با وجود افزایش چشمگیر درآمدهای نفتی در سالهای پایانی حکومت محمدرضاشاه، بسیاری از اقتصاددانان و کارشناسان سیاسی یکی از عوامل فروپاشی نظام سلطنتی در ایران را روند نامناسب سیاستهای اقتصادی، رشد تورم و... در سالهای پایانی حکومت شاه میدانند. محسن صفاییفراهانی عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلسششم و قائممقام وزیر اقتصاد در دولت اصلاحات است. وی که تجربیات و یادگارهای موفقی در دولتهای پس از انقلاب- بهعنوان نمونه تاسیس شرکت مپنا- را در کارنامه دارد در گفتوگو با «شرق» با تقسیمبندی سالهای پس از کودتای 28مرداد به سهدوره و ضمن مقایسه این دورهها و نظر به تصمیمگیریهای شاه در هر کدام از این مقاطع، تحلیلش را از وقایعی که به سقوط اقتصادی حکومت پهلوی انجامید، تشریح میکند.
مرحوم مهندس عزتالله سحابی در جزوهای (به نام کوکاکولا) که حوالی سالهای 1354 و 1355 در زندان دستبهدست میشده، مطرح کرده بوده بعد از افزایش قیمت نفت و درآمد زیادی که رژیم پهلوی به دست آورد، به علت فقدان برنامهریزی و ریختوپاشهای وسیع، یک افول اقتصادی رخ خواهد داد و سرانجام تا دو یا سهسال آینده یک تغییر سیاسی راهحل نهایی خواهد بود. اما «آبراهامیان» در کتاب «ایران بین دو انقلاب»، علمیتر به این موضوع پرداخته است. او در بررسی خود درباره علل فروپاشی رژیم پهلوی میگوید دو تئوری وجود دارد: یکی اینکه عدهای میگویند که نوسازی در آن رژیم با سرعت انجام شد و چون جامعه سنتی بود، این نوسازی را برنتابید و عدهای میگویند سرعت این نوسازی خیلی پایین بوده و باید با سرعت بیشتری انجام میشده. اما «آبراهامیان» هر دو ادعا را رد کرده و میگوید هرچند در این دو اظهارنظر حقایقی هست، ولی هر دو ناقص است. او اضافه میکند، با وجودی که در آن دوره یک توسعهیافتگی اجتماعی-اقتصادی رخ داد، از توسعهیافتگی سیاسی خبری نبود و به تعبیر او همین «توسعه ناموزون» مشکل اساسی بوده است. تحلیل شما در اینباره
چیست؟
هرکدام از این تحلیلها میتواند وجود داشته باشد، البته همه مسایل، اینها نیست ولی این مسایل هم میتواند وجود داشته باشد. من فکر میکنم اگر ما سالهای بعد از کودتای 1332 را به سهدوره تقسیم کنیم، شاید بهتر بتوان متوجه شد چه اتفاقی افتاده است. یک دوره از سال 1332 تا 1342 است، یک دوره از 1342 تا 1353 است و دوره بعدی از 1353 تا 1357. در دههاول، شاه چندان احساس قدرت نمیکرد، او بعد از کودتا به کشور برگشته بود و کاملا قدرت را در اختیار نداشت. هنوز اشرف و نظامیانی که به او کمک کرده بودند تا به قدرت برگردد، حضور داشتند و نقشآفرین بودند. شاه با کمک دکتر علی امینی مجلس را منحل و متعاقب آن، حدود 90نفر از این افراد را از دایره قدرت خارج کرد. در همان مقطع نزدیک به 40نفر از فرماندهان ارتش را هم که درجه آنها از سرلشکر به بالا بود مثل ضرغام، آریانا، جم و... را بازنشسته کرد. بهطور کلی کسانی که میتوانستند ادعا کنند در 28 مرداد نقش داشتهاند را کنار گذاشت. اینکه این تصمیمها را خود شاه میگرفت یا کسانی به او کمک و مشورت میدادند، موضوع بحث من نیست. در هر صورت شاه شرایط را مهیا دید و بخشی از این تغییرات را با کمک
امینی و بخشی را با کمک دولتهای غربی انجام داد. به نوعی میشود گفت بعد از سال 1343 شروع دوره اقتدار شاه بود، آن موقع درآمدهای هنگفت نفتی وجود نداشت و رویکرد شاه این بود که از تکنوکراتها بهره گیرد و در برنامههای سوم و چهارم توسعه این کارشناسان و مدیران اقتصادی بودند که نقشآفرینی کردند. در این دوره بهترین و معتبرترین مدیران تکنوکرات مانند یگانه، مهدی سمیعی، خداداد فرمانفرماییان، عالیخانی و... بهکار گرفته شدند. تمام این افراد مدارج تحصیلی را در بهترین دانشگاههای آمریکا طی کرده و بسیاری از آنها صاحب بستههای پولی و بانکی در غرب بودند.
