در 20سالگی به سودای تاسیس حکومتی اسلامی دست به اسلحه برد، دستگیر شد و با یک درجه تخفیف به حبس ابد محکوم شد. تجربه زیسته در 13 سال زندان را چنان موثر میداند که بعد از انقلاب و در زمانهیی که همه سودای فعالیت سیاسی داشتند، رو به کارهای فرهنگی آورد و مرکزی علمی را بنا کرد که در سی و چند سال اخیر محل حضور برخی از برجستهترین دانشوران ایرانی بوده که به دلایلی از دانشگاهها و سایر موسسات دولتی کنار گذاشته شده بودند یا فعالیت نداشتند. محققان و پژوهشگرانی چون مرحوم عباس زریاب خویی، مرحوم شرفالدین خراسانی، مرحوم علینقی منزوی، داریوش شایگان، سیدجواد طباطبایی، جلال خالقی مطلق، محمد مجتهد شبستری، کامران فانی، فتحالله مجتبایی و... میگوید با عقلانیت امروز اگر به 50 سال پیش بازگردد دیگر دست به اسلحه نمیبرد. گفتوگو با دکتر کاظم موسوی بجنوردی، رییس دایرهالمعارف بزرگ اسلامی درباره انقلاب اسلامی و پیامدهای آن در یک ظهر زمستانی در دفتر کارش در نیاوران انجام شد، در حالی که سخت درگیر برگزاری نشستی جهت رونمایی تندیسی از دکتر احمد اقتداری، استاد نام آشنای جغرافیا بود.
35سال از انقلاب اسلامی 57 میگذرد. تا جایی که امروز سخن از نسل چهارم پس از انقلاب است. جوانان 20 تا 25ساله هیچ خاطرهیی نه تنها از انقلاب که از دهه 60 که همچنان گفتمان انقلابی بر ایران و جهان حاکم بود، ندارند و اگر چیزی هم از انقلاب میدانند به واسطه اطلاعاتی است که در رسانهها و مطبوعات و کتابها دیده و شنیدهاند یا از زبان قدیمیترها شنیدهاند. شما به عنوان کسی که در انقلاب حضور فعال داشتهاید، چگونه با یک نسل چهارمی در خانواده خودتان ارتباط برقرار میکنید و فضای آن زمان را برای ایشان ترسیم میکنید؟
انقلاب یک پدیده بسیار شگفتانگیزی است و پیامدهای مختلف خوب و بد دارد زیرا انقلاب مثل یک توفان است که مشخص نیست کی آرام میگیرد و چه خرابیهایی به بار میآورد. انقلاب در وهله نخست دو بحران به وجود میآورد، نخست بحران بروکراتیک در تمام سازمانهای نظام پیشین و دوم بحران مدیریتی. علت بحران بروکراتیک در آن است که همه امور مربوط به نظام قدیم مثل آییننامهها و مقررات و قوانین از بین نرفته و هنوز مثل سابق سر جای خودش است و ساختار حکومتی مثل گذشته کار میکند. از سوی دیگر مقررات و نهادهای جدیدی ایجاد و تاسیس میشود. مثلا در انقلاب ما شورای انقلاب به مثابه یک نهاد جدید تاسیس و مصوبات جدید نوشته میشود. این قوانین جدید با قوانین و مقررات قبلی ناهماهنگیهایی دارد و برخوردهایی به وجود میآورد که موجب بحران بروکراتیک میشود. از سوی دیگر انقلابیون جدید تجربه مدیریتی ندارند. مدیران قبلی یا رفتهاند یا برخی همکاری نمیکنند. بنابراین تجربه زیسته انقلاب به ما میگوید که باید مدتی را با بحران مدیریتی بگذرانیم. البته هر انقلابی میکوشد زمان بحران مدیریتی را کوتاهتر کند و هرچه زودتر بتواند بر این بحران فایق آید، موفقتر است. در مورد انقلاب ما این زمان طولانیتر شده است.
