گذشت بیش از سه دهه از عمر انقلاب اسلامی و نداشتن آشنایی کافی نسل حاضر، لزوم شناخت شگفت انگیزترین حادثه سالهای پایانی قرن بیستم را بیش از پیش ضروری ساخته است.
یکی از نادرستترین تحلیلها که به تحلیلی رایج درفهم عوامانه انقلاب تبدیل شده و اساس پیدایش آن نیز بیشتر بر نظریه رضا پهلوی درکتاب «اعترافات و پاسخ به تاریخ» وی متکی است تحلیلی است که تلاش دارد انقلاب اسلامی و سقوط نظام پیش ازآن را به ارادههای مؤثر و تعیینکننده از خارج نسبت دهد.
ما درصدد اثبات نادرستی این فرضیه نیستیم و دلایل و براهین متعدد همه حکایت ازآن دارد که دولتهای خارجی (انگلیس و امریکا) تمامی مساعی خود را علی رغم استیصال و درماندگی درتحلیل انقلاب اسلامی به کار بستند تا نظام وابسته به خویش را حفظ کنند و یا در صورت لزوم شرایطی دلخواه را درجهت منافع خویش سازمان دهند.
دومین دسته از تحلیلها که به طور عمد توسط تحلیلگران داخلی رواج یافته است وقوع انقلاب را بر ریشههای فرهنگی و ایدئولوژیک صرف بنیان نهاده و این اعتقاد را دامن زده که توسعه فرهنگی رژیم شاه و رویارویی فرهنگ و باورهای مردم و تلاش برای غربی ساختن و تقلید از عناصر سطحی فرهنگ غرب بدون انجام تغییرات ضروری و بنیادین سیاسی - اجتماعی، وابستگی فرهنگی را تشدید کرد و چالشهای اساسی را برای نظام پهلوی فراهم آورد. تردیدی نیست که ماهیت ایدئولوژیک و تأثیر عوامل فرهنگی بر وقوع انقلاب از وجوه ممتاز و بنیادین انقلاب اسلامی ایران است.اما تک سببی انگاشتن پدیدهای به عظمت انقلاب اسلامی سازگاری چندانی با مبانی تحلیل پدیدههای اجتماعی ندارد.
دسته دیگر از تحلیلگران نیز که عمده آنها در بین عناصر خارج از کشور قرار دارند دگرگونیهای سیاسی و وقوع انقلاب در ایران را ناشی از نوسازی جامعه و تحولات اقتصادی دهه پنجاه میدانند، «توقعات فزاینده و انتظارات ناکام» که در جریان رکود اقتصادی بعد از ترقی روزافزون ناشی از افزایش ناگهانی قیمت نفت ایجاد شده، سبب گردید نظام سیاسی جهت پاسخگویی به شرایط جدید پیش آمده توان و ظرفیت کافی را نداشته باشد و موجی از نارضایتی در جامعه ایجاد گردد و جامعه به سمت بروز بحرانهای اجتماعی شدید سوق پیدا کند. این تحلیل نیز صرفنظر از درستی یا نادرستی آن نمیتواند به تنهایی بیانگر همه واقعیتهای موجود باشد.
آنچه تا کنون درشناخت انقلاب اسلامی هدف قرار داده شده دریافت یک بعدی از علل و اسباب انقلاب بوده است. این امر نه تنها کمک به درک عظمت این رویداد تاریخی نکرده، بلکه منجر به شکلگیری ذهنیتهای سطحی و عامیانه درفهم انقلاب شده و زمینه را برای تولید و اشاعه تحلیلهای انحرافی مساعد نموده است.توجه به واقعیت اجتماعی موجود جامعه و فراهم بودن زمینههای مناسب جهت رواج تفسیرهای غلط برای نسلهای جدید ایجاب میکند، درکنار تفسیرهای فرهنگی و ایدئولوژیک از علل بروز انقلاب بر بسترهای پیدا و نهان این پدیده اجتماعی نیز توجه شایستهای گردد. زیرا این امر بر درک صحیح و فهم دقیق علل پیدایش انقلاب کمک خواهد کرد و علاوه بر تأثیر ویژه در استحکام و بقای مبانی اساسی انقلاب اسلامی تجارب ارزشمند جامعه را جهت مواجهه با موانع و مسائل فراروی انقلاب اسلامی مرور و کمک خواهد کرد تا نسلی که عهده دار اداره فردای جامعه خواهد بود نظر و عقیده خویش را بر پندارها و واقعیتهایی صحیح و جامع استوار نماید. بدون شک نقش ارزنده و مؤثر عوامل سه گانه پیروزی انقلاب یعنی رهبری خردمندانه، وحدت عمومی و ایدئولوژی انقلاب، زمانی متبلور خواهد شد که ابعاد متکثر و
متنوع این رویدادعظیم از نظر دور نمانده و همه جانبه در تحلیل انقلاب اسلامی برای مطالعهکنندگان تشریح و تبیین گردد.
منبع: ایران