این حیرت برای اندیشمندان علوم اجتماعی و سیاسی بیشتر از آن جهت بود که در زمان وقوع انقلاب ایران دانشمندان علوم اجتماعی و سیاسی واجد تئوریها و تبیینهای متعددی درخصوص انقلابها بودند. ولی با وجود تعداد نسبتاً زیاد تئوری و مدلهای نظری برای تبیین انقلابها، کلیه نظریهپردازان و محققان حوزه انقلاب در این نکته اتفاق نظر داشتند که وقوع جنبش انقلابی در اواخر دهه 1970 میلادی در ایران، تقریباً همه آنان و همه ناظران را از ژورنالیستها و دیپلماتها گرفته تا اندیشمندان ایرانی و نظریهپردازان تغییرات اجتماعی جهان سوم را به تحیر افکنده است.(1) به عنوان مثال تدا اسکاچپل به عنوان یکی از شناختهشدهترین تئوریپردازان انقلاب، بر این باور است که «انقلاب ایران موردی از انقلاب اجتماعی بود که غیرقابل انتظار و حیرتانگیز برای کلیه تئوریپردازان انقلاب بود. واقعیت این است که شما نمیتوانید حتی یک تئوریپرداز را در هر مکتب و مرامی پیدا کنید که وقوع انقلاب ایران را پیشبینی کرده باشد.»(2) خانم نیکی کدی، مورخ و صاحبنظر خارجی انقلاب ایران نیز بر این باور است که علیرغم مدعاهای بازاندیشانه و پس از وقوع، هیچ کس هر چقدر
هم که از وضعیت ایران مطلع و متخصص بود، نتوانست انقلاب ایران را قبل از وقوعش پیشبینی کند. به نظر وی «همگان از انقلابی که در راه بود بیاطلاع بودند، اگر چه میزان بیاطلاعی و ناآگاهی آنها تفاوت داشت و این مسأله هم در مورد ایرانیان از هر طبقه و صنفی و هم خارجیان بسیار آگاه صدق میکرد.»(3) چارلز کورزمن یکی دیگر از صاحبنظران مبرز انقلاب ایران در کتاب «انقلاب غیرقابل تصور در ایران» نیز از زاویه دیگری همین اندیشه را مطرح کرده است.
در میان سیاستمداران جهان نیز نظر جیمی کارتر رئیس جمهوری وقت امریکا، از دیگران قابل توجهتر و معروفتر بوده است. او در دی ماه 1356 در تهران خطاب به شاه گفته بود: «ایران تحت رهبری با عظمت شاه، جزیره ثبات در یکی از پرآشوبترین مناطق جهان است. این امر مرهون شما اعلیحضرت و رهبری شما و احترام، ستایش و عشقی است که مردم شما نسبت به شما دارند»(4) و در آذر سال بعد (1357) نیز با اطمینان اظهار کرده بود: «من کاملاً پیشبینی میکنم که شاه، قدرت در ایران را حفظ خواهد کرد و مشکلات فعلی نیز حل میشوند.» بعدها، کارتر در یک کنفرانس مطبوعاتی در پاسخ به سؤال یکی از خبرنگاران که پرسید: رئیس جمهوری که یک ماه قبل اعلام کرده شاه قدرت را حفظ میکند، چگونه میتوانسته تا این اندازه اشتباه کرده باشد؟ پاسخ داد: «تا جایی که من اطلاع دارم، هیچ کس این تغییر سریع جریانات در ایران را پیشبینی نکرده است.» (5)
دستگاههای اطلاعاتی امریکا البته در این ارزیابیهای خوشبینانه کارتر نقش داشتند. سازمان سیا در اوت 1977 (مرداد 1356) یک گزارش تحقیقی 60 صفحهای تهیه کرد که در آن، این جمله ذکر شده بود: «شاه تا دهه 1980 نیز شریک فعالی در حیات ایران خواهد بود» و «در شیوه سیاسی ایران در آینده نزدیک، تغییر رادیکال مهمی انجام نخواهد شد.» آژانس ضداطلاعات دفاعی امریکا در 28 سپتامبر 1978(7 مهر 1357) گزارش داد که «شاه در 10 سال آتی به طور فعال در رأس قدرت باقی خواهد ماند.»(6)