چرا زمان آن طولانیتر شد؟
زیرا انقلاب ما را مردم صورت دادند. یک حزب خاص و جبهه خاص یا سازمانی که واقعا سازمان یافته باشد، نبوده که این انقلاب را به ثمر برساند و آن را رهبری کند، بلکه مردم با رهبر سنتی شان انقلاب را پیش بردند. معمولا در این دست انقلابهای مدیریتی حل بحرانهای بروکراتیک و مدیریتی طول میکشد و عقلای قوم باید بکوشند هرچه زودتر بر این بحران فایق آیند. ما در دولت آقای هاشمیرفسنجانی بود که این بحرانها را پشت سر گذاشتیم و آنچه را مفید بود و در جهت پیشرفت و توسعه کشور و بالندگی مردم بود، تقویت کردیم. پیام اصلی انقلاب استقلال و اعتماد به مردم بود. ما در نتیجه انقلاب ملتی خودباور شدیم و روی پای خودمان ایستادیم و بنا شد همه مشکلات را خودمان حل کنیم یعنی دست اجانب را کوتاه کردیم.
آیا خطایی در این روند انقلابی رخ نداد؟
چرا، من نمیخواهم بگویم که اشتباه نکردیم. همیشه دیکته نانوشته اشتباه ندارد. ما در ضمن عمل اشتباهاتی هم کردهایم. هر انسانی اشتباه میکند. منتها انسان عاقل از اشتباه خودش درس و پند میگیرد و آن را پله ترقی قرار میدهد. بر این اساس من به نسل بعد از انقلاب میگویم که انقلاب نیروهای زیادی را به میدان میآورد زیرا انقلاب یک رستاخیز ملی عظیم و یک بازنگری ملی و یک بازسازی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است. انقلاب همچون تخریب و بازسازی یک خانه توسط یک خانواده است. انقلاب را میتوان همچون یک صافی نیز در نظر گرفت. هر چه نخاله هست توسط انقلاب تصفیه میشود.
این تجربه انقلاب چه دستاوردی برای ما داشته است؟
ببینید امروز در کشورهای عربی هر جا که انقلاب رخ میدهد، گرایش به سلفیگری شدت پیدا میکند. دلیل این امر آن است که این کشورها تجربه انقلاب را ندارند. در حالی که ما به دلیل آنکه تجربه انقلاب را داریم، دین و شریعت را بدون تجربه سلفیگری میخواهیم. ما امروز میدانیم که دین میتواند بسیار زیبا باشد و به ما نوید جاودانگی را بدهد. انسان از اینکه پیر و بیمار میشود و میمیرد، افسرده میشود. در حالی که دین به ما میگوید که انسان جاودانه میشود و نتایج اعمالش را در دنیای دیگر میبیند. بهطور کلی دین به زندگی انسان معنا و معنویت میبخشد. بنابراین دین میتواند به شکل لطیف در زندگی انسان موثر واقع شود و به او امید و پناه بدهد. در حالی که وقتی این دین از عقلانیت خالی شود، چنانکه در نگاه سلفی شاهدیم، به امری خشونتزا و دگم بدل میشود. در نگاه سلفی پایه خوبی و بدی را ظاهر شرع تعیین میکند، در حالی که ما شیعیان معتقدیم که حسن و قبح عقلی است و دین این حسن و قبح عقلی را تایید میکند. در نگاه سلفیگری اخلاق انکار میشود. مثلا القاعده و طالبان چنین نگاهی دارند. امروز مشکل بشریت با دیدگاه سیاه و ضدانسانی سلفیون و خشونتهای بیرحمانه ایشان همین است. در حالی که انقلاب اسلامی مثل غربال تمام اندیشههای واپسگرای ضد بشری را به تدریج از بدن خودش زدود و از بین برد. انتخابات شکوهمند اخیر و رای مردم به دولت تدبیر و امید در نتیجه همین تجربه گوهربار رخ داد یعنی که این مردم دیگر فریب نمیخورند. این مردم با انقلاب تجربه زیسته دارند و مرز خوبی و بدی را با خردورزی تشخیص میدهند، نه اینکه یک نفر علیه حق انتخاب مردم حرف بزند. این نگاه پیامدهای مخربی دارد و به معنای سلب منطقیترین و معقولترین حقوق یک ملت است. حداقل حقوق یک ملت آن است که حاکم بر سرنوشت خودش باشد. به همین خاطر است که امام خمینی (ره) ملاک را رای مردم خواند. به نظر من بزرگترین دستاورد امام و انقلاب همین سخن است. این سخن هرگونه بداندیشی، انحراف و اندیشههای طالبانی و قشریگری و رفتارهای نامعقول را از بین برد و بین عقلانیت و دین آشتی داد. به عبارت دیگر این سخن مرز دین را غنیتر کرد. بدون محبوبیت و رضایت و رای مردم نمیتوان از دین و شریعت صحبت کرد. اعتقاد یک امر قلبی است. به همین دلیل من معتقدم که انقلاب دستاوردهای فرهنگی عظیمی داشته است. وقتی انقلاب شد، ما تنها 200 هزار تا دانشجو داشتیم در حالی که امروز سه میلیون و 700هزار دانشجو داریم. ما از لحاظ دانش و دانشجو جزو کشورهای پیشرفته دنیا تلقی میشویم. خود ما در همین مرکز که بزرگترین مرکز پژوهشی و فرهنگی جهان اسلام است، پارسال 1400 مقاله داشتیم. این کارهای عظیمی است که در نتیجه انقلاب صورت میگیرد. البته اختلافهایی نیز با برخی کشورهای قدرتمند دنیا داریم که امیدوارم حل شود. منافع ملی ما نیز چنین اقتضایی دارد که به دنبال توسعه پایدار باشیم.