در این دوره به لحاظ برنامهریزی اقتصادی یک دوره نسبتا طلایی را میبینیم. در این دوره، رشد اقتصادی کشور بالا و مستمر شد و هیچ زمان بعد از آن کشور نتوانست به آن شرایط دست پیدا کند. به لحاظ صنعتی در آن دوره سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، شرکت ملی فولاد، شرکت ملیمس، شرکت ملی پتروشیمی و... تاسیس میشود کارخانجاتی مانند ماشینسازی تبریز، تراکتورسازی ایران، آلومینیومسازی ایران و ماشینسازی اراک و... ثمرات این دوره بودند، شاید امروز این کارخانجات نقش گذشته را در اقتصاد کشور ندارند ولی توجه شود که در آن زمان، ماشینسازی اراک بیش از 70درصد وزنی پالایشگاه تبریز را اجرا کرد و میرفت که به یک مجموعه توانمند صنعتی تبدیل شود، در کنار آنها شرکتهای طراحی مهندسی مانند تکنیکان، فیدکو، ایوا و پادیکو برای توسعه صنایع ماشینسازی، ریختهگری، موادغذایی و معدنی در سازمان گسترش ایجاد شدند که چنانچه بعد از پیروزی انقلاب تعطیل نمیشدند هر یک از آنها میتوانستند یک شرکت مشابه «مپنا» در صنعت و اقتصاد ایران باشند (من بهدلیل آشنایی با سازوکار آنها و الگوبرداری از آن سوابق مپنا و فرآب را ایجاد کردم) و اینها آن موقع نقش
مهمی در اقتصاد داشتند و شاید هنوز هم در صنعت ایران تاثیرگذار هستند. اینها همه زاییده دههدوم هستند. رشد صنعتی که تا 1342 بهطور متوسط حدود پنجدرصد بود، در سال 1352 به بالای 20درصد رسیده. رشد اقتصادی در این دوره به مناسبترین شرایط ممکن رسید. این بهترین دوره به لحاظ استفاده از توان کارشناسی و حضور مدیران باتجربه و برنامهریزی و توانمندی سازمان برنامه بوده، سازمان برنامه که در سال 1327 به وجود آمده بود، به اوج توان کارشناسی خود رسیده بود. در این دهه کارشناسان خبره و توانمندی در سازمان حضور داشتند و زمانی که کرهجنوبی میخواست نظام برنامهریزی را در کره پیاده کند، آمریکاییها آنها را تشویق میکنند که از کارشناسان سازمان برنامه ایران کمک بگیرند.
در چه سالی این اتفاق میافتد؟
اگر اشتباه نکنم در سالهای 1966 تا 1969 بود؛ یعنی در اوج توانایی کارشناسی «سازمان برنامه و بودجه» این اتفاق میافتد. اینها شرایط مناسبی را برای سامانیافتن وضعیت اقتصادی ایران به وجود آورده بود. منتها در سال 1353 و با تحولاتی که در شرایط فروش نفت به وجود آمد و درآمد ایران یکباره از کمتر از دومیلیارددلار در سال به 12میلیارددلار رسید (مثل سال 1390 که درآمد نفتی ایران 115میلیارددلار شد و هیچ اقتصاددان ایرانی نمیتوانست این درآمد را تصور کند) این بالارفتن درآمد نفت برای شاه ایدهآل بود چون در سالهای قبل برای اینکه حدود نیممیلیارددلار درآمد نفت را افزایش دهد تمامی امکانات را بهکار میگرفت تا این شرایط به وجود آید. اما از سال 1353 این اتفاق افتاد و درآمد نفت یک جهش ناگهانی داشت. وقتی در سال 1353 آن اتفاق افتاد رویکرد شاه کاملا عوض و نظرات کارشناسی و مدیریتی کنار گذاشته شد. اگر خاطرات «مجیدی» آخرین رییس سازمان برنامه قبل از انقلاب را بخوانید، میبینید او به صراحت در خاطراتش گفته که شاه در این مقاطع حرف هیچ کارشناسی را گوش نمیداد و خود را قویترین کارشناس میدانست. در این دوره، روند قبلی معکوس میشود،
با این درآمدهاست که واردات افزایش پیدا میکند و «بیماری هلندی» گریبان اقتصاد ایران را میگیرد در حالی که در دههدوم، تورم بین دو تا چهاردرصد در نوسان بود، در سال 1356 یکمرتبه به 26درصد رسید. چیزی که اصلا در 20سال قبل از آن سابقه نداشته است. همچنین در آن سال، بیشترین رکود در اقتصاد ایران به وجود آمد، رشد تولید ناخالص ملی به حدود 5/2درصد رسید؛ یعنی اقتصادی که رشد مستمر بالای هشتدرصد را در 10سال تجربه کرده بود با تورم لجامگسیخته و رکودی بیسابقه روبهرو میشود. اینها همه بهدلیل تفکر اقتدارگرایانه بود؛ یعنی کنارگذاشتن بدنه کارشناسی و مدیریتی کشور در همه سطوح! جالب است که در سفر کارتر، رییسجمهور وقت آمریکا در دی1356 به تهران در مذاکرات دوجانبه دو دولت، شاه اجازه حضور جمشید آموزگار نخستوزیر وقت را در جلسه نداد چراکه احساس میکرد خودش حق دارد در هر مورد تصمیم بگیرد!
