انقلاب اسلامی بدون تردید مهمترین رویدادی است که از زمان مشروطیت تاکنون در ایران اتفاق افتاده است. این رویداد در سطح جهان نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. انقلاب اسلامی در زمره انقلاب هایی است که بنا به تعریف، انقلاب اجتماعی محسوب میشود، انقلابی که باعث تغییرات عمیق اجتماعی شد و فرهنگ، ارزش ها، نهادها و... را تغییر داد و تنها به تغییر در سطح سیاسی بسنده نکرد. از زمان پیروزی انقلاب تاکنون پژوهش های بسیاری در باب انقلاب اسلامی صورت گرفته است. این پژوهشها که هم از سوی محققان داخلی و هم خارجیها صورت گرفته، جنبههای مختلفی را در برمی گیرد.
مورخان، جامعه شناسان، عالمان سیاسی و... از منظر خود به این موضوع پرداخته و آثاری تألیف کردهاند. در کنار این پژوهشهای فردی، مؤسساتی نیز در داخل کشور به این امر اختصاص یافتهاند. از جمله این مؤسسات در داخل کشور، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و دفتر ادبیات انقلاب اسلامی وابسته به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و نیز مؤسسه تنظیم و نشر آثار
امام خمینی است که در کنار تدوین آثاری در باب انقلاب اسلامی و امام خمینی، وظیفه تدوین تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (مصاحبه با شخصیتهای دخیل در انقلاب اسلامی) را نیز عهدهدار بودهاند.
در خارج از کشور نیز برخی نهادهای دانشگاهی از جمله دانشگاه هاروارد، در کنار فعالیت خود در حوزه تاریخ شفاهی تاریخ معاصر ایران، بخشی از فعالیتهای خود را نیز به گردآوری خاطرات در باب انقلاب اسلامی اختصاص دادهاند.
علاوه بر این فعالیتها، برخی مؤسسات، از جمله مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی و نیز مرکز اسناد انقلاب اسلامی به انتشار اسناد مربوط به انقلاب اسلامی همت گماردهاند. با وجود تمامی فعالیتهای صورت گرفته طی 35 سال گذشته، ضعفها و کاستیهایی در این حوزه مشاهده میشود که ذکر آن میتواند راهگشای فعالیتهای بعدی باشد.
اگرچه خاطرات بسیاری چه از سوی انقلابیون و چه از سوی مقامات و دستاندرکاران رژیم پیشین انتشار یافته است، ولی نمیتوان در باب تاریخ انقلاب اسلامی آثاری همانند تاریخ مشروطه کسروی، تاریخ انقلاب مشروطیت ملکزاده و آثاری از این دست که در باب مشروطه انتشار یافتهاند، نمونه آورد. آثار موجود در سطحی متوسط قرار دارند. بر آن نیستم در اینجا با برشمردن آثار، ایرادهای آنها را جزء به جزء بیان کنم و تنها به بیان کلی آسیبها اکتفا میکنم.
1. کمبود منابع در مورد برخی رویدادها
یکی از مشکلات تاریخنگاری انقلاب اسلامی، در دسترس نبودن منابع در مورد حوادثی خاص است. اگرچه اسناد بسیاری تاکنون از سوی برخی مراکز از جمله مرکز اسناد انقلاب اسلامی و مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی منتشر شده است. ولی، با وجود این، هنوز پژوهشگران تاریخ انقلاب اسلامی درخصوص حوادثی چند، بویژه رویدادهای پس از پیروزی انقلاب، با کمبود جدی منابع دست به گریبانند.
منابع انتشار یافته، عمدتاً اسناد ساواک هستند که از طریق مراکز پیش گفته انتشار مییابند. از آنجایی که مکانیزم مشخص و تعریف شدهای برای انتشار این اسناد وجود ندارد، محققان نمیدانند این اسناد تا چه حد گزینشی و در جهت القای روندی خاص در سیر تاریخ منتشر شدهاند. در اینجا میتوان این ایده را مطرح کرد که خوب است سازوکار و منطقی برای انتشار دورهای اسناد در ایران در نظر گرفته شود و مرکزی عهدهدار این امر شود تا اسناد پس از خروج کلی یا جزئی از وضعیت محرمانه در دسترس محققان قرار گیرند. در مورد رویدادهایی مانند کودتای نوژه، اشغال سفارت امریکا، فعالیت کمیتههای انقلاب اسلامی و... این کمبود به صورت جدی احساس میشود.