شما وقتی 20 ساله بودید، حزب ملل اسلامی را تاسیس میکنید و وارد فعالیت عمیقا سیاسی میشوید اما بعد از پیروزی انقلاب و در هنگامی که هنوز گفتمان انقلابی حاکم بود و همچنان همه به دنبال آرمانهای پر شور بودند، در سن 40 سالگی مرکز دایرهالمعارف اسلامی را تاسیس میکنید و از هرگونه فعالیت سیاسی کناره میگیرید.
اینکه چرا در ابتدا به سراغ مبارزه مسلحانه برای تغییر رژیم رفتم، به شرایط زمانه بستگی دارد. در آن زمان هنوز عصر استعمار حاکم بود و در نقاط مختلف دنیا مبارزات رهایی بخش در آفریقا، آسیا و امریکای جنوبی بر پا بود. جنگ سرد هم در اوج خودش بود. از سوی دیگر حرکتهای چپ با حرکتهای آزادیبخش هم سویی پیدا میکرد و در نتیجه بازار مبارزه مسلحانه گرم بود. در سرتاسر کشورهای امریکای لاتین و خیلی از کشورهای آسیا و آفریقا جنگهای چریکی برای مبارزه با استعمار و به دست آوردن استقلال در جریان بود. مخصوصا در آسیای جنوب شرقی مثل کامبوج و لائوس و ویتنام جنگهای مفصلی صورت میگرفت. در همین شرایط کودتاهای زیادی در دنیا به وقوع میپیوست و در کل ناآرامی در فضا موج میزد. در چنین حال و هوایی در کشوری مثل ایران که تحت نفوذ اجانب بود، طبیعی بود که جوانانی مثل ما به مبارزه مسلحانه گرایش پیدا میکردند. اما توجه کنید که من بعد از دستگیری یک تجربه زیسته قوی دارم، یعنی 13سال در زندان بودم و با تمام گروههای سیاسی بحث و گفتوگو داشتم. در این سالها خیلی مطالعه کردم و راز و رمز پیشرفت جوامع را یافتم و فهمیدم که منشا مشکل از کجاست. به همین خاطر بعد از انقلاب متوجه بودم که دوران پرتنش مبارزه با استعمار را پشت سر گذاشتهایم و وارد دوران جدیدی شدهایم. به همین خاطر وارد فعالیت فرهنگی و علمی شدم چون میدانستم که این جنبه از پیشرفت جامعه میتواند بسیار کارساز و مفید باشد. بازار سیاست مشتریهای زیادی داشت زیرا زرق و برق بیشتری داشت و بسیاری به آن گرایش داشتند. اما تاسیس یک دایرهالمعارف کار بسیار سخت و زیربنایی بود. ما در دایرهالمعارف هویت ملیمان را تقویت میکنیم و به اشاعه خردورزی میپردازیم و فرهنگ را توسعه میدهیم و زیرساختهای قوام یک ملت را میسازیم. ما با این دایرهالمعارف آنچه را در جهت قوام ملت است و ظرفیت ملی ما را بالا میبرد، مستحکم میکنیم. ما با تالیف و انتشار دانشنامه زبانها و گویشهای ایرانی و دانشنامه فرهنگ مردم ایران و دانشنامه خلیج فارس و دانشنامه حقوق و... هویت این ملت را قوام میبخشیم.