به هر حال انقلاب اسلامی ایران در بهمن ماه سال 57 به پیروزی رسید و همان گونه که وقوعش تحیر همگان را برانگیخت، پیامدهایش نیز در حوزههای مختلف برای اکثر ناظران غیرقابل تصور بوده است. در حوزه مطالعه و نظریهپردازی انقلابها، اندک زمانی گذشته بود که انقلاب اسلامی اولین پیامدهای خود را آشکار کرد. وقوع انقلاب اسلامی ایران با مبارزهها و رشادتهای انقلابیون و رهبری بینظیر و شخصیت پرجاذبه امام خمینی با کمک ایدئولوژی اسلامی علیه رژیمی که حتی برخی از صاحبنظران معتقدند نه تنها دچار بحران و ضعف ساختاری نبود بلکه از حمایتهای درونی و بیرونی برای تداوم حیات خود برخوردار بود و تا لحظه آخر نیز قاطعانه از ابزار سرکوب برای مرعوب کردن انقلابیون استفاده میکرد؛(7) منجر به بازنگری جدی در نظریههای انقلاب شد. برخی از صاحبنظران معتقدند که این انقلاب، نسل جدیدی از نظریهپردازی انقلابها را به وجود آورده است که نسبت به نسلهای پیشین نظریهها، کاملتر و دقیقتر میباشد. محققانی که تأثیر انقلاب اسلامی ایران را بر نظریههای انقلاب بررسی کردهاند، به خوبی نشان دادهاند که وقوع انقلاب ایران روندهای مطالعات انقلاب را
دگرگون کرده است. بسیاری از نظریههای موجود انقلاب رد، برخی اصلاح و تعدادی نیز نظریه جدید ارائه شده است. بهزعم آنها، اثرگذاری انقلاب ایران به حدی بوده است که میتوان به وجود آمدن روند جدیدی در مطالعات انقلاب را به میزان زیادی مدیون انقلاب اسلامی دانست. حتی برخی مدعیاند پارادایم جدیدی در این حوزه از جامعهشناسی به وجود آمده است. (8) به لحاظ آثار تولید شده نیز، حجم انبوه آثار و منابعی که در مورد انقلاب اسلامی بلافاصله پس از وقوع آن توسط محققان خارجی و داخلی پدید آمده و منتشر شده است، نشان از اهمیت، عظمت و تأثیرات این انقلاب بزرگ دارد.
فراتر از همه اینها، انقلاب اسلامی ایران به عنوان یکی از وقایع مهم تاریخی، تأثیرات شگرفی بر شرایط و مناسبات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و نظامی ایران، منطقه و حتی جهان برجای گذاشته است. شاید بتوان گفت انقلاب ایران نیز همانند اکثر انقلابهای بزرگ دنیا پس از وقوع خود، جریانها و نظامهای فکری و سیاسی جهان را به دو بخش قبل و بعد از خود تقسیم کرده است. انقلاب اسلامی ایران منادی گفتمان جدید و متفاوتی بود که میتوان تأثیرات آن را حتی پس از گذشت سه دهه از زمان پیروزی آن، در سطوح داخلی، منطقهای و جهانی به خوبی مشاهده نمود.
از این رو اگر گفته شود که مطالعه و شناخت این انقلاب، آرمانها و تأثیراتی که برجای نهاده است از نیازهای جدی و دائمی جامعه ایران محسوب میشود، سخن دلالتآمیزی بیان شده است. بسیاری از موضوعات و مسائلی که جامعه امروزین ایران با آن مواجه است و مورد نزاع جدی نخبگان فکری و سیاسی کشور نیز قرار دارد، از همین انقلاب ناشی میشود و یا به نحوی با آن مرتبط است. بررسی و حل مسائلی چون رابطه با امریکا، واگرایی و عدم وفاق نخبگان و جریانهای سیاسی کشور، قلمرو آزادیهای سیاسی و بسیاری از چالشهای فرهنگی کشور بدون پرداختن به خود انقلاب اسلامی و نسبت آنها با این انقلاب ممکن نیست. به عبارت دیگر، فهم درست این پیامدها بدون پرداختن به ماهیت و اهداف انقلاب اسلامی، علل و فرایند پیروزی آن غیر ممکن است و به بیان دیگر، فهم چالشها و مسائل امروزین جامعه ایران از رهگذر فهم انقلاب اسلامی امکانپذیر است.
