجتماعی فرهنگی، محیط های آموزشی، محیط های سیاسی و بین گروه های سیاسی رفتارهای خشونت آمیز داشت، اما در دنیا منادی جهان عاری از خشونت بود. من فکر می کنم خشونت خانگی علیه زنان با کمال تاسف امری ریشه دار و پنهانی است و به خاطر حجب و حیا و آبروداری زنان ایرانی و اکثر زنان دنیا کمتر بیان می شود. این خشونت پنهان، چه خشونت روانی، جنسی و خانگی هر سه اینها ممکن است باشد و تا اینها ریشه کن نشود ما نسلی که از خشونت منزجر باشد و خشونت را ندیده باشد و مخالف خشونت باشد را نمیتوانیم پرورش دهیم و تربیت کنیم. بنابراین از هر بعدی که نگاه کنیم برمی گردد به اینکه باید از وجود ارزشمند زنان بهره برد. خداوند متعال بعد از خلقت زنان فرمود «فتبارک الله احسن الخالقین». این جمله وقتی خلقت تمام شد و نمونه کامل انسان با همه ظرایف و زیبایی های عالم هستی آفریده شد، گفته شد. از این موجودی که احسن خالقین است باید به نحو احسن و مطلوب استفاده شود. در سیاستگذاری، مدیریت و اجرا در تنظیم روابط، تضمین قوانین، گرفتن نظرات کارشناسی استفاده کرد تا جامعه، یک جامعه کامل شود یعنی اینکه نمی توان به یک رشد و توسعه متوازن و متعالی و تکامل یافته دسترسی پیدا کرد، مگر اینکه همه ابعاد انسانی جامعه با هم رشد کند. اگر شما بگویید پیکر جامعه مانند پیکر یک انسان است، نمی شود نیمی از این پیکر رشد کند و نیم دیگر ضعیف و ناتوان و تحقیر شده باقی بماند. چنین رشدی باز هم ضد رشد است. پس نیازمند به این هستیم که به همه آحاد جامعه توجه کافی و متعادلی مبذول شود تا این رشد همه جانبه و کامل باشد.