2. سایه دیدگاههای مختلف بر سر تاریخنگاری انقلاب اسلامی
پس از گذشت 35 سال از رویداد انقلاب اسلامی، هنوز هم نوشتن در باب تاریخ انقلاب اسلامی، حداقل در تاریخ نگاری رسمی، با مشکل وجود دیدگاههای مختلف روبهروست. این امر باعث میشود اثری که تدوین میشود مورد اقبال عمومی قرار نگیرد و بردی جهانی پیدا نکند. قداست بخشی به رویدادها و افراد از یک سو، راه را بر نقد حوادث میبندد و مانع از آن میشود که مورخ از سطح به عمق رویداد برود. از سوی دیگر، باعث روایت گزینشی از رویدادها میشود به گونهای که انقلاب اسلامی به عنوان رویدادی فراطبقاتی و دربردارنده مشارکت عمومی تبدیل به حادثهای با مشارکت کنندگانی خاص میشود.
3. پرداختن به حوادث کلی و احتراز از واکاوی جزئیات
یکی دیگر از آسیبهای تاریخ نگاری انقلاب اسلامی که البته ایراد آن به تاریخ نگاران برمی گردد، میکروسکوپی نگاه نکردن به رویدادهاست. آنچه وجود دارد، پرداختن به سیر کلی حوادث است. در نتیجه، مورخ ایرانی انقلاب اسلامی نتوانسته است ابعاد مختلف یک رویداد را به دقت بیان کند.
بخشی از این امر به آسیب نخست درخصوص در دسترس نبودن منابع بازمی گردد. به عنوان مثال هنوز در مورد تعداد شهدای 17 شهریور 1357 اتفاق نظری میان مورخان وجود ندارد و در این آثار رقمهای مختلفی از هزاران نفر تا قریب به صد نفر ذکر شده است. در مورد رویدادی مانند فعالیت ضد انقلابی در آمل در سال 1360 و حوادثی از این دست، هنوز پژوهشی مبتنی بر اسناد و روایتهای حاضرین در رویداد صورت نگرفته است. مثالهای بسیاری از این دست میتوان در تاریخ انقلاب اسلامی سراغ گرفت.
4. غلبه یافتن نظریه بر تاریخ نویسی و تاریخ نگاری
طبیعی است که متخصصان رشتههایی از علوم انسانی، مانند جامعهشناسی و علوم سیاسی زودتر از مورخان به سراغ رویدادها میروند. مورخ معتقد است که باید گرد و خاک حادثه فرونشیند و منابع و اسناد آن منتشر شود تا بتوان نگاهی درست بدان انداخت. در مورد متخصصان رشتههای دیگر این منع و محذور وجود ندارد. بنابراین طی سالهای گذشته آثار بسیاری دربردارنده تطبیق نظریات درخصوص انقلاب اسلامی انتشار یافته است. اگرچه این فعالیتها در نوع خود پرتویی بر علتیابی و تبیین انقلاب اسلامی انداختهاند، این ایراد را نیز داشتهاند که باز به دلیل نبود اسناد کافی و نیز ضرورت تطبیق نظریه که محقق را به سوی گزینش عناصر تاریخ میبرد و نیز به دلیل اینکه بسیاری از این تحقیقات از سوی افرادی نابلد صورت گرفته است، باعث افزایش آشفتگی در روایتهای تاریخی شدهاند. اکنون که سی و پنج سال از انقلاب اسلامی سپری شده است، لازم است نخست نقدی بیطرفانه از این آثار صورت گیرد و دیگر اینکه مورخان همتی کنند تا تاریخ نویسی انقلاب اسلامی را به صورت بیطرفانه و به دور از شائبههای ایدئولوژیک در سرلوحه کار خود قرار دهند. همچنین لازم است نهادهای دولتی در
انتشار اسناد در اختیار خود سعی جدی مبذول دارند.
منبع: ایران