شما در گفتوگویی با «اعتماد» اما از کم لطفیهای دولت پیشین نسبت به این اقدامات گلایه کرده بودید.
بله، متاسفانه در ماههای آخر دولتهای نهم و دهم خیلی تلاش کردند به این اقدامات ضربه بزنند، تا جایی که حتی بودجه مرکز ما را قطع کردند. من به آقای لاریجانی نامه نوشتم و ایشان که فرد بسیار محترمی هستند، دستور داد به ما بودجه بدهند. بنابراین در دوران هشتساله گذشته خیلی به ما سخت گذشت اما چون آدم مقاومی هستم و تجربه انقلاب و زندان داشتهام، میدانم که این از آن اشتباهاتی است که سپری میشود. ما شاهدیم که امروز دولت شایستهیی بر سر کار آمده و این ثابت میکند که دیگر آن اشتباه تکرار نمیشود. یعنی دیگر امکان ندارد که گروهی با شعارهای پوپولیستی مردم و نخبگان را فریب دهند. من دولتهای نهم و دهم را انحراف و خطای بزرگی میدانم که همگان در آن نقش داشتند. ما نباید خطا را به عهده یک گروه یا جریان بگذاریم زیرا موجب انشقاق و چند دستگی میشود. به عقیده من باید از آن وقایع پند بگیریم و وحدت ملی را به وجود بیاوریم. یک نویدی هم به ملت ایران میدهم و آن این است که ما در این مرکز تحقیقاتی بزرگ که از 45استاد برجسته کشور تشکیل شده، به این نتیجه رسیدهایم که هیچگاه ایران از دوران شاه عباس صفوی تا به امروز چنین قدرتی که امروز داشته، ندارد. امروز ایران بسیار قدرتمند شده بهطوری که در 400سال اخیر سابقه نداشته است. ما باید این واقعیت را سکوی پرتاب برای پیشرفت و تامین منافع ملی و حرکت به سمت توسعه پایدار بسازیم. خوشبختانه دولت آقای روحانی با تایید رهبری در همین سو گام بر میدارد. بنابراین خیلی به آینده امیدوارم. من به مردم مژده میدهم که فتح الفتوح را با انتخابات صورت دادهاند. ضربههای دولتهای نهم و دهم اگر قدرت ایران نبود، کشور را نابود میکرد اما قدرت فزاینده و ظرفیت بزرگ ملی و هدایت کلی کشور آنچنان قوی بود که خرابکاریهای آنها نتوانست کشور را از پای در بیاورد. ما همچنان به پیشرفت خودمان ادامه دادیم. امروز کشورهای بزرگ دنیا قدرت ایران را در منطقه میپذیرند و قبول دارند که ما میتوانیم در منطقه نقش ثباتدهنده داشته باشیم. ما میتوانیم در منطقه حساس و استراتژیک نگرش عقلانی را گسترش دهیم. در چنین منطقهیی اگر نگرش سلفیون و القاعده حاکم شود، سنگ روی سنگ بنا نمیشود. سلفیون نه تنها هیچ نسبتی با مدرنیته ندارند بلکه هیچ پیامی برای زندگی و بشر امروز هم ندارند. ایشان بر ظواهر متون دینی بسنده میکنند و عقلانیت را در فهم متون دینی نمیپذیرند، در نتیجه هیچ پیوندی با تجدد امروز نمیبینند. چنین نگاهی فاجعه ناک است و تنها عقلانیت تشیع ایرانی است که میتواند جلوی این افراط و تفریطها را بگیرد. جهانبینی عقلانی ما هیچگونه تضادی با مدرنیته ندارد و خردورزی و عقلانیت را میپذیرد. بنابراین ما باید احتیاط کنیم که دچار سلفیگری از نوع شیعی نشویم. گروهی که قایل به حق رای مردم نیستند، در ایران بسیار اندکند و خوشبختانه منزوی شدهاند. ملت باید بدانند که این افراد اندیشههای سیاهی دارند.