به عنوان نمونه، اگر همان گونه که بسیاری از دانشپژوهان انقلابها عقیده دارند بپذیریم که ایدئولوژی هر انقلابی مهمترین نقش را در فرایند انقلابها و خصوصاً پیامدهای آن ایفا میکند، باید قبول کنیم که ایدئولوژی انقلاب ایران نیز بیشترین تأثیر را در تأسیس نظام جمهوری اسلامی، منازعات و روندهای سیاسی پس از سرنگونی رژیم پهلوی و عملکردها و تصمیمات رهبران و نخبگان سیاسی بعد از انقلاب داشته است. اگرچه همه وقایع، تحولات و تصمیمات بعد از انقلاب را نمیتوان با ایدئولوژی انقلاب اسلامی تبیین کرد و آن را تنها برنامه عمل نخبگان سیاسی حاکم دانست ولی به اذعان بسیاری از محققانی که در باب انقلاب ایران قلم زدهاند، ایدئولوژی انقلاب اسلامی به عنوان نقشهای برای ساختن جامعه پس از انقلاب عمل کرده است.(9) بسیاری از تصمیمات نخبگان در باب موضوعات و مسائلی که جامعه ایران بعد از انقلاب با آن درگیر بوده است، برمبنای همین ایدئولوژی اتخاذ شده است.
اما موضوع مهم این است که ایدئولوژی انقلابها برخلاف اندیشهها و گفتمانی که هر انقلابی از خود بر جای میگذارد و تا نسلها میتواند تداوم داشته و علیرغم افول ظاهری، خود را در هر زمان و هر مکانی که زمینهاش فراهم بیاید شکوفا کند، دائمی نیست. ایدئولوژی تمامی انقلابهای جهان دچار تحول میشوند چرا که شرایط جامعه پساانقلابی با جامعه درگیر در انقلاب متفاوت میشود. ایدئولوژی انقلاب اسلامی ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. واقعیت این است که اگرچه ایدئولوژی انقلاب اسلامی ایران عمدتاً برخاسته از قرائت نیروهای انقلابی از اسلام شیعی بوده است اما این ایدئولوژی دقیقاً همان مذهب شیعی نیست و با آن تفاوت دارد. به عقیده یکی از صاحبنظران، «یک نکته مهم و آموزنده برای طرفداران ایدئولوژیهای انقلابی که از مذهب ریشه میگیرند، آن است که نباید ایدئولوژی انقلابی را با دین و مذهب یکی بگیرند. آموزههای دینی بسیار گستردهتر و فراتر و ماندگارتر از ایدئولوژی انقلابیاند.»(10)
با توجه به آنچه آمد، توجه به دو نکته ضروری است؛ اول آن که با وجود تغییر زمینهها و شرایط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه، ایدئولوژیهای انقلابی همچنان حضور خود را در جامعه حفظ میکنند و بر مسائلی که جامعه با آن روبهرو میشود، سایه میافکنند و حل آنها را بعضاً دشوار میکنند. دوم این که ایدئولوژیها با دین یکی نیستند و گذر از موضوعات ایدئولوژیک به معنای عدول از آموزههای دینی نیست.
منبع: ایران
امیر عظیمی دولت آبادی عضو هیأت علمی پژوهشکده امام خمینی:
انقلاب اسلامی؛ منادی گفتمانی جدید
کد خبر:
۳۶۰۳۲
وقتی توفان انقلاب اسلامی ایران تومار رژیم پهلوی را درنوردید و بهمن انقلاب در بهمن 57 بر سر رژیم شاه فرود آمد، حیرتی عجیب اندیشمندان انقلابها، صاحبنظران سیاسی و دستگاههای اطلاعاتی دنیا را فرا گرفت. برای همگی آنان گویی وقایع غیرمنتظره رخ داده بود. هیچ کدام آنها نتوانسته بودند وقوع واقعه انقلاب اسلامی ایران را پیشبینی کنند. همه آنها از آنچه اتفاق افتاده بود، دچار حیرت شده بودند.