در حالی که آموزگار به اصطلاح در پی اصلاحات سیاسی منصوب شده بود.
دقیقا، یعنی نشان میدهد آنچه از سال 43 شروع شده بود یعنی ایجاد زمینه اقتدار، با آن درآمد نفتی شرایط را برای اقتدار کامل فراهم کرد و شاه تصور میکرد غیراز خودش هیچکس حق ندارد در تصمیمگیریها دخالت کند، بعدا هویدا هم در دادگاه گفته بود دولت در سیاست خارجی کشور هیچ دخالتی نداشت و هر تصمیمی را شاه راسا میگرفت. او تمام سفارشات نظامی را راسا دستور میداد، برای پتروشیمی و نیروگاه اتمی خودش تصمیم میگرفت و... و کسی شده بود که احساس میکرد به دولت و مجلس و مدیر و کارشناسی نیاز ندارد! وقتی به او گزارش میدهند که برنامهپنجم با مشکل مواجه شده، ایشان تمام کسانی را که بهعنوان اقتصاددان همراه با مجیدی به نوشهر رفته بودند تا با ایشان ملاقات کنند با توهین، همه آنها را بیرون میکند، با این استدلال که شما نمیفهمید و شرایط را درک نمیکنید! نتیجه این شد که اقتصاد ایران از نیروهایی که توانمندش کرده بود کاملا خالی شد. در آن دوران، دو برهه متضاد را در امتداد هم میبینیم؛ یک دوره که بهکارشناسان و توان تخصصی آنها اعتماد میشود و به آنها میدان داده میشد و دوره دیگر که کارشناسان را طرد کرده و به حاشیه تصمیمسازی و
تصمیمگیری میرانند.
کارشناسان سازمان، در مواردی که قیمت نفت پایین بود، چه کارهای توسعهای انجام داده بودند؟
بدون درآمد هنگفت نفت، برنامههای سوم و چهارم به اجرا درآمد. به تایید همه کسانی که اقتصاد ایران را بررسی میکنند، بهترین برنامههایی است که در ایران اجرا شده و عامل این موفقیت سازمان برنامهای بوده که به بلوغ کارشناسی رسیده بوده و بازگشت کارشناسان و اعتماد حکومت وقت به این بدنه کارشناسی که عقلانیت مدیریتی را نشان میداده است. پس از برنامه پنجم توسعه و کنارگذاشتن عقلانیت و بدنه کارشناسی، معدن مس سرچشمه را خانواده رضایی فعال میکند وقتی که ذخایر آن معلوم میشود، شاه آن را ملی اعلام میکند و از دست آنها درمیآورد، دانشگاه ملی ایران با وجود میل صاحبان آن دولتی میشود! دولتیکردنها در این موارد را نباید به لحاظ مفهومی فعل ملیکردن نفت در سال 1329 دانست! آنها واقعا اقتدارگرایی شاه بود. او که احساس قدرتمندی میکرد همه برنامههای توسعه را کنار گذاشت. شاه پس از افزایش درآمد نفت احساس کرد همه چیز مهیا و در اختیار اوست و تفکرات او میتواند او را در تاریخ ایران نقشآفرین کند. به جای اینکه با عدم دخالت خود، ظرفیت ایجادشده را در اختیار کارشناسان و متخصصان دولت و مجلس بگذارد تا آنها متناسب با نیازهای کشور
برنامهریزی کنند، خودش آن را در اختیار گرفت. «عبدالمجید مجیدی» در خاطراتش مینویسد: «من صبح میدیدم از طرف ایشان دستور آمده که برای دو واحد پتروشیمی بودجه گذاشته شود یا مثلا برای خریدهای نظامی سهمیلیارددلار بگذارید.» مجیدی میگوید به هویدا زنگ زدم که ما چهکار کنیم؟ او میگوید هرچه دستور ایشان است انجام دهید، احتیاجی هم به بررسیهای اقتصادی ندارد! این نشان میدهد که آن رویکرد قبلی کاملا تعطیل شده بود! شاه در اموری دخالت میکرد که مطلقا در حیطه اختیارات و وظایف او نبود، اموری که باید دولت و مجلس با رویکرد به اصلاحات اقتصادی و برنامهریزی انجام میدادند تا استفاده بهینه از منابع ثروت ملی ممکن شود. شاید دولت و مجلس، میتوانستند بدون دخالت شاه و بر اساس تواناییها و مزیتهای نسبی کشور، یک برنامهریزی بلندمدت برای اداره کشور بدون اتکا به نفت را طراحی کنند و بستر یک اصلاحات بنیادی را فراهم آورند اما با دخالتهای خودخواهانه و غیرکارشناسی شاه، سقوط اقتصاد کشور در شرایط سقوط قرار گرفت. در ادامه نیز شاه بهدلیل شرایط جهانی و فشار بینالمللی مجبور شد اندکی از فشارهای داخلی را کاهش دهد، ملت هم که مترصد فرصتی بود،
طومار سلطنت را بست.
منبع: ضمیمه شرق