ما از زمان مشروطه تا به امروز دو کودتا (1332 و 1299) و دو انقلاب (1357 و 1285) را تجربه کردهایم. جامعه و دولت با تحولات گستردهیی مواجه بوده است. آیا انتخابات اخیر را میتوان متاثر از این تجربههای متنوع و پر فراز و نشیب خواند؟
بله، این تجربهها بسیار موثر است. ملت ما تجربههای زیادی اندوخته است. البته گاهی هم اشتباه کردهایم. مثلا چنانکه گفتم دولتهای نهم و دهم یکی از این اشتباهات بود. طبقه کم درآمد ما با رای به دولت قبلی فکر میکرد که به نفع آنها کار میکند در حالی که واقعا اینطور نبود. این دولت اغنیا را غنیتر و فقرا را فقیرتر کرد. بگذریم از اینکه چقدر از خزاین و اموال ملی هدر شد. من قصد ندارم وارد مباحثی شوم که توجیه آن نیاز به مقدمات مفصل دارد. من نمیخواهم به این نکته بپردازم که چرا برخی مسوولان دولتهای نهم و دهم امروز تحت پیگرد قانونی قرار نمیگیرند، فقط به این اشاره میکنم که ما فعلا آبروداری میکنیم. ما با همان ظرافت فرهنگی خودمان با مساله برخورد میکنیم و میخواهیم این فاجعه را فراموش کنیم. البته تجربهاش را برای بالندگی نیاز داریم. ما امروز قصد انتقام و برخورد خشن نداریم چون نتیجه مثبتی هم ندارد بنابراین میتوان این انتخابات را محصول تجربه این صد و اندی سال دانست. ما تلاش کردهایم که کشوری توسعه یافته شویم و از بسیاری جهات نیز به این توسعه دست یافتهایم.
در پایان میخواستم یک سوال هم درباره خودتان بپرسم. وقتی که بیش از 50 سال پیش پای در راه مبارزه گذاشتید، تصوری از حکومت اسلامی داشتید، الان نیم سده از آن روزگار میگذرد و 35 سال از این دوران را در عصر حکومت اسلامی تجربه کردهایم اگر بخواهید در مقام ارزیابی و مقایسه بر آیید، آنچه در این سه دهه تجربه کردهایم، تا چه اندازه با تصور شما در آن سالهای نخست مبارزه منطبق است؟ چه میزان نگاه شما تغییر کرده است؟
مشخص است که تفکر من در این سالها تغییر کرده است. من امروز به دموکراسی معتقدم و بر این باورم که دموکراسی هیچ تضادی با اسلام ندارد. دموکراسی شیوه زندگی است و بهتر و بیشتر با اصل جهانبینی اسلامی ما قابلیت همراهی دارد. ما معتقدیم که انسان خالق و مسوول اعمال خودش است. این مسوولیت در جهانبینی ما به آن معناست که انسان باید آزاد باشد و حق رای داشته باشد. کسی که میگوید ملت حق رای ندارد، مخالف اسلام سخن میگوید. بنابراین من ماهیت دموکراسی را با ماهیت اسلام یکی میدانم. به خصوص بینش شیعی ما که مبتنی بر عقلانیت و حسن و قبح عقلی است، با دگماتیزم و ظاهرگرایی و قشریگری تفاوت اساسی دارد. بنابراین چیزی که امروز به آن معتقدم به چیزی که 50 سال پیش با آن برای مبارزه شروع کردم، خیلی متفاوت است. 50 سال پیش فقط حرارت انقلابی و مبارزه برای از بین بردن دیکتاتور و کوتاه کردن دست اجانب بود. دنیا هم چنانکه گفتم، آن شرایط را میطلبید. شرایط آن زمان را با امروز نمیتوان مقایسه کرد اما تجربههای بعدی من در زندان و مطالعه و بحث و گفتوگو و بعدا سالها کار فرهنگی موجب شد که نگاهم متحول و عقلانیتر شود.
اگر به آن دوران برگردید، باز هم همین مسیر را طی میکنید؟
با عقلانیت کنونی خودم؟
بله.
خیر، این کار را نمیکنم.
یعنی مبارزه سیاسی نمیکنید؟
خیر، مبارزه سیاسی میکنم، اما دست به اسلحه نمیبرم.
منبع: دبا